رئوف پيشدار* : يكي از خواسته‌هاي اعضاي جنبش عدم‌تعهد در نشست تهران، خلع‌سلاح هسته‌ای و در عين حال فراهم آوردن امكان دسترسي همه كشورهاي جهان به مواهب شكافت مواد شكاف‌پذير است. در ميان پيمان‌ها و توافق‌هاي دسته‌جمعي بين‌المللي، هيچ‌يك به اندازه پيمان منع توليد، تكثير و اشاعه سلا‌ح‌هاي هسته‌ای موسوم به NPT محبوب نبود. بشر اميدواري‌هاي بسياري داشت تا در سايه اين پيمان بتواند بدون ترس و دلهره از سلا‌ح‌هاي هسته‌ای كه قدرت تخريب و ويرانگري آن را در جنگ دوم جهاني به چشم ديد، زندگاني خود را داشته باشد. نمايندگان كشورهاي جهان در سال 1968 اساس پيمان را در چارچوب گفت‌وگوهايي طراحي و پي ريختند كه در سال 1970 پس از رفت و آمدها و تبادل‌نظرهاي بسيار، مفاد آن براي اعضا لازم‌الاجرا شد. روح پيمان و چكيده و عصاره آن شعاري است كه در اجلاس تهران جنبش عدم‌تعهد هم بار ديگر شنيده شد: «انرژي هسته‌ای براي همه، سلاح هسته‌ای براي هيچكس». اميدواري بشر به زندگاني بدون نگراني از سلا‌ح‌هاي هسته‌ای دوام چنداني نياورد و اولين و اساسي‌ترين قدم‌ها براي به تعبير بان‌كي‌مون، دبيركل سازمان ملل «بي‌اعتمادي» به پيمان NPT توسط قدرت‌هايي برداشته شد كه به صراحت پيمان به عنوان «قدرت‌هاي هسته‌ای آن زمان» پذيرفته و متعهد شده بودند كه به خلع‌سلاح هسته‌ای تن دهند. نمايندگان جامعه بشري كه آن زمان پاي پيمان NPT امضا گذاشتند، اذعان داشتند با توجه به ويراني‌هايي كه يك جنگ هسته‌اي براي نوع بشر به بار مي‌آورد و در نتيجه نياز به يك تلاش همه‌جانبه براي جلوگيري از خطر چنين جنگي و اتخاذ اقداماتي در جهت حفظ امنيت مردم است كه بايد جلوي گسترش سلا‌ح‌هاي هسته‌ای را گرفت و در همان حال كه كشورها اجازه دارند براي اهداف، مقاصد و منافع صلح‌جويانه به توان شكافت هسته دست پيدا كنند، همه مساعي جميله دولت‌ها و ملت‌ها بايد مصروف آن شود كه جلوي توليد، تكثير و اشاعه سلا‌ح‌هاي هسته‌ای گرفته شود. اين نكته اساسي در همان ماده اول پيمان و به دنبال مقدمه‌ای به نسبت جامع كه همين مهم را به علاوه ضرورت و اهميت خلع‌سلاح هسته‌ای ديده، اينگونه آورده شده است: «هر يك از اعضاي اين پيمان كه داراي سلاح هسته‌اي است متعهد مي‌شود از واگذاري مستقيم يا غيرمستقيم سلا‌ح‌هاي هسته‌اي يا دیگر ادوات انفجاري هسته‌اي يا كنترل بر اين سلا‌ح‌ها يا ادوات انفجاري به ديگري خودداري کرده و هيچ‌يك از دولت‌هاي فاقد سلاح هسته‌اي را به هيچ طريقي در ساختن سلا‌ح‌هاي هسته‌اي يا دیگر ادوات انفجاري هسته‌اي يا كسب اين سلا‌ح‌ها يا ديگر ادوات انفجاري هسته‌اي و كنترل بر آنها كمك، تشويق و ترغيب نکند». اساسي‌ترين نكته و در حقيقت روح پيمان NPT، خلع‌سلاح بود كه نه‌تنها قدرت‌هاي هسته‌ای به آن تن ندادند كه با انتقال آن به رژيم شروري مانند رژيم صهيونيستي و كشورهاي غيرعضو پيمان، اساسي‌ترين ضربه را به اعتبار پيمان و اميدهايي كه به آن بسته شده بود، زدند. ماده دوم پيمان تاكيد دارد: «هر يك از اعضای اين پيمان كه فاقد سلاح هسته‌اي است متعهد مي‌شود از قبول مستقيم يا غيرمستقيم انتقال سلا‌ح‌هاي هسته‌اي يا ساير ادوات انفجاري هسته‌اي يا كنترل بر اين سلا‌ح‌ها يا دیگر ادوات انفجاري هسته‌اي به ديگري خودداري کرده و به هيچ طريقي سلا‌ح‌هاي هسته‌اي يا دیگر ادوات انفجاري هسته‌اي را نساخته و كسب نکند و در جست‌وجو يا دريافت كمك براي ساخت سلا‌ح‌ها يا دیگر ادوات انفجاري هسته‌اي برنيايد». همان‌طور كه اشاره شد، اساس پيمان NPT، يک معامله جهاني بود که طبق آن قرار شد کشورهاي داراي سلاح هسته‌ای به سمت کنار گذاشتن و خلع‌سلاح هسته‌ای حرکت کنند و کشورهاي خارج از باشگاه دارندگان اين دسته از تسليحات، درصدد دستيابي به سلاح هسته‌ای برنيايند و حال کاملا مشخص است که بنيان‌هاي اين توافق بين‌المللي از هر دو جهت توسط کشورها و رژيم‌هاي شرور زير پا گذاشته شده و قدرت‌هاي هسته‌ای که در برابر پيمان متعهد به خلع‌سلاح و عدم‌اشاعه آن بودند خود به بزرگ‌ترين ناقض آن مبدل شده‌اند که در راس آنها ايالات متحده آمريکا قرار دارد. سناتور مک‌کين از نامزدهاي انتخابات گذشته رياست‌جمهوري آمريکا در سخناني که سال 1385 در نيوهمپشاير ايراد کرد، گفت: «آمريکا به‌رغم ادعاهايش، خود بزرگ‌ترين ناقض پيمان NPT بوده زيرا نه‌تنها به خلع‌سلاح که از شروط اساسي پيمان بوده عمل نکرده، بلکه زرادخانه‌هاي هسته‌ای خود را نيز توسعه داده و به اشاعه سلا‌ح‌هاي هسته‌ای پرداخته است». امروز و آنچه بيش از
