عليرضاجهانگيري
امروز آلاینده‌های مهمی از خودروها ناشی می‌شود که مونوکسید کربن (co)، اکسیدهای ازت (NOX)، دی‌اکسید گوگرد (so2) و ذرات معلق از آن جمله‌اند. حد طبیعی و مجاز مونوکسیدکربن در هوا حداکثر تا 2 قسمت در میلیون (حجمی) است. این عدد در مناطق شهری معمولا حدود 17 قسمت در میلیون است و در کلانشهر تهران در ساعات اوج ترافیک به 50 و حتی بیشتر هم می‌رسد. مونوکسیدکربن موجب آسیب رساندن به سیستم قلبی- عروقی و تخریب سیستم عصبی می‌شود. اکسیدهای ازت نیز در موتورهای احتراق داخلی ناشی از ترکیب ازت و اکسیژن هوا در درجه حرارت بالا تشکیل می‌شود که از ضررهای آن می‌توان به تنگی نفس، افزایش تعداد تنفس و کاهش ظرفیت و التهاب ریه‌ها و تغییرات بافت‌های کلیه، کبد و قلب اشاره کرد.
همچنین دی‌اکسیدگوگرد از دیگر آلاینده‌های خروجی از اگزوز خودروهاست و موجب نفس‌تنگی، دلهره، کج‌خلقی، تغییر در کروموزوم‌ها و کاهش مقاومت بدن در برابر بیماری‌های عفونی می‌شود.
باید گفت طبق بررسی‌های سازمان بهداشت جهانی، هر 10 میکروگرم افزایش ذرات معلق یک تا 3 درصد بر آمار مرگ و میر می‌افزاید. آمارهای ارائه شده نشان می‌دهد میزان ذرات معلق در شهر تهران در 5 ایستگاه مختلف به‌طور متوسط 96 میکروگرم در مترمکعب است.
با این حال سابقه قانونگذاری در زمینه محیط‌زیست در ایران از 3 دهه تجاوز نمی‌کند. آخرین قانون در سال 1374 به تصویب مجلس رسید و آیین‌نامه اجرایی آن پس از 5 سال در شهریور 79 به تصویب هیات وزیران رسید و ابلاغ شد، بر اساس مصوبه هیات وزیران در آذر 89 بنا شد در سال 90 خودروها با استاندارد یورو 2 تولید شوند، در حالی که مطابق مصوبات قبلی قرار بود از اول 89 بر اساس یورو 3 تولید شوند. همچنین مقرر شد از سال 91 تا 93 با یک پله جهش خودروها بر اساس استاندارد یورو 4 تولید شوند و موتوسیکلت‌سازها هم طبق این مصوبه موظف شدند محصولات خود را تا سال 93 به استاندارد یورو 2 برسانند، در حالی که طبق مصوبات قبلی موتوسیکلت‌ها باید از سال 91 به استاندارد یورو 3 ارتقا پیدا می‌کردند. از دهه 70 مبدل کاتالیستی با هدف کاهش آلودگی هوا بر سر راه خروجی موتورهای بنزینی نصب شد. جدید‌ترین و مرسوم‌ترین نوع آن مبدل‌های سه‌راهه است که نخستین نوع آن در سال 1976 و در آمریکا برای موتورهای بنزینی اجباری شد.
از سال 84 توسط سازمان محیط‌زیست نصب این وسیله روي خودروهای ایرانی اجباری شد ولی متاسفانه عدم شناخت و آگاهی برخی رانندگان از اهمیت این قطعه و عدم سختگیری متولیان بویژه هنگام معاینه فنی موجب شده اکثر رانندگان این قطعه را از خودروی خود باز کرده یا نسبت به تعویض بموقع آن اقدام نکنند.
هر کاتالیست پس از 80 کیلومتر پیمایش خاصیت خود را از دست داده و بیشتر تولید آلایندگی می‌‌کند.
چندین میلیون خودرویی که قبل از 82 تولید شده‌اند فاقد کاتالیست بوده و تولیدات بعد از سال 82 که بالغ‌بر 80 هزار کیلومتر پیمایش داشته‌اند نیز عملا کاتالیست آنها بدون استفاده شده است. آزمایش‌ها نشان می‌دهد یک کاتالیست استاندارد می‌تواند تا 20 برابر در کاهش آلاینده‌های مونوکسیدکربن، هیدروکربن‌ها و اکسیدهای نیتروژن موثر باشد.
با توجه به مطالبی که گفته شد، به منظور کاهش آلاینده‌های مضر ناشی از تردد خودروها که بخش بزرگی از آلایندگی کلانشهرها را تشکیل می‌دهد، استفاده از تجهیزات قابل حمل سنجش آلایندگی (Pems) خودروها و در اختیار قراردادن آنها به پلیس به منظور کنترل تصادفی و مستند وضعیت آلایندگی وسایل نقلیه، فرهنگ‌سازی و برخورد با مراکز بردارنده کاتالیزور به بهانه افزایش قدرت موتور، توقف تولید موتوسیکلت‌های فاقد انژکتور و سیستم هوشمند کنترل سوخت، استفاده از کاتالیست‌های اکسید‌کننده در خودروهای با موتور دیزل، بهره‌گیری از سیستم بازگردش گازهای خروجی از اگزوز (EGR) در خودروهای دیزلی، استفاده از سیستم‌های کنترل الکترونیکی تزریق سوخت در موتورهای دیزلی و تولید سوخت مطابق با استاندارد یورو 4 پیشنهاد می‌شود.
* عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم انتظامی