علی کاکادزفولی: از قرن‌ها پیش از آنکه وزارت خزانه‌داری آمریکا و فرماندهی سنتکام درباره مرزهای ایران تصمیم بگیرند، مردم 2 سوی این مرزها با یکدیگر تجارت کرده‌اند، رفت‌وآمد داشته‌اند و پیوندهای خانوادگی و مذهبی ساخته‌اند. اکنون اما واشنگتن به خیال خود می‌خواهد با تشکیل یک کارگروه نظامی، این مناسبات دیرپا را در محاسبات محاصره اقتصادی خود جا دهد و شریان‌های ارتباطی ایران با همسایگانش را مسدود کند! در این میان آنچه در هفته‌های اخیر در استان میسان عراق رخ داد، پرده از یک خطای بنیادین برداشت: در حالی که ژنرال‌های آمریکایی سرگرم طراحی طرح تازه‌ای برای محدودسازی مرزهای ایران بودند، رانندگان، بازاریان و خانواده‌های عراقی برای بازگشایی گذرگاه الشیب به میدان آمدند؛ گذرگاهی که تعطیلی آن، زندگی روزمره هزاران نفر را مختل کرده بود. سرانجام ۱۹ آبان، این گذرگاه بازگشایی شد. ماجرا از اختلاف بر سر یک گمرک آغاز شد اما به‌سرعت معنایی بزرگ‌تر یافت.
آمریکا بر این تصور است که می‌تواند مناسبات ایران و همسایگانش را از مسیر دولت‌ها کنترل کند، غافل از آنکه بخش بزرگی از این مناسبات در دل جوامع شکل گرفته و با اراده سیاسی دولت‌ها پدید نیامده است.
واشنگتن گمان می‌کند با جغرافیای ایران می‌جنگد، در حالی که با تاریخ و زندگی اجتماعی کل منطقه روبه‌رو شده است.
آهن‌پاره‌های رؤیای آمریکایی
16 آبان، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا از تشکیل کارگروهی به نام «دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) خبر داد؛ تشکیلاتی متشکل از حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی که قرار است از مقر سنتکام در تامپای فلوریدا، فعالیت نهادهای آمریکایی برای محدودسازی مسیرهای زمینی و دریای خزر را هماهنگ کند. عناوین ادعایی این کارگروه نظیر مقابله با فناوری‌های دومنظوره و جریان‌های مالی غیرقانونی، پوششی فنی برای مشروعیت‌بخشی به یک جنگ نامتقارن اقتصادی است. پیوند مستقیم این مأموریت با کارزار همزمان وزارت خزانه‌داری آمریکا برای مسدودسازی گذرگاه‌های تجاری، نشان‌دهنده طراحی آمریکا برای استفاده ابزاری از مقررات بین‌المللی برای سلب حق تجارت مشروع ایران است.
«برد کوپر» فرمانده سنتکام، هنگام معرفی این طرح مدعی شد محاصره دریایی آمریکا تاکنون مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت ایران شده است. این رقم، برآورد خود فرماندهی آمریکاست که البته قابل اعتماد نیست اما حتی در روایت واشنگتن نیز این پرسش بزرگ باقی می‌ماند که اگر حلقه فشار اقتصادی به اندازه‌ای که ژنرال‌های آمریکایی ادعا می‌کنند مؤثر بوده، ضرورت گشودن جبهه تازه محاصره از کجا برخاسته است؟ پاسخ را باید در تداوم ارتباط اقتصادی ایران با پیرامون جغرافیایی خود جست‌وجو کرد؛ واقعیتی که محاسبات نظامی و تحریمی آمریکا هنوز نتوانسته بر آن غلبه کند.
محاصره‌فروشی در بازار بی‌مشتری
20 آبان، روزنامه نیویورک‌تایمز در گزارشی به قلم «اریک اشمیت» و 2 خبرنگار دیگر، از ناکامی تلاش‌های چندهفته‌ای واشنگتن برای همراه کردن همسایگان ایران پرده برداشت. بر اساس این گزارش که به نقل از 3 مقام عراقی و یک مقام آمریکایی تهیه شده، ایالات متحده تاکنون نتوانسته عراق، ترکیه و پاکستان را به پذیرش مطالبات خود برای بستن مرزها وادارد. ترکیه عمدتا از تغییر سیاست مرزی خود خودداری کرده و بغداد نیز با وجود تعطیلی موقت برخی گذرگاه‌ها، درخواست اصلی آمریکا را نپذیرفته است.
