مهدی مجاهد: یکی از مهم‌ترین فرازهای پیام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای دام ظله العالی، به‌کارگیری تعبیر «جهاد ابتدایی علیه استکبار» در توصیف مدیریت ایران بر تنگه هرمز و اقدامات نظامی علیه پایگاه‌های آمریکا در منطقه است؛ تعبیری پیشرو که با صراحتی کم‌سابقه در ادبیات سیاسی، توسط ایشان مطرح شده و واجد دلالت‌هایی فراتر از توصیف یک رویداد نظامی است.
اهمیت این تعبیر زمانی آشکارتر می‌شود که در ادامه جمله، رهبر انقلاب اسلامی تصریح می‌کنند این جهاد، در صورت تکرار تعدیات دشمن، «ابعاد بسیار وسیع‌تری به خود خواهد گرفت». این فراز، کلید فهم پیام است، زیرا موضوع را از توصیف اقدامات گذشته فراتر برده و به بیان ظرفیت‌های آینده ایران در مواجهه با تهدیدات پیوند می‌زند.
به نظر می‌رسد این انتخاب واژگانی، نشانه‌ای از صورت‌بندی ادبیاتی جدید در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران است؛ ادبیاتی که در آن دفاع نه به معنای انتظار برای اقدام دشمن، بلکه به معنای برخورداری از ابتکار عمل، قدرت تعیین صحنه، انعطاف راهبردی و توان تغییر محاسبات طرف مقابل است.
۱- پشتوانه فقهی جهاد ابتدایی در عصر غیبت
جهاد ابتدایی در فقه امامیه، عنوانی شناخته‌شده و دارای احکام مستقل است. اگرچه در نظر مشهور بسیاری از فقهای شیعه، مشروعیت این نوع جهاد به حضور امام معصوم علیه‌السلام یا نایب خاص ایشان وابسته است اما این مساله از موضوعات اختلافی میان فقیهان امامیه به شمار می‌رود.
حضرت آیت‌الله‌العظمی امام شهید سیدعلی خامنه‌ای اعلی‌الله مقامه الشریف، جواز حکم به جهاد ابتدایی توسط فقیه جامع‌الشرایطِ متصدی ولایت امر مسلمین را در صورت اقتضای مصلحت، نظر اقوی دانسته‌اند. اهمیت این فتوا در آن است که امکان مشروعیت جهاد ابتدایی در عصر غیبت را در چارچوب ولایت فقیه و تشخیص مصالح امت اسلام به رسمیت می‌شناسد.
آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی نیز با نقد ادله اختصاص جهاد ابتدایی به عصر حضور معصوم، مشروعیت آن را در عصر غیبت با تحقق شرایط می‌پذیرد. وی احراز مصلحت اسلام و توان لازم با نظر اهل خبره را از شرایط اساسی دانسته و تصدی اجرای آن توسط فقیه جامع‌الشرایط را از باب امور حسبه تبیین می‌کند.
در مقابل، حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خمینی رضوان‌الله تعالی علیه، آغاز جهاد ابتدایی را از اختیارات نایب عام مستثنا می‌دانند اما مقابله با سلطه سیاسی و اقتصادی دشمن را نیز در قلمرو تکلیف دفاعی مسلمانان قرار می‌دهند.
این تنوع آرا نشان می‌دهد فقه سیاسی شیعه، علاوه بر برخورداری از ظرفیت اجتهاد در مساله جهاد ابتدایی، مفهوم دفاع را نیز فراتر از مقابله صرف با تهاجم نظامی بررسی کرده است.
۲- واکنش دفاعی تا ابتکار راهبردی
وجه برجسته تعبیر رهبر عظیم‌الشأن انقلاب در پیام ۱۳ آبان، پیوند میان ماهیت دفاعی جنگ و ابتکار عمل راهبردی است. حضرت معظم‌له اقدامات ایران را واکنشی به تجاوز آمریکا معرفی کرده‌اند اما در همان عبارت، وصف «جهاد ابتدایی» را نیز به کار گرفته‌اند.
