ساعاتی بعد از اعلام نتایج: «آمارها اثبات می‌کند که تقلبی گسترده رخ داده است!»
صبح 23 خرداد 1388که بخشی از نتایج انتخابات دهمین دوره ریاست‌جمهوری منتشر شد، بسیاری از هواداران آقای موسوی شوکه شدند؛ آنها با توجه به سخنان نامزد مورد علاقه‌شان در اواخر شب 22 خرداد او را برنده قطعی در مرحله اول می‌دانستند: «ضمن تشکر از حضور پرشور و استقبال گسترده شما از انتخابات ریاست‌جمهوری، به اطلاع می‌رساند طبق گزارش‌ها و مستندات واصله باوجود تخلفات و کارشکنی‌های متعدد و نارسایی‌های گسترده، مستندات واصله حاکی از آن است که رای اکثریت قاطع مردم متوجه این خدمتگزارشان بوده است. از مسؤولان امر می‌خواهم در شمارش آرا نهایت دقت را بنمایند و اعلام می‌کنم در غیر این صورت از همه امکانات قانونی برای احقاق حقوق حقه ملت ایران اقدام خواهم کرد. همین‌جا فرصت را مغتنم می‌شمارم و از ملت شریف ایران می‌خواهم آماده برگزاری جشن پیروزی در شامگاه میلاد بانوی 2 عالم حضرت فاطمه زهرا (س) باشند». [1]
پس از اعلام پیروزی آقای احمدی‌نژاد وضع به‌گونه‌ای بود که حتی گروهی از طرفداران آقای موسوی ادعا می‌کردند در بیان نتایج، نام نامزدها جابه‌جا شده است! آقای موسوی در نخستین بیانیه خود پس از اعلام نتایج آنچه رخ داده بود را چنین توصیف کرد: «مردمی که در صف‌های طولانی اخذ رای شاهد ترکیب آرا بودند و خود می‌دانند که به چه کسی رای داده‌اند، با حیرت تمام به شعبده‌بازی دست‌اندرکاران انتخابات و صداوسیما نگاه می‌کنند». [2] چنین بستری آمادگی کامل داشت تا هرگونه خبر در راستای وجود تقلب در انتخابات به سرعت پخش شود. از جمله این اخبار گزاره‌هایی مبتنی بر محاسبات آماری بود. خوانندگان این اخبار عموما یا تخصص فهم استدلال‌ها و محاسبات آماری را نداشتند یا حوصله مطالعه دقیق مطالب مطرح‌شده را نداشتند. در چنین شرایط ملتهبی اگر کسی نظریه وجود تقلب را می‌پسندید آن اخبار را منتشر می‌کرد و اگر از طرفداران نامزد پیروز بود احتمالا در دل دچار تردید می‌شد که آیا واقعا در انتخابات تقلب شده است؟ مهم‌ترین دلایل آماری مطرح‌شده برای وقوع تقلب اینهاست:
- خطی بودن نمودار اعلامی آرا بر حسب زمان
- عدم تطابق با قانون بنفورد
- کاهش آرای آقای رضایی در روند اعلام نتایج
- مقایسه انتخابات سال 1384 با انتخابات سال 1388
- 2 رقم سمت راست تعداد آرای صندوق‌ها
- آرای خاموش، طرفد‌ار «تغییر» هستند
- راهپیمایی دوشنبه 25 خرداد 1388
- اظهارات آقای رضایی درباره ثبت کد ملی 900 هزار نفر که به او رای داده‌اند.
مورد اول که از نخستین شواهد ارائه‌شده برای اثبات تقلب در انتخابات بود، از صبح روز بعد از انتخابات به‌سرعت در بخشی از جامعه دانشگاهی گسترش پیدا کرد. موارد دوم و چهارم را والتر میبین2، استاد آمار و علوم سیاسی دانشگاه میشیگان، در سلسله مقالاتی که درباره انتخابات ایران نوشته است، به‌خوبی توضیح داده و اشاره‌ای هم به مورد پنجم کرده است. [3]
بی‌بند و باری در نقل و تأیید خبر
یکی از آفات جامعه ما که عوام و خواص گرفتار آن هستند این است که عموم مردم نسبت به آنچه می‌شنوند از گوینده تقاضای دلیل نمی‌کنند و خود نیز در اظهارنظر یا نقل نظر دیگران مقید نیستند که ابتدا از درستی آن اطمینان حاصل کنند. بخش دردناک‌تر این مساله جایی است که به قشر تحصیلکرده جامعه ما مربوط می‌شود. به عنوان مثال در جریانات اخیر یک استاد دانشگاه یا یک دانشجو، احتمالا به دلیل نارضایتی از نامزد پیروز، با استفاده از موقعیت اجتماعی خود به دیگران اینطور القا می‌کرد که «طبق محاسبات آماری در انتخابات تقلب شده است» ولی هنگامی که باطل بودن آن محاسبات ثابت شود نه آن فرد تحصیلکرده مقید است که اشتباهش را جبران کند و نه دیگران او را در این باره بازخواست می‌کنند. به همین دلیل جامعه ما در مقابل شایعات بسیار آسیب‌پذیر است.