اگر اظهارات فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق را نیز در کنار این گزارش قرار دهیم، ابعاد ماجرا روشن‌تر خواهد شد. او 17 آبان فاش کرد وزارت خزانه‌داری آمریکا خواهان بسته شدن تمام گذرگاه‌های ایران و عراق، به استثنای تنها 2 مسیر شده است؛ یکی در اقلیم کردستان و دیگری در بخش دیگری از کشور! اما وزیر خارجه عراق آشکارا هشدار داد اجرای چنین تصمیمی به اقتصاد کشورش آسیب خواهد زد. واشنگتن می‌خواهد هزینه جنگ با ایران را به همسایگانش منتقل کند اما همسایگان حاضر نیستند اقتصاد و آرامش اجتماعی خود را قربانی محاسبات کاخ سفید کنند.
نمونه روشن این بن‌بست در استان میسان عراق رخ داد. گذرگاه الشیب، یکی از مسیرهای مهم تجارت و تردد زائران میان ایران و عراق، 29 مهرماه تعطیل شد. مقام‌های عراقی از ضرورت اصلاح ترتیبات امنیتی و فنی سخن گفتند اما پیامدهای تعطیلی به‌سرعت از محوطه گمرک بیرون رفت. رانندگان کامیون و تاکسی، کارگران حمل‌ونقل و فعالان اقتصادی محلی به اعتراض برخاستند. 3 آبان، رئیس شورای استان میسان تهدید کرد اگر گذرگاه بازگشایی نشود، حرکت نافرمانی مدنی آغاز خواهد شد و راه‌های ارتباطی استان با دیگر مناطق عراق مسدود می‌شود.
او اعلام کرد معیشت 4 هزار شهروند به فعالیت این گذرگاه وابسته است. نمایندگان پارلمان عراق نیز وارد ماجرا شدند و کمیته‌ای برای بررسی تعطیلی مرز تشکیل دادند. حتی صدور حکم بازداشت برای رئیس شورای استان نتوانست اصل مساله را از میان ببرد. سرانجام 19 آبان، الشیب پس از نزدیک 3 هفته تعطیلی بازگشایی شد؛ هرچند بغداد همزمان اعلام کرد گذرگاه مندلی را از 22 آبان برای تعمیرات موقتا خواهد بست. این رخداد، شکست محاسبات ساده آمریکا را آشکار کرد؛ مقامات آمریکایی تصور می‌کردند تعطیلی گذرگاه، فشاری یک‌طرفه بر ایران وارد می‌کند اما فشار اقتصادی در سوی عراقی مرز به اعتراض اجتماعی و اختلاف سیاسی تبدیل شد. طرح آمریکایی محاصره تنها به این دلیل ساده شکست خورده و خواهد خورد که هر اقدامی در این زمینه، بخشی از زندگی مردم کشورهای همسایه را نیز مختل خواهد کرد.
1600 کیلومتر ریشه‌های درهم‌تنیده
از سطح اقتصادی این بحث که بگذریم، باید گفت مشکل اصلی طراحان «دروازه آهنین» ناتوانی در شناخت ماهیت روابط ایران و همسایگان است. ایران و عراق نزدیک 1600 کیلومتر مرز مشترک دارند؛ مرزی که در امتداد آن، ده‌ها شهر و بازار محلی و شبکه‌ای گسترده از روابط خانوادگی، مذهبی و اقتصادی شکل گرفته است.
بر اساس گزارش 3 شهریور سال گذشته رویترز، تجارت ایران و عراق در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفته است. عراق همچنین سالانه حدود 4 تا 5 میلیارد دلار برای خرید گاز طبیعی ایران هزینه می‌کند؛ گازی که بخشی از برق مورد نیاز این کشور را تأمین می‌کند. تنها از مرز مهران، در 6 ماه نخست سال ۱۴۰۵ حدود ۴۵۳ میلیون دلار کالا صادر شده است. این ارقام از شبکه‌ای از نیازهای متقابل حکایت دارد که به‌راحتی نمی‌توان با محاسبات یک‌سویه ژئوپلیتیک نادیده‌اش گرفت. گذشته از مناسبات اقتصادی، رویداد اربعین، برجسته‌ترین نمونه عمق مناسبات اجتماعی مردم ایران و عراق است.
