رضا رحمتی: مساله امروز در مناسبات ایران و آمریکا دیگر صرفا این نیست که آیا واشنگتن تصمیم به حمله نظامی خواهد گرفت یا خیر، مساله مهم‌تر آن است که چه اتفاقی در محاسبات راهبردی آمریکا رخ داده که همزمان با افزایش فشارهای سیاسی داخلی بر ترامپ، نشانه‌های آمادگی عملیاتی و تحرکات نظامی پیرامون ایران نیز شدت گرفته است. تحولات روزهای اخیر، از سفر دبیر شورای عالی امنیت ملی به مسکو و انتقال پیام‌های امنیتی به روسیه تا گزارش‌های مربوط به افزایش فعالیت پهپادهای شناسایی آمریکا در جنوب ایران و برخوردهای محدود نظامی، مجموعه‌ای از نشانه‌ها را در کنار یکدیگر قرار داده که نمی‌توان آنها را صرفا تحولات منفصل و فاقد ارتباط با یکدیگر تلقی کرد. این تحولات به‌تنهایی اثبات‌کننده تصمیم قطعی واشنگتن برای آغاز جنگ نیست اما از تغییر وضعیت امنیتی و نزدیک شدن 2 طرف به یک آستانه حساس حکایت دارد؛ آستانه‌ای که عبور از آن ممکن است بیش از آنکه تابع یک تصمیم از پیش اعلام‌شده، محصول انباشت فشارها، محاسبات اشتباه و کاهش ظرفیت مدیریت بحران باشد.
نکته محوری آن است که شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، لزوما به معنای کاهش احتمال ماجراجویی نظامی آمریکا نیست. در تحلیل‌های متعارف، انتظار می‌رود دولتی که با کاهش حمایت انتخاباتی مواجه شده، برای جلوگیری از افزایش هزینه‌های سیاسی، از ورود به یک منازعه خارجی پرهیز کند اما این تنها یک سوی معادله است. سوی دیگر آن است که شکست سیاسی می‌تواند هزینه عقب‌نشینی بدون دستاورد را نیز برای رئیس‌جمهور آمریکا افزایش دهد. در چنین شرایطی، جنگ ممکن است نه به‌عنوان راه‌حل یک مساله خارجی، بلکه به مثابه ابزاری برای مدیریت یک بحران داخلی مورد توجه قرار گیرد. این همان پارادوکسی است که باید در فهم رفتار کنونی واشنگتن مورد توجه قرار گیرد: شکست انتخاباتی می‌تواند همزمان انگیزه پایان دادن به جنگ و انگیزه تشدید فشار برای دستیابی به یک نتیجه قابل عرضه را افزایش دهد.
جنگ برای فرار از شکست
نتایج انتخابات سوم نوامبر آمریکا که به از دست رفتن کنترل هر 2 مجلس کنگره برای جمهوری‌خواهان و پیروزی دموکرات‌ها منجر شد، صرفا یک جابه‌جایی در موازنه حزبی واشنگتن نیست. این نتیجه، محدودیت‌های سیاسی ترامپ را در ادامه سیاست خارجی و به‌ویژه جنگ علیه ایران افزایش می‌دهد. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که سرکرده دولت تروریست آمریکا خود به نقش جنگ علیه ایران در شکست انتخاباتی حزبش اذعان کرده اما همزمان تأکید کرده تصمیم به آغاز جنگ را اشتباه نمی‌داند و در صورت بازگشت به نقطه تصمیم، همان مسیر را انتخاب می‌کند. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آن کشور برخلاف این موضع، جنگ را از عوامل اصلی شکست جمهوری‌خواهان معرفی کرده است. این اختلاف موضع، نشانه‌ای از وجود یک مساله حل‌نشده در درون ساختار سیاسی آمریکا درباره ادامه جنگ است.
با این حال، نباید از این اختلاف چنین نتیجه گرفت که واشنگتن الزاما به سمت کاهش تنش حرکت خواهد کرد. ترامپ با یک مساله دشوار مواجه است: اگر جنگ را بدون دستیابی به نتیجه‌ای که بتواند آن را پیروزی معرفی کند متوقف کند، مخالفان داخلی‌اش می‌توانند آن را شکست راهبردی وی تلقی کنند؛ اگر هم برای جبران این وضعیت به عملیات نظامی گسترده‌تری متوسل شود، خطر افزایش هزینه‌های انسانی، اقتصادی و امنیتی و تشدید مخالفت عمومی وجود دارد. بنابراین احتمال دارد کاخ سفید به دنبال گزینه‌ای میانی باشد: افزایش فشار نظامی در سطحی که امکان نمایش دستاورد داشته باشد اما در محاسبات اولیه، از تبدیل شدن به یک جنگ فراگیر جلوگیری کند ولی مشکل این است که جنگ‌ها الزاما مطابق دامنه و اهداف اولیه طراحان‌شان پیش نمی‌روند.
