8 سال دفاع مقدس بی‌تردید دارای ظرفیت‌های زیادی نزد نویسندگان است و به قول معروف یک عمر می‌توان از زلف یار گفت. دستارودهای تلخ و شیرین جنگ چندان باارزش و سترگ است که ضرورت دارد همه آنها در ژانرهای مختلف داستانی، خاطره‌نویسی، مستندنگاری و... ثبت و به نسل‌های آینده انتقال داده شود. گرچه نباید از حق گذشت که تا امروز نویسندگان و پژوهشگران متعددی در این زمینه به ارائه اثر پرداخته‌اند که تلاش‌هایشان ستودنی است. فرارسیدن هفته دفاع مقدس، مهرماه هر سال یادآور خاطرات جنگ است؛ جنگی که طعم خوش پیروزی‌اش نصیب ایرانیان و مدیون رزمندگانی بود که آرمان‌های خود را در صف مقدم جبهه جست‌وجو کردند. گزارشی که در پی می‌آید حاصل گفت‌وگو با نویسندگان ادبیات دفاع مقدس درباره فراز و فرودهای این وادی است، ضمن اینکه هر کدام از آنها به این پرسش که ادبیات دفاع مقدس در مقایسه با یک دهه پیش چقدر توانسته حرکت‌های سازنده‌ای داشته باشد نیز پاسخ‌های متفاوتی داده‌اند.
ترس از خط قرمزها
احمد بیگدلی یکی از نویسندگان نام‌آشنای دفاع مقدس است که در این باره معتقد است: با توجه به حجم زیاد تبلیغاتی که می‌شود و اصراری که در این باره از سوی دست‌اندرکاران شاهد آن هستیم اما عملا کوشش‌هایی که در این دهه در حیطه ادبیات دفاع مقدس صورت گرفته در مقایسه با دهه‌های گذشته، بازتاب چندانی نداشته است. به بیان ساده‌تر، نبود آثار شاخص و انبوه در این دهه موجب شده نتوانیم بخش ویژه‌ای در ادبیات دفاع مقدس داشته باشیم. متاسفانه حاصل کار نویسندگان امروز در این باره کمتر از توقع جامعه بوده است. دلیلش هم این است که اغلب نویسندگان دفاع مقدس هنگام خلق یک اثر نگران خط قرمزها هستند و اینکه مبادا پا را از خط قرمزها فراتر بگذارند.
توجه به ژرفنای مفاهیم جنگ
وی اضافه کرد: به عنوان مثال خود من هنگام نوشتن یک اثر دفاع مقدسی نسبت به رعایت کردن خط قرمزها دقت بسیاری می‌کنم و همین امر موجب می‌شود نمی‌توانم آنچه از دلم برمی‌آید را در این حوزه مکتوب کنم. باید در ادبیات دفاع مقدس به این نکته توجه کنیم کسانی که در طول 8 سال در جبهه‌ها به جنگ پرداختند افراد عادی نبودند بلکه انسان‌هایی با آرمان‌های والا بودند که پیکار با دشمن و رسیدن به علو درجه یعنی شهادت را سرلوحه کار خود قرار داده بودند و به شکل هدفمند به جبهه قدم گذاشته بودند. به نظر می‌رسد در حوزه تالیف باید از شعارزدگی فاصله بگیریم و به سمت و سوی نوآوری برویم. در طول 8 سال دفاع مقدس، مولفه‌های ارزشمندی به وجود آمد که در نهایت منجر به پیروزی ما در برابر دشمن شد و به نظر می‌رسد باید این ویژگی‌ها مورد ارزیابی و دستمایه کار نویسندگان قرار بگیرد و تلاشگران عرصه ادبیات دفاع مقدس ضرورت دارد هرچه بیشتر به ژرفنای این مفاهیم در آثار خود توجه کنند.
ادبیات داستانی و دفاع مقدس در تعلیق
فیروز زنوزی‌جلالی، دیگر نویسنده این عرصه است. او در زمان جنگ، افسر کمیسر دریایی ناوچه‌های 65 پایی خرمشهر بوده و از رهگذر این سمت، کتاب‌هایی نیز منتشر کرده است. او با اشاره به اینکه در حال حاضر ادبیات دفاع مقدس دستخوش تعلیق و نقاهتی شده، می‌گوید: البته این معضل فقط به ادبیات دفاع مقدس محدود نمی‌شود و گستره ادبیات داستانی ما را دربر گرفته و ادبیات ما را دچار بیماری کرده است. حتی جایی به این نکته اشاره کردم که باید ادبیات دهه 80 را در فرغون بریزیم و دور بیندازیم که البته با انتقادات زیادی از سوی محافل ادبی مواجه شد. در حالی که اگر بخواهیم ادبیات دفاع مقدس و داستانی دهه 70 را با دهه 80 مقایسه کنیم، می‌توانیم از رشد و بالندگی که در ادبیات دهه 70 موج می‌زد، یاد کنیم. خاصه درباره ادبیات دفاع مقدس که آثار شگرف و تاثیرگذاری در دهه 70 به وجود آمد.
