کارناوال با لباس خانه

چیستا یثربی ^*

چند وقت پیش تالار قشقایی کارناوالی با لباس خانه راه انداخت، پنچ اپیزود از پنج بیمار روانی که به طور عادی از کنارمان می‌گذرند و بی‌رحمانه به آنها می‌خندیم.وقتی نمایش تمام می‌شود به این سوال می‌رسیم که اصلا چرا این کارناوال به راه افتاد؟ این کارناوال همیشه در خانه‌ها هست بدون اینکه ما متوجهش شویم.خود من همیشه در این خانه‌های کارناوالی زندگی کرده‌ام و از نزدیک این شوی خانگی را دیده‌ام و خبر دارم که در پشت پرده چه می‌گذرد.اتفاق‌های عجیب و غریبی که نمی‌شود باور کرد و همیشه با خودمان می‌گوییم مگر می‌شود؟ این اتفاق‌ها فقط در دنیای رمان و تئاتر می‌افتد.گاهی هم آنقدر عادی شده که دیگر به ذهن ما دراماتیک و غمناک نمی‌آید. مثل مادر وسواسی که بچه‌اش هم وسواسی است و به او لقب تمیز را می‌دهیم.یا اینکه خود ما شاهد هستیم که 90 درصد خانواده‌های ایرانی دارای بیماری پارانوئید هستند، از یک ساعتی به بعد به زنگ در توجه ندارند و در را به روی غریبه‌ها باز نمی‌کنند.این کارناوال‌های تنها در خانه‌های جدا بسان قایق‌های دور از هم افتاده در دریا می‌ماند.کارناوال معمولا یک جشن آیینی و مذهبی است، اما در این کارناوال همه با یک نقاب هستند و تا آخر با همان نقاب به خانه می‌روند.اسمش را گذاشته‌ام «کارناوال با لباس خانه» یعنی اینکه تمام ما ایرانی‌ها یک شوی خانگی داریم و در خانه نقاب مادر،خواهر،برادر،پدر و همسر را به چهره می‌زنیم و مشغول نقش بازی کردن هستیم. کارناوال با لباس خانه درباره پنج بیمار روانی است.این پنچ اپیزود از آدم‌هایی تشکیل شده‌اند که رهبر این گروه بیشتر از همه با آنها سر و کار دارد.پنج بیمار روانی را آوردم،پنج تا از شایع‌ترین مورد‌هایی که دور و برم می‌بینم.پارانوئید و ضد اجتماعی شدن،ترس بعد از وقوع حادثه، هیستریک،وسواس،توهم.بیان کردن و به نمایش گذاشتن معضلات این بیماران روانی خیلی تلخ‌تر از این است که توسط گروهی به همین سادگی به نمایش درمی آید. از طرفی دیگر یک گروه تماشاگر از خنده ریسه می‌روند. با این کارناوال ناهنجاری که به راه انداختم مجبور بودم شوخی‌های شادی را در بستر طنز بین این کار پنهان کنم،فضای این بیماران آنقدر تلخ بود که دیگر راهی جز فضای طنز و راهی برای اینکه این تلخی‌ها برای تماشاگر دلزده نشود، نداشتم.البته خود ما هم انتظار این همه خنده را از طرف تماشاگر نداشتیم، محمد حاتمی سر اپیزود «وسواس» یا «توهم» به من می‌گفت «وای، باز هم وسواس. هر موقع نوبت این اپیزود می‌رسد سر من سنگین می‌شود.» اصلا فکر نمی‌کردیم که سالن این‌طوری از شدت خنده بترکد.یکی از دوستانم که تئاتر درمان نیز هست، می‌گفت: «این خنده‌ها بیشتر عصبی است و تماشاگر قصد تخلیه روانی دارد که این طور می‌خندد.» از همان اول که اپیزود بیمار پارانوئید شروع مي‌شود مردم بشدت به طور غیرعادی می‌خندند.یک چیز بسیار عجیبی که برای خودم اتفاق افتاد این بود که با خنده مردم غمگین می‌شدم،به این نتیجه می‌رسیدم که چقدر این کارناوال برای مردم عادی است و با آنها همذات پنداری می‌کنند. اما اگر کمی بیشتر روی این کار، تمرین می‌شد شاید خیلی بهتر در مي‌آمد. شاید بازی گرفتن‌ها خیلی حرفه‌ای‌‌تر می‌نمود. من معتقد نیستم که یک کار کامل است،اما معتقدم در وقت کمی که داشتیم به خوبی کار را جمع کردیم. دو، سه تا از بازیگر‌ها بار اول بود در تهران به روی صحنه می‌آمدند. خیلی‌ها فکر می‌کنند که چیستا یثربی در زمینه نوشتن کارهای اپیزودیک بیشتر مسلط است، همین الان «دعوت » روی پرده سینماهاست و حالا هم «کارناوال با لباس خانه». نه، همه اتفاقی بوده که پشت سر هم کار شده است. البته اولین کار حرفه‌ای من در سال 73 «جمعه دم غروب» هم اپیزودیک بود.خودم به شخصه کارهای اپیزودیکم را بیشتر دوست دارم،البته «یک شب دیگر هم بمان سیلویا» برنده جایزه ادبی شد و اپیزودیک هم نبود.چون کار‌هایی که می‌کنم بیشتر در جهت بیان کردن معضلات اجتماعی است، بنابراین تصور می‌کنم شیوه اپیزودیک بیشتر جواب می‌دهد.

*نویسنده و کارگردان نمایش«کارناوال با لباس خانه»