40 سال پس از امضاي پيمان منع توليد، تکثير و گسترش سلا‌ح‌هاي هسته‌ای موسوم به NPT، براي 188 عضو پيمان سوال است اينکه چرا کشورها و رژيم‌هاي شروري مانند آمريکا و اسرائيل يا از امضاي پيمان سر باز مي‌زنند يا پس از امضاي آن به طرق مختلف به تداوم پيگيري خواسته‌هاي نامشروع خود مي‌پردازند و در چنين شرايطي آيا پيمان در اساس منسوخ نشده و آيا با چنين تعاملي با آن، تبعيت دیگر کشورها از پيمان امري بي‌فايده نيست بویژه که اين کشورها هيچگاه قصد توليد يا تکثير اينگونه سلا‌ح‌ها را نداشته‌اند. به باور اغلب اعضاي NPT، آنچه موجب طرح جدي اين سوال و به تعبير بان‌کي‌مون، دبيرکل سازمان ملل در پيام او به نشست دوره‌ای بازبيني پيمان در وين «بحران عدم اعتماد» ميان اعضاي آن شده، «ريشه در برخوردهاي منفعت‌طلبانه آمريکا با پيمان» دارد که موجب پديد آمدن فضايي از «بي‌اعتمادي ميان کشورهاي در حال توسعه و کشورهاي توسعه‌يافته عضو پيمان بویژه آمريکا براي مانع‌تراشي‌هاي سياسي آن
سر راه کشورهاي در حال توسعه براي دسترسي به انرژي هسته‌ای با اهداف صلح‌آميز شده است».
همان‌طور كه ديديم و در جای‌جاي پيمان NPT نيز به صراحت آمده و مورد تاكيد است؛ بهره‌مندي كشورهاي عضو از انرژي هسته‌ای حق آنهاست– قدرت‌هاي هسته‌ای بايد به خلع‌سلاح تن دهند– كشورهاي برخوردار بايد به كشورهاي غيربرخوردار براي دستيابي به توان شكافت هسته در جهت مقاصد صلح‌آميز كمك كنند. اينها از ديگر مفاد اصلي و اساسي پيمان NPT است كه متاسفانه هيچ‌يك صورت واقعي و عملي نه‌تنها به خود نگرفته كه قدرت‌هاي بزرگ تا جايي كه توانسته و مي‌توانند در اين مسير بویژه دستيابي به دانش هسته‌ای مسالمت‌آميز سر راه كشورهاي عضو پيمان سنگ‌اندازي مي‌كنند كه ايران– قديمي‌ترين عضو پيمان و از اعضاي اوليه آژانس- از آن جمله است. آنچه ايران در چارچوب پيمان NPT و پادمان‌هاي آن به دنبالش است، پاسخگويي و تامين يك نياز اساسي بر اساس منافع ملي و ناشي از اختيارات ذاتي (حق) در جهت توسعه است كه پيمان NPT هم به عنوان يك شهادتنامه و اعتراف عمومي بر آن تاكيد گذاشته و صراحت بخشيده و اين حقي نيست كه يك عده‌ای به عده‌ای يا يك طرف داده باشند يا بخواهند از آن بگيرند. هم دارندگان تسليحات هسته‌ای از جمله آمريكا كه اولين و آخرين استفاده از آن را اين كشور آن هم بر مردم 2 شهر ژاپن صورت داده و هم كشورهاي فاقد آن به خوبي مي‌دانند كه اين نوع سلا‌ح‌ها نه‌تنها امنيت و ثبات نمي‌آورد كه رفتن به سوي آن، گام برداشتن سرمايه‌بر و پرهزينه آن هم در يك بازي پرخطر است كه باخت در آن را از همان ابتدا بايد باور داشت. از منظر ايران به عنوان قديمي‌ترين عضو پيمان NPT و از اعضاي بنيانگذار آژانس بين‌المللي انرژي هسته‌اي، نه فقط ملت ايران كه همه ملت‌هاي دنيا حق دارند از منافع صلح‌آميز شكافت هسته بهره‌مند شوند. در اين ميان «ملت‌هاي خاورميانه که مانند ديگر ملت‌هاي جهان تشنه صلح و امنيت و پيشرفت‌اند حق دارند با بهره‌گيري از اين فناوري، جايگاه اقتصادي و موقعيت برتر نسل‌هاي آتي خود را تضمين کنند. شايد يکي از اهداف غبارآلود کردن فضا درباره برنامه‌هاي صلح‌آميز هسته‌اي جمهوري اسلامي ايران اين است که مانع از توجه جدي ملت‌هاي منطقه به اين حق طبيعي و ارزشمند خود شوند». (از پيام رهبر معظم انقلاب به كنفرانس بين‌المللي خلع‌سلاح و عدم‌اشاعه).
*روزنامه‌نگار و استاد دانشگاه
ادامه دارد