این جمع میان واکنشی بودن منشأ جنگ و ابتدایی بودن وجهی از اقدام، حامل پیامی مهم است: دفاعی بودن یک جنگ، لزوما به معنای محدود بودن همه اقدامات کشور مدافع به پاسخ‌های مشابه، از پیش تعیین‌شده و قابل پیش‌بینی نیست.
از منظر راهبردی، کشوری که همواره در انتظار اقدام طرف مقابل می‌ماند، بخشی از قدرت تصمیم‌سازی خود را به دشمن واگذار می‌کند. در مقابل، برخورداری از ابتکار عمل سبب می‌شود طرف متخاصم نتواند با اطمینان کامل، دامنه پاسخ‌ها و پیامدهای تصمیمات خود را محاسبه کند.
در چنین چارچوبی، تعبیر «جهاد ابتدایی» را می‌توان ناظر به عبور از دفاع منفعلانه و انتقال ابتکار عمل به طرف مدافع دانست؛ هرچند تعیین نسبت دقیق این کاربرد با مفهوم اصطلاحی آن در فقه، نیازمند تبیین مستقل مبانی اجتهادی رهبر انقلاب اسلامی است.
۳- گسترش ابعاد جهاد در صورت تکرار تجاوز؛ مهم‌ترین پیام بازدارنده
نکته بسیار مهم در پیام ۱۳ آبان آن است که حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به توصیف اقدامات انجام‌شده اکتفا نکرده‌اند، بلکه با تصریح به امکان گسترش بسیار وسیع‌تر ابعاد این جهاد در صورت تکرار تعدیات، افق دیگری را پیش روی محاسبات دشمن قرار داده‌اند.
این فراز، از منظر تحلیل راهبردی، دست‌کم 3 دلالت اساسی دارد.
نخست، پایان انحصار ابتکار عمل در دست دشمن است. در این برداشت، طرف مقابل نمی‌تواند فرض کند همواره خود زمان آغاز تنش، گستره درگیری و حدود پاسخ ایران را تعیین خواهد کرد.
دوم، حفظ ظرفیت‌های اعلام‌نشده و پیش‌بینی‌ناپذیری راهبردی است. رهبر انقلاب از امکان گسترش ابعاد مواجهه فرموده‌اند، بی‌آنکه در این فراز، همه صورت‌ها و حدود احتمالی آن را مشخص کنند. چنین ابهامی را می‌توان بخشی از پیام بازدارنده دانست، زیرا محاسبه دقیق همه گزینه‌های آینده را برای طرف مقابل دشوارتر می‌کند. البته این به معنای نامحدود بودن اختیارات یا فقدان ضوابط تصمیم‌گیری نیست.
سوم، تبدیل تهدید به مساله‌ای پرهزینه در محاسبات دشمن است. طرف مقابل باید در ارزیابی اقدامات احتمالی خود، امکان تغییر سطح و گستره پاسخ را نیز لحاظ کند. در نظریه بازدارندگی، همین عدم اطمینان نسبت به هزینه‌های احتمالی می‌تواند بر تصمیم‌گیری بازیگران اثر بگذارد.
بنابراین عبارت مربوط به گسترش ابعاد جهاد، صرفا یک هشدار سیاسی نیست، بلکه می‌توان آن را بخشی از تلاش برای ایجاد بازدارندگی از طریق اعلام ظرفیت ابتکار و انعطاف در واکنش دانست.
۴- پیوستگی پیام ۱۳ آبان با مواضع پیشین رهبری
این برداشت با مواضع پیشین ایشان نیز پیوندی روشن دارد.
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در نخستین پیام‌شان در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴، ضمن تأکید بر استمرار دفاع مؤثر، از امکان گشودن جبهه‌های دیگری سخن گفتند که دشمن در آنها تجربه اندکی دارد؛ اقدامی که تحقق آن را به استمرار وضعیت جنگ و رعایت مصالح مشروط کردند. این بیان، از همان آغاز، بر اهمیت ابتکار راهبردی و امکان بهره‌گیری از عرصه‌های متفاوت در چارچوب دفاع تأکید داشت.
در دیدار ۹ آبان ۱۴۰۵ فرماندهان ارشد نیروهای مسلح نیز ایشان بازدارندگی حداکثری را با آمادگی رزمی هوشمندانه پیوند دادند و بر پاسخ فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی به تهدیدات تأکید کردند. همچنین در صورت آغاز مجدد حملات، تعیین زمان و شرایط پایان درگیری را از موضوعات اساسی مواجهه دانستند.
