حضور غيرمجاز ممنوع!
عليرضا پورصباغ
زمانی که فیلم «ضدگلوله» اکران شد بسیاری مخاطبان این اثر از اهالی محترم رسانه در جشنواره فیلم فجر اعتقاد راسخ داشتند که این فیلم دارای پایان خوبی نیست و کلیت داستان و نوع پایان‌بندی‌اش با توجه به فرهنگ عمومی جبهه غیر‌متعارف است. همین گروه از دوستان علاقه‌مند بودند کاراکتر «سلیم» در پایان فیلم به شهادت برسد یا در مسیرش تغییری ایجاد شود. بر اساس همین تفکر ارشاد مدتی جلوی فیلم را گرفت و حکم به تغییر پایان فیلم داد که در نهایت با تعامل هر دوطرف تغییراتی اعمال شد اما پایان قابل‌قبول فیلم همچنان دست نخورد. با توجه به فضایی که در سازمان سینمایی حاکم است و دوستان به بدفهمی محتوایی دچارند و اغلب فیلم‌های مغایر با ارزش‌های جاری در جامعه مجوز می‌گیرند و برخی مدیران در مقابل کسانی قدرتنمایی می‌کنند که می‌خواهند گامی برای تعالی ارزش‌ها بردارند. کاراکتر سلیم در این فیلم به شهادت نمی‌رسد و اتفاقا تاکید بر این پایان منطقي‌تر است. رسول گرامی اسلام حدیثی مطول و مفصل درباره شهادت دارند و انتهای این حدیث درباره کسانی که در کارزار جنگ به شهادت می‌رسند فرموده‌اند: «مرحبا به روح پاكی كه از بدنی پاك و مطهر خارج شد».
با استناد به این همین فرموده منجی عالم بشریت، می‌توان به شهادت نرسیدن سلیم در پایان فیلم را با توجه به فضای کلی فیلم تفسیر کرد. سلیم صاحب این روح پاک نیست و چون از حضور در جنگ هدفش مقابله با تهاجم دشمن نیست صاحب بدنی پاک و مطهر برای شهادت نمی‌شود. رسول گرامی اسلام در جایی دیگر می‌فرمایند: «من طلب الشّهاده صادقا اعطیها و لولم تصبه؛ هر کس از روی صدق شهادت را طلب کند، خداوند به او ثواب آن را عطا خواهد کرد، هرچند به شهادت نرسد». سلیم در فیلم «ضدگلوله» از روی صدق شهادت را طلب نمی‌کند و به همین دلیل است که به شهادت نمی‌رسد. اعتقاد دارم، عاقبت عافیت‌طلبانه سلیم و مشغول شدنش به امور دنیوی به دلیل محشور شدن دنیوی با رزمندگان است؛ پایانی که اعتقاد دارم ریاکارانه نیست و با توجه به شخصیت غیر‌متعارف و دنیاطلب سلیم پایان بسیار درست و دقیقی است. اگر دوستانی هم این پایان را دوست ندارند، می‌توانند به احادیث و روایات قرآنی درباره شهادت رجوع کنند تا این نکته را به خوبی دریابند تا پایان فیلم «ضدگلوله» برایشان قابل هضم‌تر باشد. فکر می‌کنم شخصیت این فیلم مثل فیلم‌ها و سریال‌های ریاکارانه‌ای که