|
نگاهی منتقدانه به دفتر شعر علی محمد مؤدب
سِفرِ بمباران
وارش گیلانی: دفتر شعر «سِفر بمباران» را انتشارات شهرستان ادب در 89 صفحه منتشر کرده است. روی جلد کتاب «سفر بمباران» به شکل کتابهای خارجی طراحی شده؛ طرح روی جلدی که بیارتباط با اشعار محتوای کتاب نیست. گفتم «اشعار» و در عجبم که چطور یک متن (در این مجموعه متنها) میتواند پر از کلمات سیاسی و خارجی باشد، در عین حال شعر هم باشد. البته هنوز به شعر بودن متنهای این کتاب اعتراف نکردهام؛ فعلا فقط تعجب کردم که این و آن چگونه در یک جا با هم جا میشوند. حال اگر در هر شعر یکی دو بار از «شورای امنیت» و «دموکراسی آمریکایی» و «فیس بوک» و... استفاده میشد، میشد این همه زمختی و ناخراشیدگی را در لطافت و ظرافت شعر پنهان کرد؛ کاری که بیژن نجدی اغلب در شعرهایش چنین کرده است (نئون، کلوچه، کلاه سربازی، پوتین و...) اما علیمحمد مودب در این کتاب واقعا با کلماتی زمخت و سخت و خارجی و گاه ناخراشیده، مخاطب را بمباران میکند، البته میشود آب کلماتی چون «غزه»، «فلسطین»، «داعش»، «آتش انفجار»، «کابل»، «تبلیغات انتخاباتی»، «حافظ اسد» و کلماتی از این دست را در شعرهای سیاسی یا شعرهای مقاومتی و نظایر آن خورد و شعر را با تخیل و احساس و عاطفه پیش برد اما اگر این کلمات تعدادشان در یک شعر زیاد شود، بعد همین کلمات هم اضافه شود به کلماتی که اغلبشان چیزهای خوبی را در ذهن تداعی نمیکنند، بعید به نظر میرسد بتوان برای شعر کاری کرد؛ با کلماتی چون «لایک»، «گوگل»، «والت دیسنی» و.... مودب از «کادو» و «رایانه» و دیگر کلمات خارجی و نیز «قزوه» و «کتاب شعر قزوه» و از «آنجلینا جولی» و «حسن صباح»، «گوشی کرهای»، هم نگذشته است. حال این گردهمایی کلمات سیاسی، جهانی و... را جمع کنید کنار نازنینانی چون «حضرت زینب(س)» و «شهیدان» یا مکانهای عزیزی چون «صحرای کربلا»، آن وقت چگونه این همه را باید جمع کرد در شعری مخیل و ظریف؟ این هیچ، چگونه میتوان جمع کرد در شعری سیاسی یا اجتماعی یا شعر مقاومتی؛ شعری که هم سیاسی و اجتماعی باشد و هم به دامان شعار نیفتد یا شبیه بیانیههای سیاسی و اخبار سراسری نشود؟! اگر هم ممکن باشد، سخت است. حرف من بیشتر حول این معنا و منظور میچرخد که خوب است از کلمات و مظاهر امروزی استفاده کنیم اما به اندازه تا قابلیت پرداختن داشته باشد، نه اینکه اینگونه مخاطب را چنان بمباران کنیم که تقریبا اطمینان حاصل کند دارد اخبار یا بیانیه سیاسی میشنود یا میخواند:
«...روزنامههایی که بوی دلارهای بیپشتوانه میدهند
بوی دلارهای چاپ صبح
روزنامههایی شبیه کاغذ کادو با طرح پاپانوئل
روزنامههایی برای کادوکردن دموکراسی، حقوق بشر، لیبرالیسم
روزنامههایی برای کادو کردن موشکها و بمبهای خوشهای و فسفری
تو را در این همه غوغا گم کردهام
خواهرم غزه!
برادرم فلسطین!...»