اکنون می‌توان پیام ۱۳ آبان را در امتداد همین منظومه تحلیل کرد: از امکان گشودن عرصه‌های جدید در نخستین پیام تا تأکید بر بازدارندگی حداکثری و انعطاف جغرافیایی در ۹ آبان و سرانجام، کاربرد تعبیر «جهاد ابتدایی» همراه با اعلام امکان گسترش وسیع‌تر آن در صورت تکرار تجاوز. این پیوستگی نشان می‌دهد در ادبیات راهبردی ایشان، دفاع مؤثر با توان ابتکار، انعطاف‌پذیری و اثرگذاری بر محاسبات دشمن ارتباط مستقیم دارد.
۵- تنگه هرمز؛ نماد ظرفیت‌های راهبردی ایران
اشاره ویژه رهبر انقلاب به تنگه هرمز نیز در همین چارچوب قابل فهم است. این گذرگاه، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک و نقش آن در اقتصاد جهان، از اهمیت امنیتی و راهبردی ویژه‌ای برخوردار است.
در این تحلیل، مدیریت تنگه هرمز نمادی از آن است که موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های منطقه‌ای ایران می‌تواند در محاسبات امنیتی طرف‌های درگیر اثرگذار باشد.
پیام بازدارنده این موضوع را می‌توان چنین فهمید: افزایش فشار و تهدید علیه ایران، ضرورتا به حفظ وضعیت یک‌طرفه در معادلات امنیت منطقه منجر نخواهد شد و تصمیم‌گیران باید پیامدهای گسترده‌تر اقدامات خود را نیز ارزیابی کنند. اعمال این ظرفیت‌ها نیز تابع ملاحظات قانونی، انسانی و مصالح عمومی خواهد بود.
نتیجه‌گیری: ابتکار عمل، پیش‌بینی‌ناپذیری و بازدارندگی
تعبیر «جهاد ابتدایی» در پیام ۱۳ آبان را می‌توان یکی از صریح‌ترین جلوه‌های ادبیات جدید بازدارندگی در مواضع حضرت آیت‌الله خامنه‌ای دانست؛ ادبیاتی که میان ماهیت دفاعی جنگ و امکان برخورداری از ابتکار راهبردی پیوند برقرار می‌کند.
اهمیت ویژه این پیام در آن است که رهبر انقلاب، پس از توصیف اقدامات گذشته، امکان گسترش بسیار وسیع‌تر ابعاد مواجهه را در صورت تکرار تعدیات مطرح فرموده‌اند. از این منظر، پیام صرفا ناظر به گذشته نیست، بلکه با آینده و محاسبات طرف مقابل نیز ارتباط دارد.
در این برداشت، بازدارندگی تنها محصول توان پاسخگویی نیست، بلکه به توان تغییر معادلات، حفظ ابتکار عمل و ایجاد عدم اطمینان در محاسبات طرف متخاصم نیز وابسته است.
این منطق، دفاع از ایران را به انتظار منفعلانه برای دریافت ضربه بعد محدود نمی‌کند و بر اهمیت برخورداری از گزینه‌های متنوع و تصمیم‌گیری مستقل تأکید دارد. در عین حال، کارآمدی چنین راهبردی به اتقان تصمیم‌ها، رعایت مصالح ملی و اعتبار ظرفیت‌های دفاعی وابسته خواهد بود.
بر این اساس، پیام محوری تعبیر «جهاد ابتدایی» و تأکید بر امکان گسترش ابعاد آن را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد: ایران در مواجهه با تجاوز، خود را صرفا بازیگری واکنشی در صحنه‌ای از پیش طراحی‌شده نمی‌داند و بر حفظ ابتکار راهبردی برای دفاع از استقلال و امنیت ملی خود تأکید می‌کند.
تأملی فقهی و راهبردی بر تعبیر مهم رهبر انقلاب در پیام ۱۳ آبان
جهاد ابتدایی؛ ادبیات جدید بازدارندگی و عبور از دفاع منفعلانه
ارسال نظر
پربیننده