گاهی یک جامعه کنجکاو است تا از آداب، باورها، رسوم و عقاید یک جامعه دیگر بیشتر بداند. شناخت جوامع دیگر اساساً یک رفتار ستوده است که با خود لذت و سرگرمی نیز به همراه دارد اما گاهی حس عقب‌ماندگی موجب می‌شود برخی جوامع پیش از درک و آگاهی، به تقلید رو آورند! این جوامع برای رفتار تقلیدی خود نامی نیز برمی‌گزیند و آن را «به‌روز بودن» می‌نامند! یعنی فرد نمی‌گوید در حال تقلید از فرهنگ و کنش یک جامعه دیگر هستم، بلکه می‌گوید من «به‌روز شده‌ام». تبلیغات پرتعداد جشن کریسمس که از اجاره لباس و درخت را دربرگرفته تا تخفیف‌های آرایشگاه‌ها و مطب‌ها، فراتر از بازار اقتصادی‌اش نشان‌دهنده ترویج تقلیدگونه یک فرهنگ وارداتی است. برای فهم چرایی تقلید بخشی از جامعه از فرهنگ بیگانه که می‌توان به آن «وادادگی فرهنگی» نیز گفت با «حسن بنیانیان» هم‌کلام شدیم. بنیانیان از کارشناسان باسابقه حوزه فرهنگ است و مدیریت حوزه هنری و دبیری کمیسیون فرهنگی شورای عالی انقلاب فرهنگی را در کارنامه دارد. در گفتوگو با وی به رفتارشناسی جامعه ایرانی در مواجهه با رسوم وارداتی و آسیب‌شناسی مدیریت فرهنگی جامعه پرداختیم.
***
* گاهی مشاهده می‌شود جشن‌ها، مراسم‌ها و رویدادهایی همچون کریسمس، هالووین و ولنتاین که تماماً آدابی وارداتی است، از سوی برخی اعضای جامعه ایرانی پذیرفته می‌شود. این پذیرش در سال‌های اخیر به دلیل گسترش فضای مجازی بازنمایی بیشتری نیز پیدا کرده است. با توجه به اینکه ایران از مراسم‌ها و آیین‌های ملی و مذهبی غنی برخوردار است، چرا مناسبات غربی مانند کریسمس مورد توجه برخی اقشار جامعه قرار گرفته است؟
دلایل متعددی را می‌توان برای توجه جامعه ایرانی به مراسم‌ها و جشن‌هایی که مرتبط با کشور نیست، برشمرد. یکی از دلایل آن بشر جدید است که به طور ذاتی، در جست‌وجوی اقدامات نو برای ایجاد تنوع در سبک زندگی است و اگر جامعه ایرانی به این حس تنوع‌طلبی توجه نکند، با توسعه ارتباط در سطح جهان و دسترسی به سایر فرهنگ‌ها، در پیوند با غرب‌زدگی تاریخی که به ما به ارث رسیده، در جست‌وجوی مراسم جدید و نو، بهره‌گیری از الگوی‌های غربی را آغاز می‌کند. این غرب‌زدگی تاریخی ریشه گسترده‌ای دارد و تقریباً از زمان صفویه که ارتباطات ما با غرب شروع شد -رفت‌وبرگشت تجار و ورود کالاهای صنعتی به کشور و در مقابل صادرات کالاهای سنتی کشور همچون زعفران، چای و صنایع‌دستی به غرب- شیفتگی به غرب در ما پدید آمد. این مساله زمانی که امیرکبیر افرادی را برای ادامه تحصیل در رشته‌های مهندسی و پزشکی به فرانسه فرستاد تشدید شد؛ این افراد، فرزندان دربار و تجار بزرگ بودند که پس از بازگشت به ایران با لباس‌های متفاوت به عنوان چهره‌های برجسته مورد توجه قرار گرفتند، در حالی‌که از توانایی‌های متفاوت هم برخوردار بودند. وقتی پزشکان سنتی ما یک بیماری را طی 2 یا 3 ماه درمان می‌کردند، این افراد داروهایی در اختیار داشتند که طی یک هفته بیمار درمان می‌شد. به این ترتیب کالاهای غربی همچون کراوات، کفش کلاسیک و... هم با این گروه وارد ایران شد.
