آزاده صالحی
به عنوان پژوهشگر هنرهای نمایشی نسبت به هنرهای آیینی- سنتی خاصه در حوزه تالیف توجه ویژه‌ای به این مبحث داشته‌اید، در کتاب «پیشخوانی در تعزیه» کوشیده‌اید بیشتر چه نکته‌ای در حیطه تعزیه را به مخاطب منتقل کنید؟
پیش از این کتاب به نگارش 2 اثر «بنفشه‌های سوگوار» و «تردید زرد» با این مضمون پرداخته‌ام که در کتاب نخست، 5 نسخه تعزیه را مورد تطبیق و در «تردید زرد» نیز 8 مجلس تعزیه را مورد بررسی قرار داده‌ام. در کتاب حاضر نیز از تعزیه به عنوان بخشی حماسی در هنر آیینی- سنتی یاد کرده و در فصول مختلف سعی کرده‌ام زوایای اهمیت این هنر را توضیح دهم. طی سال‌های گذشته و حین نگارش این آثار من به این جمله استاد روح‌الله خالقی برخوردم که می‌گوید: تاکنون تعزیه بوده است که موسیقی ایرانی را حفظ کرده و نمی‌دانم بعد از این چه خواهد شد. البته جز استاد خالقی، این سخن را از زنده‌یاد ابوالحسن صبا نیز شنیده بودم. روی این اصل تصمیم گرفتم درباره سخن این 2 شخصیت برجسته حیطه موسیقی تحقیق کنم. برایم جالب بود که چرا این 2 استاد از تعزیه به عنوان حافظ موسیقی ایرانی یاد کرده‌اند. وقتی مجالس تعزیه را مورد بررسی قرار دادم متوجه شدم قسمت آغازین تعزیه مشتمل بر تصنیف- ترانه‌ای است که به آن پیشخوانی نیز گفته می‌شود. در واقع در پیشخوانی، همه بازیگران تعزیه دور سکو می‌چرخند و بعد روی سکو قرار می‌گیرند و سپس شروع به خواندن ترانه -تصنیفی 7 دقیقه‌ای می‌کنند. این تصنیف- ترانه در ابتدای امر به شکل تک‌خوانی، دوخوانی، سه‌خوانی، دم‌گیری و واگیری خوانده می‌شود.
پس می‌توان نتیجه گرفت این‌ترانه به نوعی مدخل و ورودی تعزیه به شمار می‌رود؟
دقیقا. این حالت نه‌تنها در تعزیه که در موسیقی نیز چنین است که اصطلاحا به آن پیش‌درآمد گفته می‌شود. یا همین‌طور در مناقب‌خوانی نیز چنین مقدمه‌ای وجود داشته است. آنچه در این میان جالب است اینکه تم و ملودی موسیقی ایرانی تماما از تعزیه برگرفته شده و من نیز سعی کردم در کتاب «پیشخوانی در تعزیه» به این وجه توجه بیشتری کنم، ضمن اینکه اگر در پیشخوانی، خواننده تصنیف را در دستگاه نوا می‌خواند، آن مجلس تعزیه نیز در دستگاه نوا انجام می‌شد یا دستگاه شور یا دیگر دستگاه‌های موسیقی.
از منظر ادبی جایگاه پیشخوانی را چطور ارزیابی می‌کنید؟
ببینید، به لحاظ ادبی، پیشخوانی به تبیین اجمالی حال و هوای واقعه و شخصیت‌های آن می‌پردازد. در واقع از پیشخوانی می‌توان متوجه شد کلیت واقعه بر چه اساس بنا شده است و به نوعی مخاطب از پیشخوانی خط و ربط داستان را درمی‌یابد. به عنوان مثال از پیشخوانی می‌توان متوجه شد که این مجلس تعزیه مربوط به حر است یا شخصیت دیگر.