بیشک با این همه کلمات خارجی و فارسی که با هم یگانگی ندارند و همخانواده نیستند، شعر سرودن سخت و حتی ناممکن است، مگر اینکه شاعر تعادل را رعایت کند تا بتواند به تناسب برسد اگرنه شعرش اگر اخبار رادیو و برنامه یا بیانیه سیاسی نشود، حداقل میشود یک متن شبیه طنزهای سیاسی که در روزنامهها بسیار یافت میشود:
«...سرها از میدانهای فوتبال به میدانهای والیبال شوت میشوند
سرها از مدرسهها به خیابانها
از خیابانها به بازارها و از بازارها به همهجا شوت میشوند
توفان سنگریزه میوزد و غنچهها مدفونند
توفان شن میوزد از آسمان
از آسمان ماهواره و اینترنت بیسیم
و ما صبورتر از شتران
صفحات نمایشگر پلک دوم ماست
کرکسها بر گنبد اقصی نشستهاند
چشمهها شیمیاییاند
و ماهیان روشن بمبهای فسفری را خوب میشناسند
همهچیز روشن است
..............
هر تصویر یاسر عرفات تصویر ظریفی دارد
در نام حافظ اسد تصریح روشنی است
اگر عروج بر فلک سروری به دشوار نبود
و از هفتخان شمشیر و خون نمیگذشت
فرقی نمیماند میان عرفات و نصرالله...»
تا آنجا که این شعر - نه ببخشید - این نثر طنزگونه سیاسی روزنامهای از سرشناسان سیاسی به سرشناسان عرصههای دیگر هم میرسد و اینگونه مینویسد؛ شعری که در سطرهای ۳، ۴ و ۵ تقریبا عین شعر فروغ را با اندکی تغییر نیز آورده که البته در شعر واجب است اینگونه تضمینکردنها را نیز داخل گیومه بگذاریم و در پانویس نیز به آن اشاره کنیم:
«...گرفتارم برادرم! خواهرم! جوانم! جانم!
به رویای شیرینی فکر میکنم
به کسی که با دستی دستم را میفشارد
و با دستی گلوی تو را
با دستی دستم را میفشارد
و با دستی مردی را در حمص از پنجره خانهاش پرت میکند
با دستی دستم را میفشارد
و با دستی دخترکی ۳ ساله را در «الزهرا» سوریه به زنجیر میکشد
تا پدر و مادرش را پیش چشمش ذبح شرعی کند
با دستی دستم را میفشارد
و با دستی دیگر از این همه فیلم میگیرد
از تساوی ایران و آرژانتین
از توپگیری ظریف
از شکستن کمر نیمار
از جای دندان سوارز
از شکستن ستون فقرات خاور میانه
در رویای چیزی هستم
در رویای کسی که در شبکهای خانم اشتون است
و در شبکهای خلیفه چندش داعش
در شبکهای لیونل مسی است که بر دیوار حایل یادگاری مینویسد
و در شبکهای باز خانم اشتون است
در اعتراضات مدنی مسلحانه در اوکراین!
(کاش میشد لااقل با خود آنجلینا جولی مذاکره کرد)
در رؤیای کسی هستم که در همه شبکهها گوگوش است...»
اینگونه مستقیم و بیهیچ تمهید و شیوه شاعرانه و هنرمندانهای سطرها را خام کنار هم قرار دادن نه بافتن و نه ساختن)، طبعا پسند ذهن و ذوق صاحبنظران نیست؛ از فیلمگرفتن فوتبال (آن هم ایران و آرژانتین (حالا اگر ایران و آمریکا یا انگلیس بود، اندکی تمهید و کنایهای در آن بود، حالا شاعرانه بودن یا نبودنش بماند) تا کنایه زدن به «ظریف» و بعد شکست کمر «نیمار» و ستون فقرات خاورمیانه و... همه کنایههای خامی است که نه پسند شعر است و نه حتی پسند نثری طنزگونه؛ زیرا طنز هم منطق خودش را دارد و اتفاقا بافتهای نزدیک مرتبط و دوریهای نامرتبط و نامربوطش میتواند از نثری طنز بسازد. همینطور ردیف کردن اسامی و اماکن در کنار هم که نه شد شعر و نه شد حتی نثر و طنز. علاوه بر این، چون ما مناسبات غرب و سازمان ملل را با خود و ایران و کارهای ظریف و موقعیت نیمار و... را میشناسیم میتوانیم دریافتی شخصی از این اثر کنیم که این نیز ربطی به گوینده این اثر ندارد؛ حال اینگونه آثار اگر ترجمه شوند که دیگر هیچ! من اگر موافق محتوای اثر شاعر هم باشم و بر همه این مناسبات اشراف هم داشته باشم، باز در این اثر چیزی جز شعار نمیبینم. اگرچه شروع شعر شاعرانه بوده است:
«ماه گلوله خورده است...