با این تم ساخته شده‌اند، نیست. در عمده این آثار که یک نمونه مبتذلش از شبکه یک سیما در حال پخش است، یک مشت دزد و قاچاقچی در نهایت عاقبت به خیر می‌شوند و نسل خوش‌باوری که بعد از سال 1368 به دنیا آمده است تصور می‌کنند آنانی که خداوند بر روح و جانشان درود فرستاده بود و امروز در بهشت زهرا (س) آرمیده‌اند و از مزارشان عطر و بوی بهشت تراوش می‌شود یک مشت دزد و قاچاقچی بوده‌اند! به همین دلیل است که پایان منطقی فیلم «ضدگلوله» را می‌توان پذیرفت چرا که سلیم از جنس بچه‌سبکبالان دوران دفاع نیست، شهادت‌طلبی سلیم از روی صدق نیست و وی فردی عافیت‌طلب است و همین پایان کاملا دنیوی نصیبش می‌شود و خداوند جای عافیت در عقبی عافیت در دنیا را با همان شیوه‌ای که دلش می‌خواهد نصیبش می‌کند. خاصیت خود فیلم «ضدگلوله» هم همین است نه اینکه خواست عوامل سازنده باشد. بعد از اتمام فیلم ناخواسته سلیم را فراموش می‌کنید و یاد همرزمان سلیم می‌افتید؛ یاد نایب که برادرش- پرویز- در میان آغوش وی جان می‌دهد، یاد مجید رزمنده‌ای که قدرت تکلم و بیان ندارد و زمانی که بیسیمچی به شهادت می‌رسد با همه وجودش آخرین‌ها را بر زبان جاری می‌کند و رزمنده ساده‌دلی که با همه سادگی‌اش بسیار جسور است و بی‌محابا به سمت تیربار عراق حمله می‌کند و زخمی می‌شود. اصلا فیلم «ضدگلوله» فیلم سلیم نیست، بیشتر از اینکه فیلم سلیم باشد فیلم شخصیت‌هایی است که محو هستند اما بشدت تاثیرگذارند. به عنوان نمونه لحظه شهادت مجید کل شوخی و لحظات کمدی فیلم را از آن می‌شوید و مخاطب کاملا تلخی خاصی را حس می‌کند، حتی لحظه‌ای که نایب به شهادت می‌رسد تلخکامی‌های مخاطب به اوج خود می‌رسد و از همه تلخ‌تر پایان سلیم است که همچنان گرفتار دنیا و دنیادوستی است. اعتقاد راسخ دارم که کمدی و روایت اولیه داستان مبنی بر بیماری سلیم تنها دستمایه‌ای کوچک است که به بزرگ‌ترین داستان انقلاب (جنگ) ورود کنیم. اتفاقی که در «ضدگلوله» در لحظات کمدی‌اش می‌افتد این است که مخاطب اصلا به رزمندگان جبهه نمی‌خندد حتی واژه الاغ را که از زبان مسعود کرامتی می‌شنویم آنچنان هم خنده‌دار نیست و بسیار تلخ و گزنده است، حتی زمانی که خانواده‌اش قربانی جنگ می‌شوند این تلخکامی به اوج می‌رسد. از ویژگی‌های آشکار فیلم این است که این فیلم طنز نیشدار و گزنده‌ای دارد و کلیت اثر مخاطب را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.