تغییر آستانه تصمیم
برای فهم تحولات اخیر باید میان «تصمیم به جنگ» و «آماده‌سازی برای جنگ» تمایز قائل شد. ممکن است هنوز تصمیم نهایی برای آغاز یک عملیات گسترده اتخاذ نشده باشد اما همزمان، مجموعه‌ای از اقدامات برای کاهش هزینه عملیاتی چنین تصمیمی در حال انجام باشد. گزارش‌های مربوط به فعالیت پهپادهای آمریکایی در جنوب ایران، به‌ویژه در محدوده هرمزگان و جزایر جنوب کشور، از این منظر اهمیت دارد. چهارم نوامبر، رسانه‌ها از انهدام چند پهپاد آمریکایی در جنوب کشور و محدوده تنگه هرمز خبر دادند. در کنار این گزارش‌ها، حملات محدود آمریکا به جزیره قشم در دوم و ششم نوامبر نیز نشان می‌دهد برخوردهای نظامی از سطح تهدیدهای لفظی عبور کرده است. البته درباره حجم دقیق پروازهای شناسایی و اینکه مأموریت اصلی آنها مشخصا شناسایی سکوهای پرتاب موشک و لانچرها بوده، هنوز اطلاعات مستقل و کافی در دست نیست اما استمرار چنین فعالیت‌هایی در محیطی که 2 طرف در وضعیت تقابل نظامی قرار دارند، از منظر محاسبات عملیاتی قابل توجه است.
اهمیت شناسایی در اینجا صرفا به معنای جمع‌آوری اطلاعات نیست. در هر رویارویی احتمالی، شناخت موقعیت سامانه‌های دفاع هوایی، مراکز فرماندهی، زیرساخت‌های پشتیبانی و ظرفیت‌های موشکی می‌تواند بر انتخاب اهداف، ترتیب عملیات و ارزیابی میزان موفقیت حمله اثر بگذارد. از این رو، اگر فعالیت‌های شناسایی با تحرکات لجستیکی، افزایش هماهنگی نظامی و تغییر آرایش نیروها همراه شود، می‌توان آن را نشانه‌ای جدی‌تر از نزدیک شدن به وضعیت عملیاتی دانست. مساله اصلی، نه یک پرواز پهپادی یا یک حمله محدود، بلکه انباشت و همزمانی این نشانه‌هاست.
مسکو؛ دیپلماسی در سایه احتمال جنگ
در همین چارچوب، سفر سردار سرلشکر محسن رضایی به مسکو و دیدارش با ولادیمیر پوتین اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. انتقال پیام رهبر انقلاب به رئیس‌جمهور روسیه و گفت‌وگو درباره تحولات پس از جنگ و ترتیبات امنیتی منطقه‌ای، نشان‌دهنده آن است که تهران تحولات را صرفا در چارچوب یک تقابل دوجانبه با واشنگتن ارزیابی نمی‌کند. این سفر را می‌توان بخشی از تلاش ایران برای گسترش عمق دیپلماتیک و امنیتی خود در شرایط افزایش مخاطرات منطقه‌ای دانست.
البته نباید از این دیدار انتظار تعهد خودکار روسیه به ورود نظامی در کنار ایران داشت که اساسا با توجه به رویکرد روسیه نسبت به ترامپ، خارج از واقعیت هم هست. سیاست خارجی روسیه نیز همچون هر کشوری بر اساس منافع و محاسبات مستقل تنظیم می‌شود. با این حال، اهمیت چنین رایزنی‌هایی در افزایش هماهنگی سیاسی، تبادل ارزیابی‌های امنیتی، توسعه همکاری‌های دفاعی و روشن کردن پیامدهای منطقه‌ای هرگونه تشدید تقابل است. برای ایران، تقویت روابط با قدرت‌های مؤثر بین‌المللی زمانی ارزش راهبردی بیشتری می‌یابد که به کاهش امکان انزوای سیاسی، افزایش گزینه‌های دیپلماتیک و بالا بردن هزینه محاسباتی اقدام نظامی علیه کشور منجر شود. دیپلماسی در این وضعیت نه جایگزین قدرت دفاعی، بلکه مکمل آن است.