در بررسی انتخابات، شواهد آماری عموماً کمک‌کننده هستند نه اثبات‌کننده
در بررسی تقلب در انتخابات آنچه «اثبات» محسوب می‌شود ارائه شواهد و مدارک عینی است و محاسبات آماری در اکثر موارد ابزاری کمکی برای کشف حقیقت است؛ آیا فکر می‌کنید تقلب رخ داده است؟ باید به سراغ صندوق‌ها، مدارک و کسانی که در محل حضور داشته‌اند بروید. اگر تعداد صندوق‌ها زیاد است و نمایندگان شما هم نتوانسته‌اند به شما کمکی بکنند، علم آمار به شما پیشنهاد می‌کند که از کدام صندوق‌ها یا مناطق شروع کنید تا سریع‌تر به نتیجه برسید. صرف ارائه شواهد آماری و عدم استقبال جدی نامزدهای معترض از بررسی صندوق‌ها و شواهد عینی، در حالی که قانون و به تبع آن وزارت کشور و شورای نگهبان این امکان را به وجود آورده بودند، این حدس را تقویت می‌کند که این افراد برای اثبات نظریه تقلب گسترده، دلیل و شاهد عینی محکمه‌پسندی ندارند. این کار مانند این است که کسی را متهم به قتل کنند و برای اثبات آن به ده‌ها دلیل غیرمستقیم مانند وضع روحی متهم، اثر انگشت، آزمایش DNA و... استناد کنند ولی حاضر نباشند به این ادعای متهم که مقتول زنده است توجه کنند! شاید این تشبیه طنزآمیز، در نگاه اول نامربوط به نظر برسد ولی در ادامه با بررسی دقیق‌تر و به‌طور خاص با استناد به قسمت‌هایی از مقاله «میبین» درستی این تشبیه روشن‌تر خواهد شد.
واکاوی یکی از مهم‌ترین مقالاتی که در اثبات تقلب به آن استناد می‌شود
میبین در روزهای پس از انتخابات به‌طور مستمر با بررسی نتایج انتخابات ایران مقالاتی درباره وقوع تقلب نوشت و برای اثبات تقلب به مقالات او بسیار استناد می‌شود. برخی نظرات میبین تنها بر پایه داده‌های انتخابات اخیر است و برخی از مقایسه انتخابات دوره نهم ریاست‌جمهوری با انتخابات اخیر ناشی شده است. در ادامه خواهید دید که بعضی داوری‌های غیرعلمی که ناشی از اطلاعات ناقصی است که به دست میبین رسیده در اظهارنظرهای او بسیار مؤثر بوده است و این حقیقت از دید بسیاری از کسانی که تصور می‌کنند محتوای مقالات میبین کاملا متکی بر علم آمار است مخفی مانده است.
