شلیک به مبدأ

حسین کیامنش: انهدام رادار هشدار اولیه ارتش تروریست آمریکا در بحرین از سوی سپاه پاسداران، بار دیگر نشان داد پایگاه‌های نظامی ایالات متحده در منطقه همچنان در تیررس توان موشکی و پهپادی ایران قرار دارند؛ با این حال، آنچه امروز بیش از پیش محاسبات نظامی واشنگتن را با چالش مواجه کرده، صرفا آسیب‌پذیری تأسیسات آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس نیست، بلکه گسترش دامنه تهدید به پایگاه‌های آن کشور در هزاران کیلومتر دورتر از مرزهای ایران، به‌ویژه اروپاست. در شرایطی که گزارش‌های رسانه‌های غرب از خروج بخشی از تجهیزات و هواگردهای آمریکا از پایگاه‌های منطقه و حتی برخی تأسیسات نظامی در انگلیس حکایت دارد، تهران صریح‌تر از گذشته اعلام کرد در صورت تکرار تجاوز نظامی، دیگر محدودیتی برای انتخاب جغرافیای پاسخ قائل نخواهد بود؛ تغییری در دکترین دفاعی ایران که پشتوانه آن را باید در تجربه جنگ ۴۰ روزه و توانمندی‌های موشکی و پهپادی کشور جست‌وجو کرد. 
روز گذشته سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از انهدام رادار هشدار اولیه ارتش آمریکا در جزیره بحرین خبر داد. در اطلاعیه روابط عمومی سپاه درباره این عملیات آمده است: «در پاسخ به تجاوز هوایی دشمن به یک دکل مخابراتی در سیریک، رادار هشدار اولیه متجاوزان آمریکایی در جزیره بحرین هدف قرار گرفت و منهدم شد». 
بحرین میزبان مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا و یکی از مهم‌ترین مراکز فرماندهی و پشتیبانی عملیات دریایی آن کشور در منطقه است. از همین رو در جریان حملات ایران، خسارات قابل توجهی را متحمل شد. 
گزارش پنتاگون که تابستان سال جاری منتشر شد، تأیید کرد حملات ایران صدها ساختمان و سازه را در پایگاه‌های نظامی آمریکا در بحرین، کویت، قطر، امارات، عربستان، عراق، عمان و اردن دچار آسیب یا منهدم کرده است. 
اهمیت خسارات واردشده به پایگاه‌های آمریکا در بحرین از آن جهت بیشتر است که این تأسیسات مرکز لجستیکی و عملیاتی مهمی برای حضور دریایی آمریکا در منطقه محسوب می‌شود. به همین دلیل، «داریل کادل» رئیس عملیات نیروی دریایی آمریکا شهریورماه درباره زمان بازگشت تروریست‌های آمریکایی به پایگاه آسیب‌دیده بحرین اعلام کرد نیروی دریایی ایالات متحده در آینده نزدیک به این تأسیسات بازنخواهد گشت. 
با این همه، معضل امروز آمریکا دیگر صرفا احاطه پایگاه‌هایش در کشورهای حاشیه خلیج فارس با توان موشکی ایران نیست؛ مساله بزرگ‌تر آن است که دامنه تهدید، از جغرافیای نزدیک به ایران فراتر رفته و اکنون درباره امنیت پایگاه‌های آمریکا در نقاط دوردست جهان، به‌ویژه اروپا نیز نگرانی‌های جدی مطرح می‌شود. به عبارت دیگر، واشنگتن با این پرسش مواجه شده که آیا شبکه گسترده پایگاه‌های آن کشور که دهه‌ها ابزار اصلی قدرتنمایی و مداخله نظامی واشنگتن در جهان بود، همچنان می‌تواند امنیت لازم را برای نظامیانش فراهم کند یا ایران همه چیز را تغییر دادهاست؟ 
در همین زمینه، شبکه خبری الجزیره قطر در گزارشی با عنوان «از انگلیس تا خلیج فارس؛ آیا پایگاه‌های خارجی آمریکا در حال تبدیل شدن به نقطه‌ ضعف هستند؟» به بررسی تغییر محاسبات امنیتی واشنگتن و کشورهای میزبان پایگاه‌های آمریکا پرداخت. الجزیره موضوع آسیب‌پذیری پایگاه‌های آمریکا را دیگر صرفا از منظر ایران و منطقه غرب آسیا بررسی نمی‌کند، بلکه آن را یک مساله جهانی برای سیاست خارجی و نظامی ایالات متحده می‌داند. 
