عليرضا پورصباغ: همان زمانی که خبر ساخت فیلم «بی‌خداحافظی» به کارگردانی احمد امینی در رسانه‌های و جراید منتشر شد، اغلب سینماگران، منتقدان و مخاطبان سینما با توجه به شخصیت رضا صادقی که در محور فیلم قرار داشت و با توجه به سوژه موسيقي محور فيلم انتظار يك فيلم کالت از امینی مي‌رفت اما ماحصل فیلم آن چیزی که سینمادوستان و حتی علاقه‌مندان موسیقی انتظار داشتند، نبود. قبل از تماشای فیلم، پیش‌فرض‌هایی را در اختیار داشتیم که با توجه به اینکه ساخت فیلم‌های موسیقی‌محور در سینمای ایران از مرحله آزمون و خطا عبور کرده بود و با توجه به پیشینه فوق‌العاده امینی، علاقه‌مندان سینما و موسیقی باید منتظر ساخت یک فیلم عامه‌پسند باشند و با توجه به آثار اخیر امینی در تلویزیون انتظار می‌رفت آخرین ساخته وی در حوزه سینما با توجه به سوژه‌ای پاپیولار، فیلمی مردمی‌تر باشد اما «بی‌خداحافظی» این توقع را برآورده نکرد و با عدم استقبال از جانب مخاطبان مواجه شد. نخستین موضوعی که قبل از بررسی فیلم قابل تامل است فراز و فرود کارنامه امینی است و قبل از وارد دانستن هر اشکالی به فیلم «بی‌خداحافظی» بررسی این فراز و فرود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. امینی عاشقانه‌ای ماندگار مثل «غریبانه» را در کارنامه دارد که این فیلم یکی از آثار ماندگار سینمای ایران به شمار می‌رود و در زمان خودش با اقبال گسترده مخاطب مواجه شد. اگر سایه‌های هجوم را در کارنامه‌اش نادیده بگیریم، امینی با غریبانه ره صد ساله را یک شبه طی کرد، منتها در آثار بعدی‌اش نتوانست موفقیت دوباره غریبانه را تکرار کند. «چتری برای دو نفر» و «این زن حرف نمی‌زند» در کارنامه امینی آثار فوق‌العاده متوسطی به شمار می‌روند. اما در سال 1388 امینی با سریال «اولین شب آرامش» یک بار دیگر توانایی‌های خود را در قالب یک سریال تلویزیونی به رخ کشید. این موفقیت‌ها همچنان با سریال «بی‌گناهان» ادامه یافت. این فراز و فرود در کارنامه امینی موید این مطلب است که در هر مقطعی امینی سوژه و تم اثرش حال چه در قالب فیلم یا در قالب سریال، تم و فضایی عامه‌پسندانه داشته از جانب منتقدان و مخاطبانش مورد تحسین قرار گرفته است اما درباره آثاری که قصه‌گویی سرراست را کنار گذاشته و با استفاده از الگوهای سینمای مستقل و گاهی شبه‌انتلکتوئل به قصه‌گویی پرداخته، نتیجه‌اش به پس زدن اثر از جانب مخاطب منجر شده است. «اولین شب آرامش» و «بی‌گناهان» به دلیل همین نزدیکی با توده‌هاست که به یکی از پربیننده‌ترین سریال‌های دهه 80 بدل می‌شوند و اتفاقا منتقدان یکصدا امینی را ستایش می‌کنند. امینی هرگاه به لحن کالت خود نزدیک می‌شود با اقبال قاطبه سینمادوستان مواجه می‌شود. توقع مخاطب در مواجهه با فیلم «بی‌خداحافظی» دیدن اثری با پروپاگاندای سینمایی و غرق شدن در لحن عامه‌پسندانه امینی است اما نکته‌ای که