و هر ستاره ترکشی است در سینه آسمان
ماه گلوله خورده و میگرید
و خورشید را بمبهای فسفری آتش زدهاند
ابرها پیکرهای متلاشیاند و بادها کودکانی سیلیخورده و گیج
دریا را موج انفجار گرفته است...»
رسالت سیاسی - اجتماعی یا انقلابی هر فرد و هر شاعر، یک حرف است و شعر گفتن یک حرف دیگر. البته که برای هر کس و هر چیز نیز میتوان شعر سرود اما به یک بستر آوردن هر چیز و شعر به حتم ملزوماتی دارد و تمهیداتی میطلبد، تا آنجا که حتی میتوان غزل گفت و در معاشقانه کردن مثل حافظ هم شعر سیاسی - اجتماعی گفت و هم شعری که طنزی گزنده دارد و هرگز از دایره شعریت نیز خارج نمیشود. به بسیاری از شعرهای نیمایی و سپید هم میتوانیم رجوع کنیم که اینگونهاند؛ به شعرهای نیما یوشیج، شاملو، ابتهاج و سیاوش کسرایی و طاهره صفارزاده و علی موسوی گرمارودی و دیگران. البته بسیاری از اشعار سیاسی - اجتماعی این شاعران نیز ناب شاعرانه نیستند و خالی از شعار نیز. البته در این میان بهترین و ماندگارترین روش، سرودن «شعرهای دوصدایی» است، یعنی شعری که هم سیاسی است و هم عاشقانه که شاملو و نزار قبانی و پابلو نرودا در این زمینه شعرهای شاخصی دارند؛ شعرهایی از این دست، اغلب ماندگار هم هستند؛ مثل شعرهای «ماهی» و «شبانه» (مرا تو بیسببی نیستی...) شاملو و بسیاری از اشعار نزار قبانی. البته شعرهای دوصدایی میتواند فلسفی و سیاسی یا اجتماعی و عارفانه باشد یا...
سخن بر سر این نیست که بیاییم فقط عاشقانه و رمانتیک یا مثلا فقط فلسفی شعر بگوییم؛ اتفاقا شعرهای سیاسی و اجتماعی مخاطبان خوب و بیشتری هم دارد اما دل به مخاطب عام بستن یا دل به مخاطب خاصی که در انتخاب شعر بیسواد و بیذوق است، نشانه خوبی برای شعر شاعر نیست و معیاری غلط است برای شناخت هنری شعر و شعر هنری؛ اگرچه شعر، شعر است و هنری و غیرهنری نداریم، برای شکافتن حرف از این ۲ اصطلاح استفاده کردم. خلاصه! با همین فرمان و زبانی که مودب پیش گرفته، کمتر میشود شعرهای خوبی گفت؛ مثل:
«در هندوستان جهان
که برخی گاوها را میپرستند
و برخی آلت دیگران را
همچون آدم سراندیب
غریب!
ما غریبیم، غریب، برادرم قزوه!
غریب چون شمشیری در نیزار
چون سیدحسن نصرالله در محاصره شیوخ عرب
چون شعر تو در تارهای عنکبوت وب...»
در شعر باید اجازه نفسکشیدن به کلمات داده شود؛ باید پرداخت شوند و جای خود را یکی یکی پیدا کنند؛ پشت سر هم آوردن کلمات بسیارِ غیرسیاسی و اجتماعی هم همین بلا را بر سر شعر میآورد.
اگر چه علیمحمد مودب در دیگر دفترهای شعر سپیدش نه تنها شاعری است صاحب حرف و حرفهای تازه که از جنس شعرند و شاعرانهاند، بلکه حتی رگههای شعر مدرن نیز در جان شعرش روشن آبی است و پرخون است. اشعار کلاسیکش نیز تفاوتهایی با اشعار دیگر شاعران کلاسیک دارد که این تفاوت در فرصتی خوب و لازم است بررسی شود؛ شعرهای کلاسیکی که بیشتر تحت تاثیر شعرهای سپید اوست و این خود نکته مهم و نقطه آغاز مهمی است. یعنی مودب برخلاف غزلسرایانی که در شعرهای نیمایی و سپید خود نیز همچنان به نوعی غزل سرایند و غزل میگویند فرق دارد؛ این فرق، مهم و قابل بررسی است؛ یعنی اگر مودب در غزلهای خود به نوعی از زبان شعر سپید خود بهره ببرد بهتر است، زیرا این کار حرکتی نو و نوگرایانه است اما حرکت آنانی که در شعر نیمایی و سپید خود نیز تحت تاثیر غزلهای خود هستند، حرکتی واپسگرایانه.