* پس معتقد هستید پذیرش برخی آداب و رسوم غربی ریشه در غرب‌زدگی دارد؟
بله! به‌شدت در دهه‌های اخیر خودشیفتگی به فرهنگ غرب در جامعه ایرانی و کشورهای جهان سوم و توسعه‌نیافته عمق یافته است. به‌رغم اینکه آثار انقلاب اسلامی چهره غرب را عیان ساخته اما آن شیفتگی به غرب در جامعه عمومی ما قرار دارد. نمونه‌های آن نیز اغذیه‌فروشی‌هایی هستند که نام انگلیسی برای مغازه خود انتخاب می‌کند یا مغازه‌داری که بر شلوار تولید ایران، مارک خارجی می‌چسباند یا حتی وقتی روی ساختمان‌ها کلمات انگلیسی حک می‌شود؛ همه موارد مذکور نماد شیفتگی و گرایش به فرهنگ غرب است که البته شامل همه اقشار ایرانی نمی‌شود، بلکه تأثیرش روی افرادی که شناخت کمتری نسبت به این موارد دارند، بیشتر است. آسیب این اتفاقات این است که ما فرهنگ بومی خودمان را آرام آرام از دست می‌دهیم و مهم‌تر آنکه این مسائل در باورهای دینی ما تأثیر منفی دارد. همچنین باید به این نکته توجه کرد که فرهنگ مقوله‌ای پیچیده است و تعاریف متعددی از آن شده است.
3 دهه به طول انجامید تا در نقشه مهندسی فرهنگی، نخبگان ما به تعریف مشترکی از فرهنگ برسند. گفته شد فرهنگ، نظام‌واره‌ای از ارزش‌ها، الگوهای رفتاری، نمادها و مصنوعات است. در توضیح اینکه چرا مصنوعات را به تعریف فرهنگ چسباندند، باید گفت عناصر، تأثیرات متقابلی بر هم دارند؛ وقتی انسانی به بیرون از جامعه گرایش پیدا می‌کند، مثلاً اگر داخل جامعه خودمان فردی نماد غربی را انتخاب کرد، ناخودآگاه باورهای خود را دستکاری می‌کند تا برای دیگران، بهره‌گیری از این نماد را - که عمدتاً مخالف ارزش‌ها و باور دیگران نیز هست - توجیه کند. برای مثال، استفاده از سگ در بطن خانواده که آب دهان آن نجس است، شرایط زندگی را به‌گونه‌ای می‌کند که حتی جای پاکی برای خواندن نماز و عبادت باقی نمی‌گذارد. وقتی شما به‌عنوان یک خانواده مسلمان سگ خریداری می‌کنید، اگر از اقوام مذهبی شما وارد منزل شود و به وجود سگ هم اعتراضی نکند، شما شروع به توضیح دادن یک باور و گرایش دیگری می‌کنید تا حضور این سگ را توجیه کنید. مابقی نمادهای برگرفته از غرب هم به همین ترتیب است.
وقتی نام خارجی روی فرزندتان می گذارید، این کودک فکر می‌کند نمادهای دینی و مذهبی به آن نمی‌آید و سعی می‌کند از آن نمادها فرار کند، چون احساس می‌کند مکانی مانند مسجد، دیگر محل حضور او نیست. به همین دلیل فرزندان عزیزی که به جبهه می‌رفتند و نام آنها خارجی بود، خودشان نام‌شان را تغییر می‌دادند و نام اسلامی انتخاب می‌کردند؛ لذا باید بین رفتار ما و باورهای دینی نوعی هماهنگی وجود داشته باشد.
بهره‌گیری از نمادهای غربی، نام و واژه‌های انگلیسی به طور تدریجی روی باورهای ما تأثیرگذار است و گرایش‌های دینی ما را تضعیف می‌کند. نه‌تنها بر کلیت فرهنگ اثرگذار است، بلکه در بخش دینی ما نیز تأثیرگذار است، چراکه دین جزئی از فرهنگ است. میزانی که دین توسعه پیدا می‌کند، فرهنگ‌مان قوی‌تر می‌شود و هسته مرکزی ما که دین است در فرهنگ ما تأثیرگذارتر می‌شود. خوشبختانه تلویزیون در حال توجه به آسیب‌‌های زبانی است که بسیار فراگیرتر است.
