به گزارش وطن امروز، دونالد ترامپ در حالی همچنان از آمادگی خود برای مذاکره با ایران و تمایل به پایان دادن به تقابل نظامی سخن می‌گوید که دولتش نه‌تنها نشانه‌ای از عقب‌نشینی از سیاست فشار حداکثری نشان نمی‌دهد، بلکه با تشدید تحریم‌ها، تداوم محاصره دریایی و طراحی سازوکارهایی نظیر «دروازه آهنین»، در پی گسترش محدودیت‌ها بر مبادلات اقتصادی و تجاری ایران است. این رویکرد، پرسش‌هایی جدی درباره ماهیت پیشنهادهای دیپلماتیک واشنگتن و میزان جدیت آن برای دستیابی به توافق مطرح می‌کند.
در مقابل، تهران با تأکید بر شروط هفت‌گانه خود برای پایان دادن به تقابل، اعلام کرده است که بازگشت به مذاکرات نمی‌تواند جدا از توقف اقدامات خصمانه، رفع محاصره و تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده و جبران خسارت‌های جنگی باشد.
در چنین شرایطی، تقلای ترامپ برای افزایش فشار و محدود کردن مسیرهای اقتصادی و ارتباطی ایران، در کنار اصرار بر مذاکره، نه‌تنها شکاف میان مواضع دو طرف را برطرف نکرده، بلکه موانع تازه‌ای در مسیر دیپلماسی ایجاد کرده است.
حال، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که واشنگتن با چه اهداف و محاسباتی از دیپلماسی سخن می‌گوید، در حالی که در عمل به دنبال حفظ و گسترش اهرم‌های فشار علیه تهران است؟
مذاکره با زبان تهدید؛ تناقض در رویکرد دیپلماتیک ترامپ
دونالد ترامپ در روزها و هفته‌های اخیر بارها از تمایل خود برای دستیابی به توافق با ایران سخن گفته و تقلا کرده است خود را طرفدار پایان دادن به تقابل و حل‌وفصل اختلافات از مسیر دیپلماسی نشان دهد.
با این حال، اظهارات و اقدامات دولت او نشان می‌دهد که واشنگتن همچنان مذاکره را در کنار حفظ فشار نظامی و اقتصادی دنبال می‌کند؛ رویکردی که با الزامات اولیه یک روند دیپلماتیک سازنده فاصله دارد.
اظهارات اخیر ترامپ (۱۸ آبان) در گفت‌وگو با رویترز نمونه روشنی از این دوگانگی است. او پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر، از تمایل کشورهای منطقه به راه‌حل مسالمت‌آمیز سخن گفت اما هم‌زمان تأکید کرد آمریکا برای ازسرگیری حملات نظامی آمادگی دارد و قصد ندارد محاصره دریایی ایران را متوقف کند.
این موضع در حالی مطرح می‌شود که مقام‌های آمریکایی حتی شروط ایران برای پایان دادن به تقابل و آغاز مسیر توافق را نیز نمی‌پذیرند. مارکو روبیو وزیر خارجه ستیزه‌جوی آمریکا در واکنش به مطالبات تهران، آنها را غیرواقع‌بینانه و غیرقابل قبول توصیف کرده است. به این ترتیب، واشنگتن از یک‌سو بر ضرورت مذاکره تأکید می‌کند و از سوی دیگر، حاضر نیست درباره پیش‌شرط‌هایی که ایران برای ورود به این روند تعیین کرده، انعطاف نشان دهد.
در مقابل، موضع تهران بر این اساس است که بازگشت به مسیر دیپلماسی نمی‌تواند به معنای مذاکره زیر فشار و نادیده گرفتن مطالبات ایران باشد. شروط هفت‌گانه ایران شامل توقف جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، لغو تحریم‌ها، پایان محاصره دریایی، پرداخت غرامت جنگی، خروج نیروهای نظامی آمریکا از منطقه و توقف تهدید و مداخله در امور داخلی ایران است. مقام‌های ایرانی تأکید کرده‌اند که تحقق این شروط، مقدم بر ورود به مذاکرات جدید است.
از این منظر، اختلاف اصلی تهران و واشنگتن صرفاً به محتوای یک توافق احتمالی محدود نیست، بلکه به ترتیب و شرایط ورود به مذاکره نیز بازمی‌گردد. ترامپ خواهان حفظ اهرم‌های فشار برای گرفتن امتیاز از ایران است، در حالی که تهران پایان دادن به این فشارها را لازمه شکل‌گیری یک روند دیپلماتیک می‌داند.
بنابراین، از نگاه ناظران، تکرار ادعای آمادگی آمریکا برای مذاکره، بدون تغییر در سیاست فشار و تهدید، به‌خودی‌خود نمی‌تواند نشانه گشایش در روابط دو طرف باشد.
از محاصره دریایی تا دروازه آهنین؛ تقلا برای مسدود کردن مسیرهای اقتصادی
هم‌زمان با اصرار ترامپ بر مذاکره، دولت آمریکا به گسترش سازوکارهای فشار اقتصادی علیه ایران روی آورده است؛ به‌گونه‌ای که محدودیت‌های دریایی دیگر تنها ابزار واشنگتن برای تحت فشار قرار دادن تهران نیست.
محاصره بنادر ایران و تلاش برای جلوگیری از صادرات نفت، اکنون با طرح‌هایی برای محدود کردن مسیرهای زمینی و ارتباطات تجاری کشور تکمیل شده است؛ اقدامی که نشان می‌دهد کاخ سفید همچنان به دنبال افزایش هزینه‌های اقتصادی ایران پیش از هرگونه توافق احتمالی است.