به نظر شما چرا به هنرهای آیینی- سنتی در مقایسه با دیگر هنرها اهمیت چندانی داده نمی‌شود و تعزیه در حال حاضر در محاق انزوا و فراموشی قرار گرفته است؟
دلیلش واضح است. زمانی که پهلوی اول روی کار آمد یعنی در زمان رضاخان با تعزیه بشدت مخالفت و برپایی آن را قدغن اعلام کرد. اگر چه در دوره‌های پیشین بویژه در زمان قاجار، تعزیه به شکوفایی و رونق رسید و همان‌طور که می‌دانید در زمان ناصرالدین عمارت معروف تکیه‌دولت ساخته شد که 20 هزار نفر را در خود جای می‌دهد.
نکته بعدی درباره تعزیه تصانیفی است که به ظاهر امروزی است در حالی که همه این‌ترانه‌ها سر در امروز و پا در گذشته خاصه هنر تعزیه داشته‌اند. اگر ممکن است در این باره هم توضیح دهید.
درست است. اغلب ترانه‌هایی که طی سال‌های گذشته تا امروز از زبان خوانندگان مختلف جاری شده ترانه‌ها و تصانیفی است که از دل تعزیه برآمده است. به عنوان مثال ترانه «مرغ سحر» در اصل تصنیفی عاشورایی است که به شرح ماوقع عاشورا می‌پردازد اما بعدها استاد بهار این تصنیف را تغییر داد و شعر مرغ سحر را آن‌طور که شما امروز می‌شناسید ارائه داد و این ترانه با تنظیم مرتضی‌خان نی‌داوود از زبان خوانندگان پیشین و معاصر بارها و بارها خوانده شده است. به بیان ساده‌تر، در برهه‌ای از زمان، آهنگسازان به این نتیجه رسیدند که می‌توان ملودی‌های زیبایی را از موسیقی تعزیه برگرفت و در آنها تغییر ایجاد کرد، بنابراین شعر همه پیشخوانی‌ها به تدریج تغییر و مبدل به ترانه‌های امروزی شده‌اند در عين اينكه هر تعزیه‌خوان در گذشته نه‌تنها ردیف می‌دانست که دستگاه‌های موسیقی اصیل ایرانی را نیز به خوبی می‌شناخت.
نکته جالب درباره این کتاب این است که همراه آن لوح فشرده‌ای از پیشخوانی‌ها نیز به وسیله محقق گردآوری و عرضه شده است.
من 3 سال روی این کتاب کار کردم و در کنار آن به انتشار یک سی‌دی نیز پرداخته‌ام. در این سی‌دی 32 ترانه را گردآوری کرده و در کنار نگارش کتاب، تعزیه‌خوان‌ها را به استودیو می‌بردم و صدای آنها را ضبط می‌کردم.
احیای هنرهای آیینی- سنتی مقوله‌ای است که همواره از زبان رسانه‌ها و هنرمندان به عنوان آرزویی دیرینه یاد می‌شود اما به واقع چطور می‌توان به احیای این هنرها در دنیای امروز امیدوار بود؟
من هم با شما درباره حظ هنرهای سنتی و آیینی هم‌عقیده هستم و تصور می‌کنم باید این هنر را به همان شکل سینه به سینه که در گذشته مرسوم بوده به نسل‌های بعدی منتقل کنیم. غالب تعزیه‌خوان‌ها پیشینه جالبی داشته‌اند، آنها از دوران کودکی تعزیه‌خوانی را آغاز می‌کنند و به تبع گذشتگان خود این آیین را به نسل‌های بعد انتقال داده‌اند. البته معتقدم تعزیه باید به شکل سنتی حفظ شود و جا دارد نسل‌های آینده نسبت به این مساله مطلع شوند.