الجزیره ابتدا به پایگاه هوایی فیرفورد انگلیس اشاره کرد؛ تأسیساتی که طی دهه‌های گذشته یکی از مهم‌ترین نقاط اتکای نیروی هوایی آمریکا در اروپا بوده است. این پایگاه در جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱، عملیات بمباران یوگسلاوی سابق در سال ۱۹۹۹ و جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ نقش مهمی ایفا کرد و در مراحل ابتدایی جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران نیز مورد استفاده قرار گرفت. مارس ۱۹۹۹، بمب‌افکن‌های «بی‌ ۵۲» آمریکا از همین پایگاه به سمت یوگسلاوی سابق پرواز کردند؛ عملیاتی که فیرفورد را به یکی از سکوهای اصلی قدرت هوایی آمریکا در اروپا تبدیل کرد. 
با این حال، الجزیره نوشت آمریکا اخیرا ۱۲ فروند بمب‌افکن «بی‌ ۱» خود را از این پایگاه خارج کرده؛ تصمیمی که در میانه نگرانی‌ها درباره تهدیدهای امنیتی علیه این تأسیسات اتخاذ شد. 
ماجرا به فیرفورد محدود نماند و آمریکا در روزهای اخیر نیز بخشی از هواگردهای خود را از پایگاه میلدنهال انگلیس خارج کرد. در واقع، همان پایگاه‌هایی که سال‌ها محل استقرار و آماده‌سازی هواگردهای آمریکا برای عملیات در مناطق مختلف جهان بودند، اکنون با دغدغه حفاظت از تجهیزات و نیروهای مستقر در خود مواجه شده‌اند. 
الجزیره در تحلیل این وضعیت به نقل از «سایمون مابون» استاد سیاست بین‌الملل دانشگاه لنکستر نوشت: چتر امنیتی آمریکا در حال تبدیل شدن به شمشیری دولبه است. به گفته وی، وقتی امنیت پایگاه‌های آمریکا زیر سؤال می‌رود، محاسبات واشنگتن درباره منافع راهبردی این تأسیسات تغییر می‌کند و کشورهای اروپا و خلیج فارس نیز ناچار می‌شوند درباره هزینه/ فایده میزبانی از نیروهای آمریکایی تجدیدنظر کنند. طرح این مباحث درباره آسیب‌پذیری پایگاه‌های آمریکا نه‌تنها در غرب آسیا، بلکه در اروپا، در شرایطی است که دبیر شورای عالی امنیت ملی در روزهای اخیر صریح‌تر از گذشته درباره دامنه پاسخ ایران به هرگونه تجاوز احتمالی آمریکا هشدار داد. سردار سرلشکر محسن رضایی در گفت‌وگویی اعلام کرد اگر هواپیماهای آمریکا از پایگاه‌های آن کشور، حتی در کشورهای اروپا یا مناطق دوردست، برای بمباران ایران به پرواز درآیند، همان پایگاه‌ها نیز هدف حمله ایران قرار خواهند گرفت. 