برای مخاطبان اثر روشن نیست و از زمان جشنواره برای مخاطبان سینما جای تردید و پرسش را فراهم آورده لحن سنگین و سرد فیلم است. زمانی که فیلم درباره یک خواننده مطرح موسیقی ساخته می‌شود موجودیت اثر باید لحن سنگین و گرمی داشته باشد. اتفاقا در سینمای ایران نمونه متوسطی مثل «پر پرواز» ساخته شده که دیدگاه‌های عامه‌پسندانه را دستمایه ساخت فیلم قرار داده است. «بی‌خداحافظی» می‌توانست فرمولی بالیوودی در بارور کردن تم موسیقایی فیلم با چاشنی فیلمفارسی درباره یک خواننده سرشناس لحاظ کند و به موفقیت در گیشه دست یابد؛ فرمولی که امینی در ساخت این فیلم مورد استفاده قرار داده با جایگاه ویژه صادقی در میان مردم هیچ تناسبی ندارد. فیلمنامه فیلم با توجه به محور بودن یک خواننده محبوب مردمی اثری بیوگرافیک نیست و المان‌های یک فیلم موزیک‌محور یا به نوعی موزیکال را ندارد، در کلیت فیلم موسيقي برجسته نمی‌شود و معمای شخصی کاملا مغشوش، «نسیم دانش» (پگاه آهنگرانی) است که در محوریت روایت قرار دارد. طبیعی است توقع مخاطبی که با صادقی و سبک آثارش آشناست (با در نظر گرفتن موجودیت سینمای ایران) این آشنایی نباید فراتر از یک دیدگاه زرد ژورنالیستی باشد. فیلمنامه این فیلم شباهت فراوانی به پیرنگ روایت سنتی و کلیشه‌ای «همشهری کین» دارد و اتفاقا «رز باد» رضا صادقی بعد از اتمام فیلم بر تماشاگر پوشیده می‌ماند. دغدغه‌های آرتیستیک و موسیقایی صادقی بازنمودی آنچنان در این فیلم ندارد و هویت فیلم بر مخاطب پوشیده می‌ماند. وجود المان‌های عامه‌پسندانه در چنین فیلمی می‌توانست یکی از پرفروش‌ترین فیلم‌های سال 91 را رقم بزند اما بدعت‌زدایی از قهرمانی که در جهان خارج از فیلم برای مخاطب جذابیت فراوانی دارد به کلیت اثر لطمات فراوانی وارد کرده است. امینی می‌توانست به جای استفاده از پیرنگ کلیشه‌ای و کهنه «همشهری کین» مثلا آثاری نظیر «من آنجا نیستم» را دستمایه کارش قرار دهد یا مانند فیلم «راه رفتن روی خط» (جیمز منگولد) تم عاشقانه را با محور قرار دادن شخصیت حقیقی خواننده دستمایه قرار داده یا مثل فیلم «ری» فعالیت‌های موسیقایی خواننده را نسبت به زمانه خویش مورد بررسی قرار دهد یعنی برای بهتر شدن اثر، فیلمساز می‌توانست 3 الگوی جذاب‌تر را انتخاب و 3 شیوه متفاوت در طرح‌ریزی فیلمنامه استفاده کند. مثلا در فیلم «من آنجا نیستم» باب دیلن و تاثیر موسیقی راک اندرول نسبت با جامعه حاکم در دهه 60 و 70 مورد بررسی قرار می‌گیرد و کمتر شاهد هستیم خواننده روی سن به اجرای زنده بپردازد. امینی می‌توانست از شخصیت حقیقی رضا صادقی به دلیل ماهیت خیال‌پردازانه سینما در جهت دیگر استفاده کند یا برای نمونه به فیلم «ری» اشاره شد که بلوغ موسیقی جاز و بلوز توسط ری چارلز دستمایه اصلی فیلم قرار دارد. همین نسبت را جامعه ما با موسیقی پاپ دارد، به عبارت دیگر جایگاه موسیقی پاپ در جامعه