ارسال به دوستان
نگاهی به دفتر شعر «زن منی و زنت هستم و زنم هستی» اثر حدیث لزرغلامی
تازه اما سست و پراکنده
الف.م.نیساری: این روزها بازار متفاوتگویی داغ است اما گویا کسی با خودش نمیاندیشد «متفاوت بودن یا متفاوت سرودن الزاما به معنای درست بودن یا حداقل به معنای بهتر بودن نیست». گذشته از این، هر شاعری و طبعا هر کسی نمیتواند بیتوجه به وضعیت و قابلیت و نوع سلیقهای که دارد شعر بگوید یا زندگی کند. در واقع، شناخت این وضعیت و قابلیت و سلیقه از انسانهای هوشمند و دارای تعادل برمیآید. بیشک هر شاعری یا هر کسی به این شناخت از هنر یا شخصیت خود برسد، پا بر جای سفت و سخت که همان واقعیت است گذاشته و طبعا شاعر یا انسانی در کارش موفق است که هنر یا زندگی خود را بر پایههای واقعیت بنا کرده باشد.
از این رو است و از این راه است که شاعران بزرگ دیروز و امروز ما به مقصد رسیدند اما حتی با استعدادترین «موج نوییها» و «موج نابیها» و «شعر حجمیها» و «شاعران جریان شعر دیگر» و دیگر جریانهای افراطی شعری و شاعران افراطی پیش از انقلاب و بعد از انقلاب از میانشان شاعر بزرگی برنخاست. شاید بگویید یدالله رویایی و احمدرضا احمدی مگر ۲ شاعر بزرگ و شاخص شعر حجم و موج نو نیستند؟ میگویم هستند اما رؤیایی یک استثناست که همه جریانهای افراطی قبولش داشتند اما او یا آنان را قبول نداشت یا کامل تاییدشان نمیکرد (نوشتهها و گفتوگوهای او و دیگران این نظر را ثابت میکند). علاوه بر این، تنها بخشی از اشعار رویایی آن تعادل لازم را در وضعیت و موقعیت معاصر خود داراست و همین او را در شاعری بزرگ میدارد، نه همه اشعارش. اشعار احمدرضا احمدی هم در کل شباهتی به اشعار موج نوییها ندارد و در شعرهای ساده خود (برخلاف موجیها که زبان و فضای شعرشان پیچیده و گنگ و مبهم است) گاه منسجم و زیبا بود و اغلب سطحی و نامفهوم و نامنسجم، گاه نیز با سطرهایی درخشان؛ شاعری که هنوز اغلب صاحبنظران و شاعران و منتقدان او را در ردیف بزرگان شعر امروز نمیدانند؛ رضا براهنی که «او را جنینی میداند که حرف میزند».
در غزل امروز نیز شاعرانی هستند که مشهور به غزلسرایان نوگرا هستند و «غزل نو» گفتهاند. ما شاعرانی را میشناسیم که شاعران افراطی نیستند و نوگراییهایشان در تناسب با زبان و فضای اشعارشان مهندسی و معماری شده و هارمونی و ساختار و انسجام در غزلهایشان حرف اول را میزند؛ شاعرانی که زبانآوریها و حتی بازیهای زبانیشان پیرو منطق نوشته و نانوشته شعر است که از تجربهها برخاسته و برمیخیزد؛ یعنی نوآوریهای زبانیشان جلف و سطحی و مصنوعی و ازپیشآماده نیست؛ در عین حال پس از بزرگانی چون شهریار و ابتهاج - که گرایش کمتری به غزل امروز دارند- از غزلسرایان نوگرای مشهور یا بزرگ امروزند؛ شاعرانی چون حسین منزوی و محمدعلی بهمنی.