وی همچنین تصریح کرد در صورت تکرار حمله آمریکا، ایران به هدف قرار دادن پایگاه‌های نزدیک اکتفا نخواهد کرد و تأسیسات نظامی دوردست آمریکا را نیز در فهرست اهداف خود قرار می‌دهد؛ حتی برخی جزایری که واشنگتن تصور می‌کند خارج از دسترس موشک‌های ایران هستند. سرلشکر رضایی در پیامی دیگر نیز تأکید کرد هر پایگاه نظامی که در تجاوز احتمالی علیه ایران مشارکت داشته باشد، از غرب آسیا تا اروپا، هدف مشروع پاسخ ایران خواهد بود. علاوه بر دبیر شورای عالی امنیت ملی، فرماندهان ارشد نظامی، از جمله رئیس ستادکل نیروهای مسلح و فرمانده کل سپاه پاسداران نیز هشدار داده‌اند در صورت آغاز هر جنگی علیه ایران، پاسخ متقابل ایران فراتر از ابعاد جنگ اخیر خواهد بود. 
با توجه به این هشدارها باید تصریح کرد دکترین دفاعی ایران از چارچوب پاسخ منطقه‌ای به تجاوز آمریکا به سمت پاسخ فرامنطقه‌ای در صورت آغاز جنگ جدید تغییر جهت داده است. بر اساس این رویکرد، نه‌تنها محل استقرار نیروهای آمریکا در شبه‌کشورهای حاشیه خلیج فارس، بلکه هر نقطه‌ای که از آن برای طراحی، پشتیبانی یا اجرای عملیات نظامی علیه ایران استفاده شود، می‌تواند در محاسبات دفاعی تهران قرار گیرد. 
این تغییر رویکرد را باید در امتداد تأکید حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای در دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح نیز ارزیابی کرد. رهبر انقلاب در این دیدار بر ضرورت آمادگی همه‌جانبه نیروهای مسلح و پاسخ فوری و مؤثر به هر سطح و نوعی از تهدید، بدون محدودیت جغرافیایی تأکید کردند. البته دکترین دفاعی جدید در خلأ شکل نگرفته و پشتوانه آن را باید در توانمندی‌های موشکی و پهپادی ایران و تجربه عملیاتی جنگ اخیر جست‌وجو کرد. جمهوری اسلامی ایران در جریان این جنگ، با هدف قرار دادن همه پایگاه‌ها و تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه، نشان داد شبکه استقرار نظامی واشنگتن در غرب آسیا از مصونیت برخوردار نیست. حملات به پایگاه‌های آمریکا در بحرین، قطر، کویت، امارات، عربستان و اردن، علاوه بر وارد کردن خسارت به زیرساخت‌های ثابت، بر توان عملیاتی و پشتیبانی تروریست‌های آمریکایی نیز اثر گذاشت. 
نتیجه این وضعیت، بازنگری در نحوه استقرار تجهیزات و نیروهای آمریکایی از سوی پنتاگون بود. واشنگتن برای کاهش آسیب‌پذیری ظرفیت‌های مهم فرماندهی، لجستیکی و عملیاتی خود در کشورهای خلیج فارس، به جابه‌جایی تجهیزات و تغییر محل استقرار نیروهایش رو آورده است. در این میان، انتقال بخش مهمی از ظرفیت‌های عملیاتی به سرزمین‌ اشغالی و افزایش اتکای سنتکام به رژیم صهیونی، به عنوان یکی از گزینه‌های جایگزین مطرح است. 
البته انتقال تجهیزات به اسرائیل لزوما به معنای حل مشکل آمریکا نیست. جمهوری اسلامی ایران در جنگ اخیر نشان داد توان هدف قرار دادن سرزمین‌ اشغالی و زیرساخت‌های نظامی رژیم را نیز دارد. بنابراین اگر واشنگتن بخواهد با خارج کردن تجهیزات خود از خلیج فارس و تمرکز آنها در سرزمین‌ اشغالی، از تیررس حملات ایران دور بماند، با این واقعیت روبه‎‌رو خواهد شد که این جغرافیا نیز از دسترس توان موشکی ایران خارج نیست. 