ما و نسبت آن با جامعه که می‌تواند مقبول افتد یا خیر مورد ارزیابی کلی فیلم قرار گیرد و بازنمود این ارزیابی در فیلمنامه اثر متجلی شود. پیشرفت موسیقی پاپ و نسبت با آن موسیقی سنتی هم می‌توانست دستمایه خوبی برای فیلمنامه‌ای باشد که خواننده‌ای کم‌حاشیه و مردمی در بطن همه رویدادها دارد. به هر حال حضور رضا صادقی در یک اثر سینمایی فرصت مغتنمی برای سازندگان به شمار می‌رفت که این فرصت با ساخت چنین فیلمی که ویژگی‌های یک فیلم موسیقیایی مدرن را ندارد به هر حال از دست رفته است. اما در سینما نمایش عشق و موازی آن دستمایه قرار دادن موسیقی و ورود به یک زندگی خصوصی (اما مجازی) بر اساس تخیل سازندگان هم نوع دیگری از روایتگری می‌توانست باشد که با توجه به موفقیت فیلم «پر پرواز» در زمان خودش این شیوه با حضور صادقی قطعا می‌توانست مخاطبان اثر را افزایش دهد. توصیه بیات شده نگارنده بدین شرح است، در مقطعی از سال 76 تا 80 موسیقی پاپ در کشورمان رواج صدچندانی یافت. ناگهان در سال‌های 82 تا 84 درهای ارشاد برای صدور مجوز موسیقی پاپ عمدتا با یک نگاه سلیقه‌ای همراه بود. رضا صادقی، محسن چاووشی، محسن یگانه و... با موسیقی زیرزمینی در همان سال‌ها به مردم معرفی شدند. همان مقطع که به صورت یک خرده‌روایت دیده می‌شود و «توفان» مهردادیان نقش صادرکننده مجوز در ارشاد را بررسی می‌کند و حتی رابطه عاشقانه میان ترانه فرخ‌پی (م‍ژگان بیات) و رضا صادقی به صورت برجسته‌تر و کاملا به صورت خطی می‌توانست بخش اعظمی از روایت را دربر گیرد. در جایی از فیلم نسیم دانش با مواجهه با اردلان ندایی از وی می‌پرسد چرا رضا صادقی مشکی می‌پوشد و ندایی به سادگی از این موضوع می‌گذرد. در واقع سازندگان (در مجموع فیلمنامه‌نویسان و کارگردان) گویی ابا دارند به موضوعاتی خاص درباره این خواننده بپردازند. در فیلم «من آنجا نیستم» به جزئی‌ترین و درونی‌ترین موضوعات مرتبط در قالب درام و مواجهه با جامعه پرداخته می‌شود و اصلا این شیوه پرداخت نگاه زردی به شمار نمی‌رود. با بیان این مثال‌ها سعی کردم از نقد فیلم عبور کنم و بیشتر بدین موضوع بپردازم که گاهی به جای نقد می‌توان توصیه برای بهتر شدن و بودن را مطرح کرد. نگارنده به دلیل کارنامه پر و پیمان امینی با فیلم‌هایی همچون «غریبانه» و سریال‌های ماندگاری همچون «بی‌گناهان» و «اولین شب آرامش» اصلا ساخت چنین فیلمی را از احمد امینی توقع نداشته و ندارم. امینی می‌توانست از کلیشه‌های مرسوم و حداقلی مثل «پر پرواز» استفاده کند و اصلا هم به دام کلیشه نیفتد، مثل فیلم «غریبانه» که با اقیانوسی از کلیشه‌های مرسوم فیلمفارسی‌های مرسوم ساخته شده اما خالق این اثر در عبور از اقیانوس کلیشه‌ها روایتی تازه و بدیع را به مخاطب هدیه می‌دهد. این توقعات از کارگردانی که هرگاه سعی کرده به سلیقه توده نزدیک‌تر شود موفق بوده توقع آنچنان
زیادی نیست.