میبین در نسخه 23 ژوئن (27 خرداد) مقاله خود می‌گوید: «نتیجه چشمگیر احمدی‌نژاد اثبات مستقیم برای تقلبی بودن آرای احمدی‌نژاد نیست اما مطمئنا تقلب یک استنباط قابل‌قبول در پرتوی گزارش روبه‌رو است: شورای نگهبان ایران اعتراف کرده است که تعداد آرای جمع‌شده در 50 شهر بیشتر از تعداد کسانی است که در آن مناطق حق رای داشته‌اند». [4]
ظاهرا میبین در آن مقطع هنوز نمی‌دانسته که چنین اتفاقی در ایران می‌تواند بدون هیچ تخلفی رخ دهد، زیرا مردم می‌توانند هر جا بخواهند رای دهند و «درصد کسانی که در یک منطقه حق رای دارند» در واقع تخمینی از تعداد کسانی است که حق رای دارند و در آن محل خاص رای خواهند داد؛ در یک روز تعطیل گروهی از مردم به مسافرت می‌روند و قانون این اجازه را به آنها می‌دهد که در طول مسیر یا در مقصد رای خود را به صندوق بیندازند. در شهرهای چسبیده به هم برخی که در آمار یک شهر شمرده شده‌اند ممکن است در شهر مجاور رای خود را در صندوق بیندازند. توجه کنید که اگر درصد کمی از جمعیت یک شهر پرجمعیت (مثلا کلانشهر تهران) در یک شهر کم‌جمعیت رای دهند موجب افزایش شدید درصد رای‌دهندگان آن شهر می‌شود. همان‌طور که دیدید این استدلال نادرست، در نظرات میبین برای قطعی دانستن تقلب در انتخابات مؤثر بوده است. کدخدایی، معاون اجرایی و امور انتخابات شورای نگهبان، پاسخ این شبهه را به این شکل داد:
«...بسیاری از این مناطقی که به آنها اشاره شده، مناطق ییلاقی است که در پایان هفته، مردم برای تفریح در آنجا حضور می‌یابند، مانند مناطق ییلاقی مشهد از قبیل طرقبه و چناران یا مناطق ییلاقی شمال. طبعا جمعیتی که در روز پنجشنبه و جمعه در آنجا حضور دارند، بیشتر از واجدان شرایط آن منطقه هستند. برخی مناطق نیز دانشجویی یا کارگری هستند که دانشجویان و کارگران غیربومی زیادی در آن مناطق حضور دارند. برخی از حوزه‌هایی که بيان شده، حوزه‌های جدیدی هستند که هنوز آمار دقیقی از واجدان شرایط در آنها نداریم و نمی‌توانیم ادعایی درباره آنها داشته باشیم. بنابراین اولا تعداد اینگونه حوزه‌ها بسیار اندک است، ثانیا تمام این موارد، توجیه منطقی دارد و ثالثا در انتخابات گذشته هم این مساله اتفاق افتاده و طبیعی تلقی شده است». [5] در گزارش تفصیلی شورای نگهبان پیرامون دهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری توضیحات مفصلی در این باره آمده که قسمتی از آن چنین است: «پس از جلسه رؤسای محترم سازمان‌های آمار و ثبت احوال، مشخص شد معیار اعلامی شرکت‌کنندگان در انتخابات در برخی حوزه‌های انتخابیه بعضا آخرین سرشماری نفوس در سال 1385 و در مواردی آمار واجدین شرایط اعلامی در انتخابات دوره نهم ریاست‌جمهوری است. همچنین براساس اظهار ماموران سازمان ثبت‌احوال، مدارک آن سازمان در اعلام آمار افراد هر منطقه شناسنامه‌های صادره در آن محل است. بدیهی است صدور شناسنامه ملازمه‌ای با حضور افراد در همان محل نداشته و افراد آزادند در هر محلی سکنی گزینند. علاوه بر آن تغییرات به‌عمل‌آمده ظرف سنوات اخیر در تقسیمات کشوری که اغلب جابه‌جایی جمعیت‌ها را به همراه دارد در کنار سفرهای تفریحی و ایرانگردی شهروندان در واپسین روزهای فصل بهار از جمله دلایل بروز نوسانات در کاهش و افزایش نصاب آرا در برخی حوزه‌های انتخابیه است. معترضین با نادیده گرفتن این شاخص‌ها کم یا زیاد شدن تعداد واجدین شرایط حضور در پای برخی صندوق‌ها را دلیل بر تقلب و دستکاری در صندوق‌ها دانسته‌اند».