در چنین شرایطی، پرسش بعد برای فرماندهان آمریکایی این است که اگر پایگاه‌های منطقه‌ای آسیب‌پذیر شده‌اند و حتی انتقال بخشی از تجهیزات به اسرائیل نیز امنیت کامل ایجاد نمی‌کند، آیا باید ظرفیت‌های عملیاتی و لجستیکی خود را به پایگاه‌های مستقر در اروپا منتقل کنند؟ اما همین گزینه نیز با هشدارهای صریح تهران مواجه شده است؛ چه، سرلشکر رضایی تأکید کرد اگر هواپیماهای آمریکایی از هر پایگاهی برای حمله به ایران برخیزند، همان محل مبدأ حمله نیز هدف پاسخ قرار خواهد گرفت. به این ترتیب، جابه‌جایی جغرافیایی تجهیزات نمی‌تواند مساله امنیت پایگاه‌های آمریکا را حل کند، چرا که در منطق اعلام‌شده دفاعی ایران، فاصله جغرافیایی مصونیت ایجاد نمی‌کند. 
در این میان، کشورهای اروپا با یک مخمصه جدی روبه‌رو هستند؛ از یک طرف، طی دهه‌های گذشته با اعطای مجوز استقرار نیروها و تجهیزات آمریکایی و فراهم کردن امکان استفاده از خاک و آسمان خود، بخشی از زیرساخت نظامی و عملیاتی واشنگتن را در اختیار آن قرار داده‌اند و از طرف دیگر، اکنون با این احتمال مواجهند که در صورت استفاده آمریکا از همین تأسیسات برای حمله مجدد به ایران، پایگاه‌های مستقر در خاک اروپا نیز در معرض پاسخ نظامی تهران قرار گیرد. 
به بیان روشن‌تر، اگر کشورهای اروپا خواهان آن هستند که پایگاه‌های آمریکا در خاک آنها از خطر حملات ایران دور بماند، باید از صدور مجوز استفاده از قلمرو، حریم هوایی و زیرساخت‌های خود برای عملیات نظامی علیه ایران خودداری کنند. در غیر این صورت، این حق برای ایران محفوظ است که بخواهد مبدأ حمله و تجاوز به خود را هدف قرار دهد. 
در همین حال، وال‌استریت ژورنال نیز در گزارشی با عنوان «گسترش موشک‌های بالستیک دهه‌ها تفکر نظامی را زیر و رو می‌کند» به ابعاد فنی و راهبردی این تحول پرداخت. روزنامه آمریکایی با اشاره به تجربه موفق ایران در برخورداری از موشک‌های بالستیک نوشت: پیشرفت فناوری موشک‌های بالستیک و کاهش هزینه تولید آنها امکان هدف قرار دادن دشمنان در فواصل بسیار دورتر را فراهم کرده است. 
وال‌استریت ژورنال به نقل از «جنیفر کاوانا» مدیر تحلیل نظامی اندیشکده دیفنس پرایوریتیز افزود: جنگ علیه ایران نشان داد نه‌تنها ذخایر تسلیحاتی آمریکا شکننده است، بلکه شیوه جنگیدن آن نیز در عصر جدید با مشکلات جدی مواجه شده است. به گفته وی، پایگاه‌هایی که آمریکا برای عملیات نظامی و حفاظت از نیروهایش طراحی کرده، در برابر ایران قابل دفاع نیستند. بر اساس داده‌های کنگره آمریکا، شبکه رسمی پایگاه‌های آمریکا در اروپا شامل ۳۱ پایگاه دائم و ۱۹ سایت نظامی دیگر است. شمار تروریست‌های فعال آمریکایی مستقر در اروپا در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۶۸ هزار نفر برآورد شده و اگر نیروهای اعزامی و چرخشی نیز محاسبه شوند، رقم حضور آمریکا در اروپا به ۸۰ هزار نفر می‌رسد. مهم‌تر از تعداد پایگاه‌ها، تمرکز جغرافیایی این شبکه است. آلمان با بیش از ۳۶ هزار نیروی آمریکایی، بزرگ‌ترین میزبان نیروهای نظامی یانکی در اروپا محسوب می‌شود. پس از آن ایتالیا و انگلیس قرار دارند. رامشتاین در آلمان نیز بزرگ‌ترین پایگاه نیروی هوایی آمریکا در خارج از ایالات متحده و یکی از مهم‌ترین گره‌های شبکه نظامی آمریکا در جهان است. 