* اغلب زمانی که مناسبت‌های مذهبی از سوی مدیران فرهنگی مورد توجه قرار می‌گیرد، حاکمیت متهم به عرضه دین مناسکی می‌شود. همین جریان زمانی که بخشی از جامعه جشن‌های غربی برپا می‌کند، باز هم حاکمیت را مقصر می‌داند که چرا مناسبت‌های شاد را جدی نمی‌گیرد. به نظر شما در برابر واردات فرهنگ غربی باید به مناسک توجه بیشتری کرد یا باید روش دیگری را در پیش گرفت؟
نقش مناسک دینی بسیار ارزشمند است. در ابتدا نوجوانان و کودکان را آشنا با دین می‌کنیم و به‌‌تدریج به آنها عمق دینی هم می‌بخشیم؛ یعنی وقتی عقلانیت آنها رشد کرد، به عمق دین وارد می‌شوند و مطالعه می‌کنند و گرایش‌های دینی شکل می‌گیرد، بنابراین بحث حمله به مناسک دینی از نفهمیدن اهمیت نقش مناسک در انتقال دین در طول 1400 سال است. نقدی هم اما وارد است؛ اینکه وقتی مناسک گسترش می‌یابد، موجب می‌شود به عمق دینی و اعتقادات کم‌توجه باشیم و از آوردن اخلاق، رفتارها و گرایش‌های دینی دوری کنیم. یعنی وقتی وارد محرم و صفر می‌شویم، باید برگزاری مراسم‌ها شدت پیدا کند و به همان میزان باید منجر شود که رفتار، اخلاق و منش اسلامی در همه موارد روزمره زندگی‌مان جاری شود. ما در این نقطه ضعف داریم، در حالی که بخش مناسک دینی نسبت به گذشته تقویت شده، بحث‌های عقلی و استدلالی و مراجعه به موارد دینی تضعیف شده است. زیبایی‌های دین در معاملات اقتصادی در بازار نسبت به گذشته کمتر دیده می‌شود. برخی افراد به اصل مناسک حمله می‌کنند و این صحیح نیست. باید فکر کنیم چرا اثربخشی این مناسک از بین رفته است و کارکردهای مناسک را به دلیل نیاز جامعه بشری اصلاح کنیم. اگر به این مقوله بی‌توجهی شود، جوان به سمت فضای موجود می‌رود و تقلید را جایگزین می‌کند. من فکر می‌کنم ما باید روی اثربخشی مناسک مذهبی، دینی و عزاداری‌ها بیشتر کار کنیم. درباره دورانی هم که نیاز به هیجانات و شادی برای نوجوانان است، کم‌کاری کرده‌ایم و این مساله موجب شده جوانان و نوجوانان کشور خلأ خودشان را به بهانه شادی، با انواع موسیقی و مراسم جایگزین کنند. مقصر بخشی از این جایگزینی، سازمان‌های فرهنگی هستند، چرا که این سازمان‌ها باید بیشتر در حوزه مراسم‌های دینی و مذهبی به تولید شادی در چارچوب معیارهای اسلامی توجه کنند. بنده در دوران مدیریت حوزه هنری وقتی با این پدیده‌ها مواجه شدم، به این فکر می‌کردم که آیا می‌توانیم پرده‌خوانی را – همچون خواندن قصه‌های رستم و سهراب - با رویکردی شاد انتشار دهیم؟ مثلاً فردی متن طنزی بنویسد، نقاشی کند و در مراسم‌ها، تلویزیون و در مدارس برای شاد کردن نوجوانان با تصاویر و صدای خوش ارائه دهد و نکته اخلاقی را به آنها منتقل کند. ما باید بدانیم با استفاده از میراث‌های فرهنگی خودمان چگونه می‌توانیم نیازهای مورد نیاز امروز جامعه را پاسخ دهیم. باید موسیقی سنتی‌مان را که برخی باورهای دینی ما است برای شرایط جدیدی که قرار گرفته‌ایم، بازسازی و عرضه کنیم. در دوره جوانی نیاز به شادی و تخلیه هیجانات است. نهادهای فرهنگی کشور نسبت به این موارد کم‌کاری می‌کنند. برای بخش‌هایی هم باید در تلویزیون برنامه تولید شود که توجهات را به خود جلب کند و به مردم بگویند نوشتن کلمه انگلیسی روی بسته مواد غذایی مساوی افزودن به کیفیت آن نیست یا نوشتن کلمه انگلیسی روی لباس مساوی باکیفیت بودن آن نیست. این مشکلات فرهنگی است که اینجاها خود را نشان می‌دهد.