یکی از تازه‌ترین اقدامات در این زمینه، تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی ارتش تروریستی آمریکا (سنتکام) است. این سازوکار گفته می‌شود با هدف شناسایی و مختل کردن انتقال تسلیحات، فناوری‌های دومنظوره و کالاهای تحریمی از مسیرهای زمینی و دریای خزر طراحی شده است. به این ترتیب، واشنگتن درصدد است دامنه محاصره را از مسیرهای دریایی به شبکه‌های حمل‌ونقل و مبادلات منطقه‌ای ایران گسترش دهد.
اظهارات اخیر مقام‌های آمریکایی نیز نشان می‌دهد این اقدامات صرفاً به کنترل کالاهای نظامی محدود نیست و درآمدهای اقتصادی ایران، به‌ویژه صادرات نفت در کانون فشارها قرار دارد. روبیو به تازگی (۱۹ آبان) در نشست وزیران خارجه گروه هفت (G7) اعلام کرد واشنگتن به تحمیل هزینه‌های اقتصادی سنگین بر ایران ادامه خواهد داد و تحریم‌ها را مؤثر ارزیابی کرد.
با این حال، محاسبات واشنگتن با موانع جغرافیایی و اقتصادی مهمی روبه‌روست. ایران با هفت کشور مرز زمینی دارد و از طریق دریای خزر نیز به روسیه و کشورهای آسیای مرکزی متصل است. مسیرهای تجاری با ترکیه، پاکستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان و همچنین ظرفیت حمل‌ونقل ریلی، امکان جایگزینی بخشی از مبادلات دریایی را فراهم می‌کند.
گزارش رادیو اروپای آزاد نیز پیش‌تر به استفاده ایران از این مسیرهای جایگزین برای دور زدن محدودیت‌های دریایی اشاره کرده بود.
البته استفاده از این مسیرها به معنای بی‌اثر بودن محاصره نیست و می‌تواند هزینه و زمان مبادلات را افزایش دهد اما تفاوت مهمی میان ایجاد اختلال در تجارت ایران و مسدود کردن کامل آن وجود دارد. اجرای طرحی با این ابعاد، مستلزم همراهی کشورهای همسایه و پذیرش هزینه‌های اقتصادی و سیاسی آن از سوی آنهاست؛ موضوعی که تحقق کامل محاصره را با تردیدهای جدی مواجه می‌کند.
از این منظر، تقلا برای بستن همه مسیرهای تنفسی ایران حتی با افزودن سازوکارهایی نظیر دروازه آهنین، لزوماً به معنای دستیابی آمریکا به اهداف مورد نظرش نیست. کارشناسان بر این باورند که واشنگتن می‌تواند فشارها را افزایش دهد اما تبدیل این فشارها به ابزاری برای تحمیل خواسته‌های خود در مذاکرات، مسئله‌ای متفاوت است؛ به‌ویژه آنکه گسترش محاصره، خود به یکی از موانع اصلی شکل‌گیری توافق تبدیل شده است.
چرا تقلاهای ترامپ به توافق با ایران منتهی نمی‌شود؟
اختلاف اصلی تهران و واشنگتن صرفاً بر سر جزئیات توافق احتمالی نیست بلکه به تعریف دو طرف از شرایط مذاکره بازمی‌گردد. ترامپ خواهان مذاکره در شرایطی است که آمریکا همچنان اهرم‌های تحریم، محاصره دریایی و تهدید نظامی را حفظ کند تا از این طریق امتیازات بیشتری بگیرد؛ در مقابل، ایران تأکید دارد که مذاکره نمی‌تواند به ابزاری برای مشروعیت بخشیدن به فشار و تحمیل خواسته‌های یک‌جانبه تبدیل شود.
در این میان، شروط هفت‌گانه ایران نشان‌دهنده تلاش تهران برای تغییر چارچوب تقابل است؛ چارچوبی که در آن توقف اقدامات خصمانه، رفع محاصره و تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، جبران خسارات جنگی و خروج نیروهای آمریکایی از منطقه، مقدم بر ورود به مذاکرات جدید قرار دارند. این موضع در واقع با الگوی مورد نظر واشنگتن، یعنی حفظ فشار تا زمان کسب امتیاز، در تعارض است.
از منظر راهبردی، محاسبه آمریکا بر این فرض استوار است که افزایش فشار اقتصادی و محدود کردن مسیرهای تجاری ایران، هزینه مقاومت را بالا می‌برد و تهران را به تغییر مواضع وادار می‌کند اما این محاسبه با دو محدودیت مواجه است: نخست، ظرفیت جغرافیایی و اقتصادی ایران برای حفظ بخشی از مبادلات از مسیرهای جایگزین؛ دوم، اینکه افزایش هزینه‌های تقابل الزاماً به معنای تغییر اراده سیاسی طرف مقابل نیست. به همین دلیل، محاصره دریایی و طرح‌هایی مانند دروازه آهنین نمی‌توانند به‌تنهایی تضمین‌کننده دستیابی آمریکا به اهدافش باشند.
در نهایت، ترامپ میان دو مسیر متعارض قرار گرفته است؛ پذیرش الزامات یک توافق متوازن یا ادامه تقلا برای تحمیل توافق از طریق فشار. مسیر دوم، در حالی که ممکن است هزینه‌های اقتصادی و امنیتی را افزایش دهد، می‌تواند شکاف میان دو طرف را عمیق‌تر و فرصت‌های دیپلماتیک را محدودتر کند. توافق با ایران مستلزم تغییر در محاسبات واشنگتن است و صرفاً با افزودن ابزارهای فشار به میز مذاکره محقق نمی‌شود.