با این توضیح، دفتر غزل «زن منی و زنت هستم و زنم هستی»، اثر حدیث لزرغلامی را میگشایم تا شباهت یا شاید هم تفاوت اشعارش را با نام دفتر شعرش، بهتر و بیشتر دریابم؛ نام دفتری که در متفاوتبودن خود بیمعناست. آخه یه وقتی، یه جایی، به یکی گفتن: «اسمت چیه؟» گفت: «هیبتالله». گفتن: «راست راستکی اسمت هیبتاللهست یا میخوای ما رو بترسونی؟!» حالا حکایت ما است و نام این دفتر شعر که هر چه زیر و رویش کردم، معنایی جز بیمعنایی از آن نتراوید. مگر اینکه با قدرت تاویل خود اینگونه بِتَلاوَم که شاعر در خطاب به خودش گفته «زن منی و زنت هستم و زنم هستی» و این همه معما یعنی «تو زنیات منی». حالا چرا باید بهجای درست غذا را در دهان گذاشتن، قاشق غذا را از پشت گردن در دهان بگذاریم، یا برای درست حرف زدن، طرح معما کنیم، نمیدانم؟ اگر چه هر شعری معما یا معماهایی را در خود دارد اما معماگونه نیست؛ آن هم از آن دست معماهایی که بعد از کشفش، چیزی دستگیر مخاطب نمیشود، یا اگر شود، حرفی عادی بوده یا حرفی لغو و بیهوده؛ حرفی نه مثل مصراع اول در بیت اول ذیل که در خود و به تنهایی زیبا و نغز است:
«هزار کعبه سر راه یک طواف تو بود
ترانههای ازل پشت کوه قاف تو بود
اگر پریدم و از رعد و برق جان دادم
از اعتماد به عشق هوای صاف تو بود
نگو که گیسوی او را خودم نمیبافم
که این کلافه سردرگم از کلاف تو بود!
کلاغ قصه من را که آخرش نرسید
گزیده افعی مستی که در شکاف تو بود
من از ۲ جانب دشمن، تمام شد کارم
اگرچه خنجر او بود، در غلاف تو بود!»
اما «ترانه» و «ازل» چه ربطی به «پشت کوه قاف» دارد؛ مگر اینکه شاعر در ناخودآگاه خود، «ابد» را با «پشت کوه قاف» اشتباهی گرفته باشد. بعد این مصراع پراکنده، چگونه میتواند با مصراع اول خود ارتباط داشته باشد و بیتش را به انسجام برساند؟ یعنی شاعر در مصراع اول از موقعیتی طلایی حرف میزند؛ موقعیتی که «هزار کعبه را سر راه یک طواف گذاشته است» و این در صورتی است که ما نه دستمان به «ترانههای ازل» میرسد و نه «پایمان به کوه قاف». شاید شاعر خواسته تضاد و پارادوکس ایجاد کند اما از موقعیت حاصل و موجود، موقعیت بعید و ناموجود به دست نمیآید، مگر اینکه شاعر به جادوی تمهیدی یا با کیمیاگری پارادوکس بتواند این محصول را به دست آورد، چرا که این محصول ناب از راه شعار و حرف و کلیگویی به دست نمیآید.
دیگر اینکه در بیت سوم، نمیتوان به صرف تقابل «رعد و برق» و «هوای صاف» ایجاد ارتباط کرد و بیت را به ساختار رساند، چرا که ارتباط بین «اعتماد» و «جان دادن» که حرف اصلی بیت است، یک ارتباط مخدوش و نامعلوم است (به زبان ساده یعنی ربطی به هم ندارند) و صرفا با عینیتدادنهایی از این دست (رعد و برق با هوای صاف) به دست نمیآید.
در بیت چهارم، ضمیر «او» آمده، مگر مخاطب خود شاعر نیست، بنابراین باید از ضمیر «تو» استفاده شود. حال فرض میگیریم که طرف مقابل در خطاب به کسی، بهجای «تو» گفته «او»، باشد قبول اما «خودم» دیگر چه صیغهای است. البته که حشو باید باشد. حالا در مجموع (با همه کم و کاستیهایی که گفته آمد) از این بیت درمییابیم که طرف مقابل، یار، معشوق یا معشوقه گفته: «گیسوی تو را نمیبافم و من از او خواستهام که این حرف را نگوید؛ چرا؟ برای اینکه «این کلافه سردرگم (که موی من باشد) از کلاف تو بوده است». حال مشکل همینجاست. چرا «از کلاف او بوده؟» به نظرم که دیگر این حتی معما هم نیست که بخواهیم بشکافیم و حلش کنیم، بلکه از آن حرفهایی است که سر و تهاش پیدا نیست. یعنی همین طوری یک حرف هوایی است.