* در این میان تحلیل‌هایی پیرامون جشن کریسمس مشاهده می‌شود که گفته شده توجه به جشن کریسمس نشانه تحول جامعه ایران است یا در جای دیگر عنوان شده این جشن نشانه همراهی جامعه ایرانی با دنیای مدرن است. آیا این 2 گزاره می‌تواند نسبت به جامعه ایرانی صادق باشد؟
این حرف درست است که جامعه ایرانی در حال تحول است اما الزاماً تحول مثبت نیست و گاهی آثار منفی دارد. بخشی از تحولات جامعه منفی است. یعنی میراث گذشته کشور در حال رها شدن است و جامعه ایرانی میراث جامعه دیگری را که قسمت منفی، ناپاکی و زشتی آن کم نیست، اقتباس می‌کند. این پدیده‌ها شامل بدحجابی، روابط غیرشرعی، متلاشی شدن خانواده و خیانت به خانواده است. به دلیل عدم توان مجموعه‌های فرهنگی در مواجهه با این حجم فرهنگ وارداتی، تناسب به هم خورده و بخشی از جامعه دارد خودش را با جامعه غربی وفق می‌دهد. در این میان جامعه غرب نیز نقش مسلم دارد و خوشحال است که نمادهای غربی در حال ورود به کشورمان است. عربستان، قطر و... توسعه را مساوی بهره‌گیری از این نمادها در کشورهای‌شان می‌دانند. بزرگ‌ترین برج دنیا در دوبی است؛ امارات عربی متحده با ساختمان‌های خود می‌خواهد کشورش را شبیه کشورهای اروپایی و عقب‌افتادگی تاریخی‌اش را جبران کند!
به هر حال این تحول منفی است و این تحولات منجر به دوری از مناسک اسلامی می‌شود که در کوچه، خیابان و شهرهای مختلف کشور در حال رخ دادن است و به سطح روستاها هم خواهد رسید. گاهی در هیات‌ها مشاهده می‌شود کلمات انگلیسی با فونت بزرگ روی لباس مشکی‌ها نوشته شده است که این ناشی از عدم آموزش فرهنگ است. آنقدر نسبت به این موارد تذکر داده نشده که امروز شاهدیم در مراسم عزاداری از این نوع پوشش استفاده می‌شود.
* آیا می‌توانیم بگوییم برپایی این جشن‌ها، نماد مدرن شدن است؟ چون در کشورهای خلیج فارس دیده می‌شود که مدرن شدن را در واردات تکنولوژی می‌دانند. آیا می‌توان گفت بخشی از جامعه ما که در حال برگزاری جشن کریسمس است، مدرن شده؟
اگر به مفهوم واقعی، افراد عقلانیت به خرج می‌دادند و تاریخ اروپا و آمریکا را مطالعه می‌کردند، خلق‌شان را باید از تحولات غرب جدا و افتخار می‌کردند هنوز لباس ایرانی و سبک گذشته ایرانی را دوست دارند. پوشیدن شلوار پاره که یک نماد غربی است، عقب‌افتادگی فرهنگی است، نه نشانه پیشرفت فرهنگی. یعنی این افراد می‌خواهند با این رفتارهای فرهنگی که نشان می‌دهند، نوعی پیشرفته بودن را برسانند؟ وقتی نوشابه کانادا وارد ایران شد، فرزندان‌مان با چه حسرتی به نوشابه نگاه می‌کردند، حالا اگر به آن رفتار نگاه کنیم متوجه می‌شویم که آیا آنها در دوره خود پیشرفته بودند یا نه.
در علم غربی و خود غرب موارد خوب وجود دارد اما اینکه چگونه این خوب را استخراج کنیم مهم است. ما نباید اصالت و اصول فرهنگی خودمان را از دست دهیم، چرا که این مهم گمشده ما برای سبک زندگی است.
عقب‌افتادگی نهادهای فرهنگی وجود دارد. وقتی از پیاده‌روی اربعین خارج می‌شویم باید آغاز فکر کردن بر روی این مسائل باشد، که دستگاه‌های فرهنگی می‌گویند باید خستگی درکنیم! خب! عده‌ای هم آن طرف می‌گویند مناسک دینی، جایگزین اصل دین شده است. مناسک در جای خودش اهمیت دارد اما باید کیفیت پیدا کند و در جلسات و هیات‌ها در این باره بحث و گفتوگو شود.
تحولات حوزه فرهنگ از مارک روی لباس شروع می‌شود تا عکسی که روی جلد دفتر دانش‌آموز قرار می‌گیرد. این رفتار باعث می‌شود کودک از همان کودکی، شیفتگی به غرب پیدا کند و در بزرگسالی برای ادامه تحصیل راهی غرب شود. مهاجرت بی‌رویه مشکل جامعه ما است که دلایل آن فقر فرهنگی، اقتصادی و نبود مراکز پژوهشی پیشرفته است. ما باید از طریق کار فرهنگی و حل مشکلات اقتصادی، از مهاجرت بی‌رویه از کشور ممانعت کنیم. افرادی همچون شهید چمران متوجه می‌شوند هر نوع بی‌توجهی به تمدن ایران، نوعی خیانت است.