در جریان جنگ اخیر، لاژس در پرتغال، رامشتاین در آلمان و سودا در یونان عمدتا بخشی از شبکه پشتیبانی بودند؛ شبکه‌ای که انتقال جنگنده‌ها، سوخت‌رسانی، تعمیرات و تدارکات را بر عهده داشت. 
تجهیزات و نیروهایی که زمان جنگ 40 روزه از اروپا به غرب آسیا منتقل شدند، یک‌پنجم کل نیروهای آمریکا در منطقه را تشکیل می‌دادند. اروپا در عین حال به یکی از مراکز اصلی پشتیبانی و سوخت‌رسانی هوایی عملیات تبدیل شد. مهم‌ترین نمونه، پایگاه فیرفورد انگلیس است؛ پایگاهی که روشن‌ترین نمونه استفاده مستقیم از خاک اروپا برای حمله به ایران بود. 
انگلیس ابتدا مدعی بود در حملات اولیه آمریکا علیه ایران مشارکت ندارد اما در ادامه، «کی‌یر استارمر» نخست‌وزیر وقت آن کشور مجوز استفاده آمریکا از پایگاه‌های انگلیس برای هدف قرار دادن ایران را صادر کرد. 
در کنار فیرفورد، پایگاه‌های میلدنهال و لیکنهیت برای پشتیبانی از جنگنده‌های «اف 35» و هواپیماهای سوخت‌رسان مورد استفاده قرار گرفتند. ۳۰ فروند «اف 35» و ۳۶ فروند «اف 15» نیز از انگلیس به سرزمین‌ اشغالی و اردن منتقل شدند. 
فرانسه نیز اجازه داد هواپیماهای پشتیبانی آمریکا از پایگاه‌های ایستر و آوُر آن کشور استفاده کنند. هواپیماهای ترابری C-17 و سوخت‌رسان KC-135 در این پایگاه‌ها مستقر شدند و به جنگ علیه ایران پیوستند. 
رامشتاین مرکز فرماندهی، ارتباطات و انتقال داده به‌ویژه برای عملیات پهپادی و هماهنگی حملات دوربرد بود. یک پل هوایی دائم میان آمریکا، اروپا و منطقه خلیج‌ فارس از طریق آن برقرار بود و هواپیماهای C-17 و C-130J نیرو، مهمات و تجهیزات را جابه‌جا می‌کردند. بزرگ‌ترین بیمارستان نظامی آمریکا خارج از خاک آن کشور نیز در نزدیکی همین شبکه قرار دارد. پایگاه اشپانگدالم و مقر فرماندهی آمریکا در اشتوتگارت نیز در استقرار نیرو و برنامه‌ریزی راهبردی نقش داشتند. 
ایتالیا هم میزبان بیش از ۱۲ هزار نظامی آمریکایی و ده‌ها تأسیسات نظامی است. رومانی نیز با استقرار هواپیماهای سوخت‌رسان، تجهیزات نظارتی و سامانه‌های ارتباط ماهواره‌ای مرتبط با عملیات ایران موافقت کرده بود. بلغارستان هم اجازه استقرار موقت ۸ فروند KC-135 و ۲۵۰ نیروی آمریکایی در پایگاه بزمر را صادر کرده بود.