در مصراع پنجم که به بیان سست «کلاغ قصه من را» میرسم (اصلا تا آخر مصراع برو ببین این سستی ترمیم میشود؟!)، دقت میکنم و درمییابم که این مجموعه نه تنها خالی از معماهای بیهوده، پریشانگویی، اغلاط دستوری و معنایی نیست، بلکه پر است از تعابیر و نوگراییهای دلناپذیر که خالی از ابیات و مصراعهای سست و ضعیف هم نیست که طبعا گاه منجر به ضعف تالیف هم میشوند.
اما چرا و به چه دلیل در بیت پنجم «کلاغ قصه شاعر را افعی گزیده که تازه مست هم بوده و از شکاف یار هم بیرون آمده است؟» آیا در طبیعت، معمولا افعیها کلاغ را بالای درخت یا روی زمین نیش میزنند؟ منظور این است که برای «نرسیدن کلاغ قصه»، هر شاعری باید قویترین تمهید را بکار ببرد و بهترین و مناسبترین کلمات را (از هر لحاظ و نه تنها به لحاظ معنایی و معنوی) انتخاب کند.
قافیه «شکاف» هم اگر چه در مصراع خود، به لحاظ معنایی مشکلی ندارد و درست است اما در کل تداعیهای جالبی ندارد و خالی از ابهت و وزن و متانت لازم است. یعنی در کلام غزل جاافتاده نیست؛ شاید اگر این کلمه در شعری طنزگونه میآمد، بیشتر و بهتر جا میافتاد.
در مصراع آخر هم ناگهان با 2 «دشمن» روبهرو میشویم که معلوم نیست از کجا آمدهاند و کار شاعر را تمام کردهاند. یعنی شاعر از «خنجر اویی» میگوید (که لابد در دست یکی از افراد، در یک طرف دشمن است و همینطوری اللهبختکی و بیدلیل سر رسیده) که شمشیرش در غلاف یار بوده است.
همچنین کلمه «دشمن» اگر نمیآمد، این مصراع سنگینتر و قویتر خود را نشان میداد، زیرا آوردنِ «تمامشدن کار» هم «دشمنی» را میرساند و هم «دشمن» را.
علاوه بر آنچه گفته شد، ابیات این غزل ارتباط کلی و معنایی و معنوی نیز با هم ندارند و اگر هم دارند، ناچیز است. در این مجموعه اشعاری از این دست بسیارند.
البته ۴ بیت درج شده در پشت جلد کتاب نیز نشان میدهد ما یکسره با شعر متفاوت از پیش ساختهشده یا اغلب بیمعنا روبهرو نیستیم، بلکه با ابیات و اشعاری که قدرت زبانی دارند؛ مثل بیت اول ذیل و نیز با تخیل ناب و تازه و بکر و ناگفته نیز روبهروییم؛ مثل بیت دوم ذیل و هم در کنار اینگونه ابیات درخشان، با ابیاتی مثل بیت سوم ذیل مواجهیم که قدرت ارتباط اجزایش در این حد است که تنها «غبار» و «اسب»ش با هم مرتبطند و کلمات «هیچکسی» و «مبهوت» و «بیقرار» ارتباطی با هم ندارند، یا اگر دارند، بسیار سست و ناچیز است. بعضی از ابیات این مجموعه نیز شبیه بیت چهارم ذیل است؛ به این شکل که مثلا در بیت چهارم ذیل اگرچه «تنهایی» با «تن» ارتباط دارد و این تنهایی، اگر تنی بودنش را نادیده میگرفتیم، ارتباط نزدیکی با سطر معماگونه «زن منی و...» پیدا میکرد اما در این میان، نقش گیاهی علفی معطر را (با برگهای بسیار نازک و نخیشکل را که خاصیت دارویی هم دارد) باید اینگونه دریافت که شاعر میخواسته تنهایی خود را با آن معطر نشان دهد؟ یا تنهایی تن زن را معطر نشان دهد؟ و نازکی برگهای رازیانه را به نازکیِ زنانه و... اگر چنین باشد ارتباطها دور و دور از ذهن و سست و ضعیف نیست اما در شعر نه تنها ارتباط اجزا باید چندسویه باشد، بلکه ارتباط هر سو با سوی دیگر نیز در عین استحکام و ارتباط قوی، باید تازه و نو باشد و این در صورتی است که ارتباط ۲ بیت اول با ۲ بیت دوم، بویژه با بیت چهارم گسسته است؛ آن هم در غزلی نیمهروایی که حداقل ابیات باید با هم ارتباط معنوی مرتبط و نزدیکی داشته باشند؛ خاصه در غزل امروز، اگرچه در غزل دیروز و امروز، هر بیت به لحاظ ساختاری استقلال خودش را دارد:
«سیاهپوشی من در غمت تماشاییست
تو مردهای و جهان در عزای زیبایی است
تو مثل پلکزدن در جهان بیعدمی
تو صد فرشته خوابیده در کنار همی
تو مثل هیچکسی، رنگی از غبارِ منی
تو اسب سرکش مبهوت بیقرار منی
تو رازیانه تنهایی تنم هستی
زن منی و زنت هستم و زنم هستی!»