خطر اصلی؛ توهم کنترل جنگ محدود
یکی از خطرناک‌ترین تصورات در محاسبات نظامی آمریکا می‌تواند این باشد که با اجرای یک عملیات محدود علیه اهداف مشخص، امکان تحمیل اراده سیاسی به ایران وجود دارد، بدون آنکه واشنگتن ناگزیر به پذیرش پیامدهای یک جنگ گسترده شود. این تصور بر فرضی استوار است که می‌توان شدت، جغرافیا و مدت درگیری را پس از آغاز عملیات کنترل کرد اما در محیط امنیتی خلیج فارس و غرب آسیا، چنین فرضی با عدم قطعیت جدی روبه‌رو است. ایران صرفا یک مجموعه از اهداف نظامی منفرد نیست که بتوان با آسیب زدن به چند مرکز یا زیرساخت، محاسبات سیاسی آن را تغییر داد. ظرفیت‌های دفاعی، عمق جغرافیایی، توان موشکی، شبکه ارتباطات منطقه‌ای و امکان تأثیرگذاری بر امنیت مسیرهای انرژی، متغیرهایی است که هر محاسبه‌ای درباره جنگ باید آنها را در نظر بگیرد. از منظر منافع ملی ایران، مساله اساسی این نیست که جنگ تا چه اندازه برای آمریکا پرهزینه خواهد بود که حتما هزینه‌های سیاسی، نظامی و امنیتی به دنبال خواهد داشت، بلکه این است که تهران چگونه می‌تواند منافع خود را محفوظ دارد و در صورت وقوع جنگ، مانع تبدیل فشار نظامی به تغییر موازنه راهبردی به زیان کشور شود، یعنی آن چیزی که تاکنون به دست آمده است. بازدارندگی مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که طرف مقابل نه‌تنها توان دفاع و پاسخ را مشاهده کند، بلکه نسبت به دامنه، زمان و پیامدهای پاسخ نیز دچار قطعیت کاذب نباشد. این به معنای غیرقابل پیش‌بینی بودن بی‌ضابطه نیست، بلکه به معنای حفظ اختیار راهبردی و جلوگیری از شکل‌گیری این تصور است که می‌توان هزینه‌های یک حمله را از پیش محدود و قابل مدیریت کرد.
ایران و ضرورت حفظ اختیار راهبردی
در چنین شرایطی، سیاست مطلوب ایران باید بر پیوند 3 مؤلفه استوار باشد: آمادگی دفاعی، انسجام تصمیم‌گیری ملی و حفظ مسیرهای دیپلماتیک. آمادگی دفاعی به معنای افزایش هزینه هرگونه اقدام نظامی و جلوگیری از دستیابی مهاجم به اهداف مورد انتظار است. انسجام ملی و نهادی نیز اهمیت دارد، زیرا هرچه محاسبه طرف مقابل درباره امکان ایجاد شکاف داخلی یا تضعیف اراده سیاسی جامعه کمتر واقع‌بینانه باشد، احتمال موفقیت راهبرد فشار کاهش می‌یابد. در کنار این دو، دیپلماسی فعال باید امکان انتقال پیام‌های روشن درباره هزینه‌های تشدید درگیری و در عین حال، وجود مسیرهای معتبر برای توقف آن را حفظ کند. ایران نباید اجازه دهد شکست انتخاباتی ترامپ به مساله‌ای تبدیل شود که هزینه حل آن از طریق امتیازگیری از تهران تأمین شود. نتیجه انتخابات آمریکا، در وهله نخست، بیانگر ارزیابی رأی‌دهندگان آمریکایی از سیاست‌های دولت خودشان است و نباید به مجوزی برای تحمیل مطالبات جدید بر ایران تبدیل شود. در عین حال، تهران باید از شکاف‌های سیاسی و اختلاف نظرهای موجود در واشنگتن برای تقویت موقعیت دیپلماتیک خود بهره بگیرد، نه آنکه تمام محاسباتش را بر فرض توقف خودکار فشار نظامی پس از شکست جمهوری‌خواهان بنا کند.
واقعیت آن است که آستانه جنگ را نمی‌توان فقط با شمار هواپیماها، پهپادها یا تحرکات نظامی اندازه‌گیری کرد. این آستانه زمانی خطرناک‌تر می‌شود که تصمیم‌گیران آمریکایی تصور کنند برای بازیابی اعتبار سیاسی خود به یک اقدام نظامی نیاز دارند و همزمان باور داشته باشند می‌توانند پیامدهای آن را کنترل کنند. در مقابل، اگر هزینه‌های احتمالی اقدام نظامی، دامنه پاسخ ایران و پیامدهای منطقه‌ای آن به‌درستی در محاسبات واشنگتن وارد شود، همین آستانه می‌تواند به نقطه‌ای برای بازدارندگی و بازگشت به دیپلماسی تبدیل شود.
توانایی آغاز جنگ با توانایی کنترل پیامدهای آن یکسان نیست. این مهم‌ترین واقعیتی است که باید در محاسبات آمریکا درباره ایران حضور داشته باشد. آنچه امروز در حال شکل‌گیری است، صرفا احتمال یک حمله دیگر نیست، رقابت بر سر تعریف هزینه جنگ و امکان کنترل آینده آن است. ایران باید با حفظ آمادگی دفاعی، انسجام ملی و ابتکار دیپلماتیک، مانع آن شود که بحران سیاسی واشنگتن به بحرانی امنیتی برای منطقه تبدیل شود. انفجار آستانه جنگ اجتناب‌ناپذیر نیست اما جلوگیری از عبور از آن مستلزم آن است که طرف مقابل پیش از هر تصمیمی، بداند آغاز درگیری ممکن است بسیار آسان‌تر از پایان دادن به آن باشد.
گزارش «وطن امروز» از احتمال تبدیل شکست انتخاباتی ترامپ به محرکی برای تشدید فشار نظامی علیه ایران
ترامپ میان عقب‌نشینی و جنگ جدید
ارسال نظر
پربیننده