* در برابر تحولات اجتماعی - فرهنگی‌ای که به طور دقیق به آن اشاره کردید، دستگاه‌های فرهنگی و سیاست‌گذاران فرهنگی ما چه وظیفه‌ای دارند و چگونه می‌توان مسیری را پیش گرفت تا شاهد گسترش و جهانی شدن سنت‌ها و آیین‌های خودمان باشیم؟
مقام معظم رهبری به طور جداگانه به نهادهای فرهنگی درباره عدم استفاده از معماری، اسباب‌بازی، زبان بیگانه، مصرف کالاهای خارجی و... تذکر داده‌اند اما وقتی این تذکرات وارد لایه اجرایی می‌شود، اهمیت آن درک نمی‌شود و وقتی مدیران اجرایی توجه نمی‌کنند، به طور طبیعی در حوزه مسؤولیت‌های خودشان به آن نمی‌پردازند. اگر این بحث‌های فرهنگی در وزارت راه و شهرسازی درک می‌شد و بعد از انقلاب، وزیر به طور هفتگی مشکلات را حل می‌کرد و وقت منظمی برای معماری اصیل در محله‌سازی و خانه‌سازی، افزایش جمعیت و فرهنگ‌سازی قرار می‌داد به نتیجه خوبی می‌رسیدیم. از یک نظریه در گسترش و توسعه شهرها برخوردار بودیم که معماری و محله‌سازی از درون ارزش‌های اصیل دینی به چه شکل باشد.
در مدل کارخانه‌سازی ما هم این موضوع وجود دارد. وقتی امروز کارخانه صنعتی غربی وارد کشور می‌شود و کارگر فقط انسانی است که به دنبال پول است، همه چیز به آرامی تغییر می‌کند. کارگران مثل یک ابزار می‌شوند و صرفاً به دنبال پول می‌روند و از مسائل دینی دور می‌شوند. اگر کارگر امروز ما توسط مدیر کارخانه از آموزش سبک مدیریت اسلامی برخوردار بود، بسیاری از مشکلات کشور رفع می‌شد. مدیر کارخانه نیز به فکر آموزش فرهنگ و دین به کارگر نیست و فقط به فکر پول است. ما نتوانستیم به مدیر کارخانه در دانشگاه‌ها آموزش دهیم که مدیر کارخانه مسؤول آموزش سبک زندگی به کارگران است.
مشکل ما در تقلیل دادن مفهوم فرهنگ در ذهن مدیران فرهنگی است. ما به‌اندازه کافی افراد فرهنگی تربیت نکرده‌ایم و بخشی از اساتیدی که در بخش فرهنگی در حال آموزش هستند، فرهنگ را تقلیل داده‌اند و به فعالیت‌های مرتبط تولید و خدمات فرهنگی پرداخته‌اند. فرهنگ باید دیده شود و مردم باید نسبت اقتصاد و فرهنگ را متوجه شوند. باید کارخانه مبتنی بر اصول اسلام، تولید لباس اسلامی و... در کشور داشته باشیم. به نظر می‌رسد ضعف ما تقلیل فرهنگ و جابه‌جایی زودبه‌زود مدیران در سازمان‌ها و نهادهاست.
* زمانی که از جشن کریسمس به عنوان یک فرهنگ وارداتی یاد می‌کنیم، برخی ما را متهم می‌کنند که می‌خواهید نسبت به ادیان دیگر محدودیت ایجاد کنید. آیا واقعاً این برچسب که در حال ایجاد محدودیت برای اقلیت‌ها هستیم به ما می‌چسبد؟
آنقدر که ادیان در کشور ما قابل احترام هستند و در برپایی مناسک خود آزادند، در هیچ جای دنیا وجود ندارد. این در واقع آسیب‌شناسی افراد مسلمان و جامعه ایرانی است و هشداری نسبت به آنها که به جای تقلید از فرهنگ‌های دیگر به فکر تنوع برگزاری مناسک فرهنگی و دینی کشور باشند و شادی بیافرینند. مصیبت این است که ارزش‌های مثبت و سازنده فرهنگی وارد کشور ما نمی‌شود، بلکه این روابط سطحی موجب ورود جنبه‌های مبتذل فرهنگ غربی به ایران شده که دلیل آن نیز شیفتگی به غرب است. وقتی دختری را می‌بینیم که شلواری پاره به تن دارد، با هیچ عقلانیتی نمی‌توان آن را هضم کرد، چون نه زیبایی دارد و نه به شخصیت دختر افزوده می‌شود. فقط نشان می‌دهد مقلد غرب است و اهل فکرکردن نیست و دل‌مان می‌سوزد برای این دختر که تقلید غیرمنطقی کرده است.