[6] میبین چند روز بعد متوجه این اشتباه می‌شود و در نسخه 29 ژوئن (8 تیر) مقاله خود جمله مورد بحث را حذف و در انتها به این موضوع اشاره می‌کند: «تذکر يك: در نسخه‌های اولیه این گزارش گفتم تقلب یک استنباط قابل‌قبول در پرتوی گزارش روبه‌رو است: «شورای نگهبان ایران اعتراف کرده است که...» این یافته شورای نگهبان به عنوان گواهی بر تقلب انکار شده است. با توجه به این حقیقت که رای‌دهندگان در ایران می‌توانند هر جا که مایل باشند رای بدهند شورای نگهبان در این باره هیچ نکته مشکوکی در تحقیقاتش پیدا نکرده است». ولی این تغییر نظر، تا جایی که من دیدم، در مقالات فارسی‌ای که به مقاله میبین استناد کرده بودند منعکس نشد. به عنوان مثال در مقاله‌ای با عنوان «احتمال تقلب در انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۸۸)» در وب‌سایت ویکی‌پدیا مطلب زیر بیان شده و تا این لحظه (فروردین 1389) نیز تغییر نکرده است هر چند از آن تاریخ تاکنون بارها صفحه مذکور در ویکی‌پدیا ویرایش شده و مطالب بیشتری به آن اضافه شده است: «والتر میبین، استاد آمار و علوم سیاسی دانشگاه میشیگان، در آخرین تحلیل آماری‌اش (در ۲۴ ژوئن) با استفاده از آخرین اطلاعات اعلام شده، به این نتیجه رسیده که «شواهد خیلی قوی برای تقلب گسترده» در انتخابات وجود دارد.»! [7] در ادامه دیدن قسمتی از «گزارش تفصیلی کمیته صیانت از آرای مهندس میرحسین موسوی» خالی از لطف نیست: «اگر فرض کنیم n نفر از شهر «الف» به شهر «ب» رفته باشند، در این صورت باید از جمعیت واجد شرایط در شهر الف عده زیادی را کم کنیم، در نتیجه شمار آرا در همین شهر الف بیش از واجدان شرایط خواهد شد. به عبارت دیگر، توجیه وزارت کشور، سبب می‌شود که سایر شهرها را هم به همین نسبت آلوده ببینیم و این دلیلی است بر اینکه همه شهرها باید به نسبتی از این آلودگی سهمی داشته باشند، یعنی تقلب نظام‌یافته در سرتاسر کشور جریان داشته است. به زبان دیگر، برای اینکه توجیه وزارت کشور درست باشد، باید شهرهایی معرفی شوند که در آنها مردم اصولا میل زیادی به رای دادن نداشته‌اند و نسبت مشارکت کمتر از 60 درصد بوده است. این ادعا توهین به مردم و برخلاف جریان مشهود در سرتاسر کشور است. این ادعا باید نشان دهد که جمعیت متراکم در یک شهر از بومیان این مناطق هستند».[8]با توجه به استفاده از عبارات «به عبارت دیگر» و «به زبان دیگر» در این متن، نویسنده
3 مرتبه منظورش را توضیح داده است ولی متاسفانه من بعد از چند بار خواندن، متوجه منظور آن نشدم! البته سر و ته استدلال ظاهرا این است: «پذیرفتن توجیه وزارت کشور منجر به این نتیجه می‌شود که در برخی شهرها مشارکت از 60 درصد کمتر بوده و این توهین به مردم و برخلاف جریان مشهود در سرتاسر کشور است». من کاملا بعید می‌دانم که بتوان با هیچ استدلال معقولی از توجیه وزارت کشور، مشارکت کمتر از 60 درصد برخی شهرها را نتیجه گرفت ولی از اینکه بگذریم چرا مشارکت کمتر از
60 درصد یک شهر توهین به مردم است؟! یعنی آیا اینکه گفته شده در برخی انتخابات گذشته مشارکت مردم شهر تهران کمتر از 60 درصد بوده توهین به آنها بوده است؟! فرض کنید که پاسخ این سوال مثبت باشد. آیا از این مطلب نتیجه می‌شود که توجیه وزارت کشور نادرست است؟ جواب به عهده خود شما! بیان عبارت «برخلاف جریان مشهود در سرتاسر کشور» نیز عجیب است؛ چه کسی می‌توانسته، بدون استفاده از نتایج انتخابات یا اطلاعات آماری گسترده، درصد مشارکت مردم در سراسر کشور را مشاهده کرده باشد؟! 3
میبین در آخرین نسخه مقاله خود می‌گوید: «تست‌هایی مثل آنکه در این مقاله آورده شده تنها می‌تواند مکان‌هایی را نشان دهد که در آنها ممکن است آرا مشکلاتی داشته باشد. در برخی موارد پیشنهادها ممکن است خیلی قوی باشد (مانند انتخابات اخیر روسیه). به‌طور کلی بهترین استفاده از تست برای نشان دادن نتایج انتخابات است نه تایید یا رد ادعای تقلب. یک دستا‌ورد قابل‌ملاحظه باید موجب به ثمر رسیدن تحقیقات با استفاده از اسناد اداری، گواهی شواهد و دیگر حقایق شود تا تعیین کند چه اتفاقی افتاده است».
این همان نکته‌ای است که در قسمت قبل به آن اشاره کردم و به نظر می‌رسد تمام این مطالب از طرف کسانی که سعی دارند اثبات تقلب از راه آمار را صد درصد علمی جلوه دهند نادیده گرفته شده است. میبین چنین ادامه می‌دهد: «مشکل انتخابات 2009 ایران این است که محتمل نیست که به سوالات جدی پرسیده‌شده پاسخی رضایت‌بخش داده شود. شفافیت در این انتخابات بشدت کم بوده است. دلایل کمی برای باور کردن نتایج رسمی اعلام شده وجود دارد، به این دلیل که انتخابات دقیقا منعکس‌کننده نیت رای‌دهندگانی است که به محل‌های اخذ رای رفته‌اند».