آفت شعارزدگی
او نیز با احمد بیگدلی درباره اینکه خط قرمزها در حیطه ادبیات دفاع مقدس دست و پای نویسنده را بسته موافق است و ادامه می‌دهد: باید بپذیریم در ادبیات دفاع مقدس نتوانسته‌ایم بدون ترس از خط قرمزها عبور کنیم و آثاری چون «سلاخ‌خانه شماره 5» یا «وداع با اسلحه» و... ارائه دهیم. به عنوان مثال اگر من نویسنده بخواهم کتابی درباره تبعات جنگ بنویسم، می‌ترسم مبادا مورد انتقاد واقع شوم. بنابراین ادبیات دفاع مقدس نتوانسته به جهش‌هایی که باید برسد در حالی که این حوزه دارای پتانسیل‌های فراوان است. نکته دیگر این است که ما در قیاس با دیگر کشورهای جهان، نویسنده خوب کم نداریم اما در اغلب مواقع، نویسنده وقتی می‌خواهد به نگارش یک اثر بپردازد دچار شعارزدگی می‌شود و همین به کیفیت کار لطمه زده و خواننده هم با مطالعه این کتاب‌ها توی ذوقش می‌خورد.
متکی به ژانر خاطره‌نویسی
این نکته به ذهنم می‌رسد که امروز وقتی صحبت از ادبیات دفاع مقدس به میان می‌آید، بیشتر به سمت و سوی کتاب‌های خاطره‌نویسی سوق می‌یابیم و ادبیات دفاع مقدس ما بیش از دیگر ژانرها بر خاطره‌نویسی متکی شده است. نویسنده کتاب «قاعده بازی» نیز با تایید این حرف می‌گوید: مساله‌ای که در حیطه کتاب‌های خاطره‌نویسی اتفاق می‌افتد این است که خلاقیت نویسنده از کتاب رخت برمی‌بندد و کتاب می‌شود حاصل سرهم کردن مواد خامی که نویسنده از گفت‌وگو با یک رزمنده یا فرمانده دوران جنگ داشته است. البته در برخی موارد شاهد بروز آثار مطلوبی در این باره بوده‌ایم اما قریب به اتفاق کتاب‌های دفاع مقدس به لحاظ نثر دارای یک شکل هستند. حتی در برخی موارد، روایت‌ها و پایان‌بندی این خاطرات نیز شبیه به هم است و این نشان می‌دهد ما در عرصه خاطره‌نویسی به شکل جدی کار نکرده‌ایم و اهل قلم دستخوش سکون در این زمینه شده‌اند. دست نویسنده حتی در ژانر خاطره‌نویسی باز است و می‌تواند از دایره خلاقیت خود برای بهتر بازگو کردن خاطرات راوی استفاده کند. به نظر می‌رسد نویسندگان خارجی در زمینه خاطره‌نویسی از ما جلوتر بوده‌اند. برای نمونه وقتی کتاب «زندگینامه چخوف» را می‌خوانید، حیرت می‌کنید که نویسنده به نوشتن چه نکات جذابی در زندگی چخوف پرداخته است ولی نویسندگان ما در ژانر خاطره‌نویسی، زندگی آن شخصیت را فقط در مرگ و تولد او محدود می‌کنند و دیگر زوایای زندگی او را از قلم می‌اندازند. صحنه‌پردازی، استفاده از عنصر خیال و شخصیت‌پردازی به ندرت در این کتاب‌ها به چشم می‌خورد ضمن اینکه اگر دقت کنید، می‌بینید به وجه دریایی در طول 8 سال دفاع مقدس در ادبیات ما پرداخته نشده یا اگر هم شده کمتر این توجه صورت گرفته است. دلیلش هم این است که نوشتن در این حوزه نیازمند تخصص و اطلاعات است و نویسنده باید در این میان تحقیقات لازم داشته باشد تا بتواند اثری شسته و رفته ارائه دهد.
پیشرفت‌های چشمگیر
هدایت‌الله بهبودی، مولف کتاب «شرح اسم» و نویسنده حوزه دفاع مقدس به شکل اجمالی در پاسخ به این سوال که چقدر در حیطه ادبیات دفاع مقدس در حال حاضر رشد داشته‌ایم، تصریح می‌کند: از قول من بنویسید در این زمینه پیشرفت‌های زیادی داشته‌ایم و کتاب‌های پرتیراژی که از این رهگذر منتشر شده گواه این ادعاست.
رشد تک‌بعدی رمان دفاع مقدس
احمد شاکری معتقد است: ادبیات دفاع مقدس ما در حال حاضر در مسیر مستندنگاری و خاطره‌نگاری حرکت می‌کند اما اینکه آیا آثار این دهه با دهه‌های گذشته تفاوتی داشته است یا نه، گمان می‌کنم در سال‌های اخیر آثار شاخصی در ادبیات دفاع مقدس نداشته‌ایم بویژه در حوزه رمان اما در حوزه داستان کوتاه شاهد بروز آثار خوبی بوده‌ایم که بخشی از آن مدیون ورود نوقلمان و استعدادهای جوان است. در واقع می‌توان گفت وضع داستان کوتاه در حوزه ادبیات دفاع مقدس به مراتب بهتر از رمان بوده است. دلیل عدم رشد رمان در این حوزه هم این است که ادبیات جنگ ما تاحدودی در این حیطه تک‌بعدی رشد کرده و این مساله موجب شده دیگر ظرفیت‌های جنگ تبیین نشود. البته این نکته هم ناگفته نماند که در کشور ما، داستان کوتاه زودتر از رمان متولد شده و همچنان اقبال مخاطبان نسبت به داستان کوتاه بیشتر بوده است.