چوب شباهت
از همان ابتدای مواجهه با فیلم از گوشه و کنار می‌شنیدیم که «ضدگلوله» را با چوب شباهت با آثار سینمای مختلف می‌زنند؛ گاهی با «اخراجی‌ها» گاهی با «لیلی با من است» اما موقعیت شخصیت سلیم با موقعیت مثلا مجید در «اخراجی‌ها» بسیار متفاوت است و پرسوناژ و نوع موقعیت دراماتیکی که این دو شخصیت دارند با صادق «لیلی با من است» به کلی متفاوت است. از اخراجی‌ها به دلیل واقع‌نمایی در داستان مجید سوزوکی (شخصیت محوری) نمی‌توان ایراد گرفت اما امروز اگر «لیلی با من است» را با «ضدگلوله» مقایسه کنیم استحاله شخصیت صادق هویت و موجودیت فیلم را به چالش می‌کشد و آنچه موجب پیش افتادن فیلم «ضدگلوله» می‌شود پایان فیلم است و شخصیت اصلی به هیچ‌وجه به استحاله‌ای از آن جنس شعاری مرسوم در آثار سینمایی و تلویزیونی دچار نمی‌شود. آنچه در این چند سطر عنوان می‌شود به هیچ‌وجه آفت فیلم «ضدگلوله» به حساب نمی‌آید بلکه مسیری است که اگر فیلم بدان مسیر می‌رفت قطعا با اثر متفاوت‌تری روبه‌رو بودیم یعنی کل روایت محدود به خرده‌روایت‌های متعددی تقسیم می‌شد. در این فیلم بیشتر از اینکه خرده روایت‌ها بیشتر به چشم آیند شخصیت گل‌درشت فیلم است که در محور رویدادها قرار دارد. اگر داستان خرده‌روایت‌های ممتازی داشت، شخصیت‌محوری در آن برجسته نمی‌شد و خرده‌روایت‌ها با روایت اصلی پیوستگی بیشتری داشت و قطعا قالب ساختاری «ضدگلوله» شکل قوام‌یافته‌تری پیدا می‌کرد. همه اعتبار «ضدگلوله» به شوخی‌های کلامی، چند خرده موقعیت شبه‌طنز و بازی بازیگر اصلی خلاصه می‌شود. همین عامل سبب شده کلیت اثر در اغلب لحظات فیلم دولحنی جلوه کند و دولحنی بودن فیلم به کل آن تعمیم پیدا کند و مخاطب با حس دوگانه‌ای مواجه باشد. مثلا شخصیت پرویز طراحی خوبی دارد اما با همه جذاب بودنش و تلاش مسعود کرامتی برای برجسته شدن این شخصیت، جدال‌های این دو با خط اصلی قصه تناسب ندارد. مثلا نحوه آشنایی سلیم با پرویز و تقابل دراماتیک و گاهی کمدی تا پایان تنها شکل بامزه‌ای دارد و به مسیر اصلی کمک چندانی نمی‌کند و تقابل این دو کاملا تک‌بعدی است. باید پذیرفت با همه ویژگی‌هایی که فیلم دارد برخی لحظات فیلم ملال‌انگیز است و قهرمان اصلی فیلم که بار همه تاکیدات دراماتیک را بر دوش می‌کشد در موقعیت‌های ملال‌آوری قرار می‌گیرد. گاهی کلیشه‌پروری و بازآفرینی کلیشه آنچنان هم بد نیست و به جرات می‌توان لحظات ملال‌آوری که در اثر وجود دارد را با دستمایه قرار دادن برخی کلیشه‌ها پرکرد. نویسنده و کارگردان برای به دام کلیشه نیفتادن به برخی لحظات ملاآور اثر دامن زده‌اند اما یکی از حسن‌های ویژه فیلم پرداخت مینی‌مالیسیتی شخصیت‌های فرعی است که تاثیرگذارند، مثلا شخصیت دختر سلیم یا همسایه رهگذر فیلم که همگی طوری طراحی شده‌اند که در بدنه قصه تاثیر دارند و به شناخت سلیم کمک بیشتری می‌کنند اما در قسمت شهری- اجتماعی نخست فیلم غیر از شخصیت همسر سلیم دیگران تاثیر دراماتیک آنچنانی ندارند. در «ضدگلوله» سازندگان با یکی از آفت‌های سینما و تلویزیون دوباره مواجه می‌شود؛ ساخت فضای شهری دهه 60. سازندگان همه همت خود را به کار بسته‌اند و سعی در بازسازی این فضا داشته‌اند اما آنچنان هم موفق نبوده‌اند. مثلا در یک موقعیت خاص، مثل لوکیشنی که سلیم هنگام فرار از دست ماموران بدان ورود پیدا می‌کند، انشعابات و لوله گازهای شهری (در دهه 60 وجود نداشت)، از آن دردسرهایی است که گریبان فیلمسازان را می‌گیرد و فضاسازی فیلم را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.