آیا می‌توان از ادبیات نیز به عنوان همنشین دیرینه تعزیه نام برد، چندان که شما نیز در میانه گفت‌وگو به تصانیف و‌ترانه‌های زیبا در این هنر اشاره کرده‌اید؟
نه‌تنها ادبیات که نمایش و موسیقی نیز از دیگر اضلاع اصلی و تاثیرگذار این هنر به شمار می‌روند. نقش ادبیات در تعزیه تا جایی است که حتی ناصرالدین‌شاه در دوره‌ای، شاعران را مجبور به تصحیح نسخ تعزیه می‌کرده است. به نوعی نسبت اجتناب‌ناپذیری میان
3 حیطه ادبیات، نمایش و موسیقی وجود دارد و تعزیه را فرهنگ ملی ما قلمداد می‌کند. منتها موجب تاسف است که این هنر اسلامی و پرقدمت تا این اندازه در دنیای امروز مورد بی‌مهری قرار گرفته است و طی سال‌های گذشته تا امروز هنوز یک تکیه نساخته‌ایم، در حالی که همواره از تعزیه به عنوان هنری ملی و مذهبی یاد می‌کنیم. حتی در دانشگاه‌ها و محافل آموزشی نیز فقط 2 واحد هنر تعزیه تدریس می‌شود، آن هم به شکل کلی و شکسته بسته. بر این باورم که نباید به قیمت نوآوری به سنت‌هایمان پشت کنیم و مدرنیزه نباید سنت‌های گذشته ما را دستخوش فراموشی کند. نه‌تنها هنر تعزیه که در حال حاضر می‌بینیم هنرهایی چون تخت‌حوضی یا نمایش سیاه‌بازی و نقالی نیز به مرور زمان به جای آنکه به نسل‌های تازه شناسانده شوند، فراموش شده‌اند.
یک سوال درباره مخاطب‌شناسی و آن اینکه با توجه به ورود رسانه‌های مدرن چطور می‌توان آنها را نسبت به هنرهای آیینی- سنتی علاقه‌مند کرد ضمن اینکه شما معتقدید هنری چون تعزیه را باید به همان شکل سنتی حفظ کرد و خصوصیت جوانی گریزان بودن از سنت‌هاست.
همان‌طور که اشاره کردم تعزیه از دیرباز تا امروز ریشه در فرهنگ کهن ما داشته است؛ ریشه‌ای چند هزار ساله که از دوره زندیه آغاز و در دوره صفویه به تداوم و بعد از آن در دوره قاجار به اوج شکوفایی و تکامل خود می‌رسد. به نظر می‌رسد نسل جوان نیز باید تعزیه را در مسیر تکامل ادامه دهد، منتها اگر به عنوان مثال برپایی تعزیه در گذشته چند ساعت به طول می‌انجامید در دوره کنونی به شکل خلاصه‌تری انجام شود. یا می‌توان با روایت‌های جذاب نسبت به این هنر آن را نزد جوانان پررنگ کرد و با ذائقه روز تطبیقش داد. متاسفانه امروز ما به تعزیه به دیده آرشیوی و گلخانه‌ای نگاه می‌کنیم در حالی که کشورهایی چون هند، چین و... در عین اینکه به نهایت مدرنیسم رسیده‌اند اما دست از سنت‌های خود نشسته و همچنان به آنها وفادار مانده‌اند.
در سال‌های اخیر تعزیه در یونسکو نیز به ثبت جهانی رسید که بی‌تردید اتفاق خوشایندی محسوب می‌شود اما سوال اینجاست که واقعا بعد از دست یافتن به این ثبت جهانی برای این هنر چه کرده‌ایم؟
سوال خوبی است؛ سوالی که من نیز بارها آن را گوشزد کرده‌ام اما واقعیت این است که حالا که جهان، هنر تعزیه را به عنوان میراث مشترک خود پذیرفته آیا جای عملکردهای ما برای پررنگ کردن آن خالی نیست؟! قطعا هست چون ما به معنای واقعی کاری در این باره نکرده‌ایم. تصورم بر این است که ضرورت دارد در این زمینه انستیتو و دانشکده‌ای برای هنرهای آیینی- سنتی در نظر گرفته شود و این هنر زمینه فراگیری نسل جوان را فراهم کند؛ همان کاری که چین و هند درباره هنرهای سنتی خود کرده و از این رهگذر جوانان زیادی جذب شده‌اند.