در هر حال، «اگر عیب میجمله بگفتیم، بیانصافی است هنرش را نگوییم». بنابراین باید بگوییم، این دفتر با همه پراکندگیها، متفاوتنماییها، بیساختاریها، ساختارهای سست و با همه ضعفها و سستیها و اشکلات عدیده برشمرده و برنشمرده، دارای اشعاری نو (بیشتر غزل و کمتر مثنوی)، تازه و متفاوت است که حتی به نوعی و تا حدی، یعنی نهچندان پخته و باتجربه، زبان دیگری را در غزل امروز پیشنهاد میدهد. اگر چه هنوز قدرت و قوت و شاخصههای پیشنهادیاش به پیشنهادهای حسین منزوی و محمدعلی بهمنی نزدیک هم نشده است. شاید اگر حدیث لزرغلامی این دفتر را پیش از چاپ، از نظر صاحبنظری میگذراند، تا ابیات و اشعاری از آن اصلاح یا حذف شوند و در کل، انتخابی موجزتر و گزیدهتر صورت میگرفت، اینک با پیشنهادی روشنتر، مشخصتر، شاخصتر و در کل با پیشنهاد بهتر روبهرو بودیم؛ مجموعه و دفتری که سرشار بود از اشعاری از این دست که نه تنها با زبان امروز همراه است، بلکه زبانش با واقعیت و ماهیت شعر امروز نیز یگانه است و صرفا نرم و رمانتیک نیست؛ اگر چه من یکی از غزلهای نرم و رمانتیک این دفتر را در آخر کار انتخاب کردم اما این از آن دست رمانتیکهایی است که هر شعر و رمان اصیل در آن ریشه دارند؛ غزلی که اگر چه چون بسیاری از غزلهای این دفتر، سرشار از کلمات و تعابیر امروزی نیست و نیز هماهنگ با آنها اما خالی از تعابیر و جملات و کلماتی از این دست هم نیست؛ همچون «جملههای سرد و کلیشه»، «خَرَم نکن»، «قد نمیدهند»، «تهلهجه»؛ غزلی که سرشار است از ردیف «مرا ببوس» که در خود تعابیر بسیار دارد و تداعیکننده بسیاری از مفاهیم و واقعیتهاست و تازگی و طراوت غزل را با تکرار خود دوچندان کرده است:
«مرد ترانههای شمالی، مرا ببوس
پشت تمشک و خرمن شالی، مرا ببوس
من در سفیدرود دلم جاریام تو را
در نقش کوزههای سفالی مرا ببوس
من آن ستارهام که به پیراهن توام
ماه بلند چشم هلالی مرا ببوس
توی صدف، کنار تو در ماسههای نرم
یک جای شاعرانه و خالی مرا ببوس
با جملههای سرد و کلیشه خَرَم نکن
«جز دوری تو نیست ملالی! مرا ببوس!»
لبهای ما به بوسه هم قد نمیدهند
تعبیر عشقهای خیالی مرا ببوس
من را گره بزن به خودت، در خودت بباف
آهوی جانگرفته قالی مرا ببوس
تهلهجه تو طعم عسل میدهد، عزیز!
یک شب بگو به من به شمالی «مرا ببوس»!»
ارسال به دوستان
|
|
آدرس مطلب:
آدرس مطلب:
|