سیاستمداری که در واشنگتن نشسته، هیچ درکی از مفهوم مرز ندارد اما همین خطوط جغرافیایی، بخشی از جهان اجتماعی مردمانی هستند که در 2 سوی‌شان زندگی می‌کنند. هر اندازه این پیوندها عمیق‌تر باشد، هزینه سیاسی و اجتماعی محدودسازی آنها نیز افزایش می‌یابد. ایران با 7 کشور نزدیک 5900 کیلومتر مرز زمینی دارد. از بازارهای کردنشین در مرز ترکیه تا مناسبات دیرپای بلوچستان ایران و پاکستان، از پیوندهای زبانی و فرهنگی با افغانستان تا روابط تاریخی با قفقاز و آسیای مرکزی؛ جغرافیای ایران مجموعه‌ای از پیوندهای انسانی را در خود جا داده است که با مرزبندی‌های سیاسی امروز آغاز نشده‌اند.
پاکستان سالانه حدود 3 میلیارد دلار تجارت رسمی با ایران دارد و تأمین برخی فرآورده‌های سوختی، به‌ویژه گاز مایع، برای بخش‌هایی از اقتصاد این کشور اهمیت دارد. ترکیه نیز همسایه‌ای است که مناسبات تجاری و ترانزیتی خود با ایران را بر اساس مجموعه‌ای از منافع اقتصادی و محاسبات مستقل تنظیم می‌کند. تفاوت ساختار سیاسی این کشورها نیز مانع مقاومت آنها در برابر مطالبه تعطیلی گسترده مرزها نشده است.
از جغرافیا شکست خورده‌اید و از تاریخ هم!
جمهوری اسلامی از مزیتی برخوردار است که در محاسبات صرفا نظامی آمریکا به‌درستی دیده نمی‌شود و آن عمق اجتماعی قدرت منطقه‌ای است. این قدرت، محصول همپوشانی تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، نیاز اقتصادی و دهه‌ها تعامل مستقیم جوامع است. ممکن است دولت‌ها تحت فشار واشنگتن محدودیت‌هایی اعمال کنند اما حذف دائمی این ارتباطات مستلزم نادیده گرفتن منافع میلیون‌ها انسان در چندین کشور خواهد بود. حضور کشورهایی مانند روسیه و چین در مناسبات اقتصادی منطقه نشان می‌دهد واشنگتن برای تحمیل محاصره‌ای فراگیر، با مجموعه‌ای از منافع مستقل و بعضا متعارض روبه‌رو است. شاید رساترین توصیف این وضعیت را «الی گرانمایه» پژوهشگر شورای روابط خارجی اروپا در گفت‌وگو با نیویورک‌تایمز ارائه کرده باشد: «کشورهای همسایه می‌دانند ایران برای همیشه همسایه آنان خواهد ماند». این همان حقیقت ساده‌ای است که دستگاه تحریم آمریکا سال‌ها از فهم آن عاجز مانده است. محاصره می‌تواند تجارت را پرهزینه و زندگی مردم را دشوار کند اما تبدیل این فشار به انزوای کامل ایران، نیازمند همراهی کشورهایی است که خود نخستین زیان‌دیدگان آن خواهند بود. نشانه‌های بن‌بست «دروازه آهنین» از همین حالا آشکار است. آنچه امروز در مرزهای ایران جریان دارد، برخورد 2 تصور متفاوت از قدرت است؛ در یک سو آمریکایی قرار دارد که می‌پندارد با ابزارهای مالی و نظامی می‌تواند مناسبات منطقه را مطابق اراده خود بازآرایی کند و در سوی دیگر، واقعیت تاریخی جامعه‌ای قرار گرفته که ریشه‌هایش در زندگی ملت‌های پیرامون گسترده شده است. واشنگتن می‌خواهد با 20 مأمور مستقر در فلوریدا، مناسباتی را مهار کند که میلیون‌ها انسان در شکل‌گیری و تداوم آن سهم داشته‌اند. دروازه آهنین آمریکا پیش از آنکه به مرزهای ایران برسد، پشت دیوار مناسبات اجتماعی ملت‌های منطقه متوقف شده است. اصلا مگر می‌توان همسایگی ملت‌ها را تعطیل کرد؟
چرا طرح «دیوار آهنین» آمریکا برای محاصره زمینی ایران در برابر پیوندهای اجتماعی ملت‌های منطقه به بن‌بست می‌رسد؟
ابرقدرت عصر آهن
ارسال نظر
پربیننده