به نظر شما چرا مستشرقان در مقایسه با ما بیشتر روی مباحثی از این دست کار کرده‌اند؟
این عادت همیشه در همه حوزه‌ها وجود داشته است. دلیلش هم این است که ما کم‌توجهی کرده‌ایم و آنها بیشتر. در عین حال، مستشرقان و سیاحان از دوره قاجار تا امروز یعنی یکصد سال اخیر، عمده تمرکز و توجه خود را درباره پژوهش و تحقیق روی مساله تعزیه گذاشته‌اند.
چرا؟
آنها در تعزیه چیزی دیدند که در تئاتر اروپا وجود نداشته است کمااینکه بزرگ‌ترین پژوهشگران اروپایی درباره تئاتر، از تعزیه به عنوان هنری متعالی و تکامل یافته یاد می‌کنند و همچنان به تحقیق روی منابع باقی مانده در این باره مشغولند. هنر تعزیه دستاوردهایی داشته که خارجی‌ها را به سمت و سوی خود جذب کرده است. در حال حاضر یکی از مهم‌ترین تعزیه‌شناسان دنیا، یک استاد دانشگاه است که در نیویورک زندگی می‌کند. وقتی از او دعوت کردیم و به ایران آمد باور کنید با دیدن تعزیه به گریه می‌افتاد و به قدری تحت‌تاثیر قرار می‌گرفت که باورکردنی نبود. دلیلش هم این است که تعزیه ژانر ویژه‌ای است و لازم است با تفکر به آن نگاه شود. از این نظر ویژه که همه ابعاد ملی، مذهبی، اسلامی و ایرانی را در خود جای داده و این مطلب مهمی است. مثل معماری مساجد یا کاشیکاری ما که دارای چنین مولفه‌هایی است و در نوع خود بی‌نظیر است. به بیان ساده‌تر، تعزیه کامل‌ترین ژانر به لحاظ موسیقایی، آوازی، صحنه‌پردازی و... است. من به شخصه وقتی موفق به دریافت مدرک دکترا شدم تازه به این نتیجه رسیدم ما تماما در دانشگاه، دستاوردهای تئاتر غرب را خوانده‌ایم در حالی که منابع غنی درباره هنرهای نمایشی و همین‌طور آیینی- سنتی داشته‌ایم که نسبت به آنها بی‌توجهی کرده‌ایم. روی این اصل است که معتقدم ضرورت دارد با شناسنامه خودمان وارد فرهنگ جهانی شویم. تعزیه دریایی است که می‌شود از هر گوشه آن آب برداشت و اگر امروز کتاب «پیشخوانی در تعزیه» پیش روی شماست، مثل این است که من ذره‌ای از این دریا را در قالب کتاب آورده‌ام.
خود شما به عنوان یک مدرس هنرهای نمایشی در محفل دانشگاهی چه پیشنهادی برای توجه بیشتر به هنرهای آیینی- سنتی ارائه می‌کنید؟
طبعا باید گرایش نمایش و تئاتر ایرانی در دانشگاه‌ها پایه‌ریزی شود. در حالی که اغلب منابع دانشگاهی ما در حال حاضر خارجی بوده و باز هم می‌بینیم عملا نسبت به این حیطه آن‌طور که باید نگاه خوبی نشده است. به هر حال یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های من همواره تعزیه بوده و هست و همچنان مطالعه و پژوهش در این باره را ادامه خواهم داد و امیدوارم بتوانم این حیطه را بیش از پیش در دانشگاه معرفی کنم.