آزاده صالحي
این مجموعه به جلد نهم رسیده و در واقع می‌توان گفت نگارش آن به پایان رسیده است. علاوه بر این مشغول کار تحقیقاتی دیگری نیز هستم که با محوریت زندگانی امام رضا(ع) است. قرار است در این مجموعه که مشتمل بر 5 جلد است، زوایای پیدا و پنهان زندگی این حضرت و خاندان او را به تصویر بکشم و از این رهگذر از آثار پژوهشی فراوانی نیز برای نگارش کتاب بهره گرفته‌ام. البته یک جلد درباره امام رضا(ع) است و جلدهای دیگر این مجموعه درباره زندگی حضرت معصومه(س) خواهر ایشان و همین‌طور 3 برادر این حضرت یعنی شاهچراغ، محمد عابد و علاءالدین حسین است. من در این مجموعه با پایبندی به تاریخ کوشیده‌ام همه وقایع و حوادثی که برای خاندان پاک امام رضا(ع) و همین‌طور خود حضرت طی سال‌ها تا زمان شهادت به وجود آمده را تصویر کنم.
این مجموعه به جلد نهم رسیده و در واقع می‌توان گفت نگارش آن به پایان رسیده است. علاوه بر این مشغول کار تحقیقاتی دیگری نیز هستم که با محوریت زندگانی امام رضا(ع) است. قرار است در این مجموعه که مشتمل بر 5 جلد است، زوایای پیدا و پنهان زندگی این حضرت و خاندان او را به تصویر بکشم و از این رهگذر از آثار پژوهشی فراوانی نیز برای نگارش کتاب بهره گرفته‌ام. البته یک جلد درباره امام رضا(ع) است و جلدهای دیگر این مجموعه درباره زندگی حضرت معصومه(س) خواهر ایشان و همین‌طور 3 برادر این حضرت یعنی شاهچراغ، محمد عابد و علاءالدین حسین است. من در این مجموعه با پایبندی به تاریخ کوشیده‌ام همه وقایع و حوادثی که برای خاندان پاک امام رضا(ع) و همین‌طور خود حضرت طی سال‌ها تا زمان شهادت به وجود آمده را تصویر کنم.انگیزه‌تان از نگارش چنین مجموعه‌ای چه بوده است؟
طرح این اثر از یکی، دو سال پیش در ذهن من بود و تصمیم داشتم به واسطه زبان ساده و روان به روایت آن بپردازم. منابعی که در این مسیر برای نگارش این مجموعه استفاده کرده‌ام نیز بالغ بر 30-20جلد کتاب درباره فرازهایی از زندگی ایشان بوده است و تصور می‌کنم اگر تحقیقاتم در این زمینه کامل شود و بتوانم این کار را به ثمر برسانم، می‌توان به ارائه زندگینامه کاملی از امام رضا(ع) امیدوار بود. البته جز این مجموعه کتاب دیگری نیز در دست نگارش دارم که «تپش» نام دارد و می‌شود گفت رمانی مذهبی- دفاع مقدسی است. به بیان ساده‌تر، زیربنای این رمان نیز به تبع دیگر آثارم از 8 سال دفاع مقدس بهره گرفته شده است. نکته‌ای که درباره این رمان وجود دارد این است که علاوه بر ویژگی‌های داستانی، این کتابی مستند نیز به شمار می‌رود. من در این کتاب به روایت زندگی شکنجه‌گری پرداخته‌ام که همسرش دچار بیماری قلبی می‌شود و به پیوند قلب احتیاج پیدا می‌کند.
با توجه به اینکه «جاده جنگ» در چهارمین جایزه جلال آل‌احمد در بخش رمان به عنوان بهترین اثر شناخته شد، فکر می‌کنید جوایز ادبی از این دست در حیطه ادبیات داستانی چقدر می‌تواند تاثیر داشته باشد؟
طبعا وجود جوایز ادبی می‌تواند صرفنظر از انسجام بخشیدن به آثار ادبی در طول یک سال مایه دلگرمی نویسندگان نیز باشد. به نظر می‌رسد وجود چنین جوایزی موجب می‌شود نویسنده احساس کند به کار او بها داده شده است. گذشته از اینها متاسفانه نویسنده در ایران از وضع معیشتی مطلوبی برخوردار نیست و چه‌بسا دیده شده اغلب مواقع از نبود تامین مالی نیز برخوردار است، بنابراین در نظر گرفتن رقم 110 سکه‌ای در این جایزه می‌تواند تاحدودی به مرتفع کردن این مشکلات نیز منجر شود. رقم بالای جایزه جلال آل‌احمد که در مقایسه با دیگر جوایز ادبی، درخور توجه است نشانگر آن است که مسؤولان فرهنگی به نویسندگان و از همه مهم‌تر حیطه ادبیات داستانی اهمیت می‌دهند.
وقتی 5 جلد از مجموعه «جاده جنگ» در جایزه جلال آل‌احمد حضور یافت نظرات مختلفی نسبت به این مجموعه ابراز شد. به عنوان مثال برخی معتقد بودند مجموعه‌ای که هنوز تکمیل نشده و فقط 5 جلد آن عرضه شده نمی‌تواند در این جایزه حضور یابد. شما به عنوان مولف چقدر در جریان این نظرها بودید؟
البته نظرات در این باره مختلف بوده و هست اما خوشبختانه پیش از اینها در یک نظرسنجی که از تعدادی مخاطبان در هر طیف و شغل به عمل آوردم متوجه شدم رمان تا پایان جلد پنجم توانسته به لحاظ محتوایی مخاطبان را به خود جذب کند و به اصطلاح بازخوردهای خوبی در این زمینه داشته ولی خب در این میان انتقاداتی هم وجود داشت که متاسفانه وقتی به برخی از آنها دقیق می‌شدم مشاهده می‌کردم که فلان منتقد نه‌تنها اصلا این 5 جلد را نخوانده که تنها هدفش از انتقاد موضع‌گیری یا غرض‌ورزی بوده است. متاسف می‌شدم که چرا در حیطه ادبیات داستانی ما، منتقدان ادبی جز در موارد انگشت‌شمار از بینش و آگاهی و خرد ادبی برخوردار نیستند و به قولی بدون اینکه به آن اثر اشراف داشته باشند یا پیش‌تر آن را مطالعه کرده باشند مورد نقد قرار می‌دهند. این نقصان در حالی اتفاق می‌افتد که نقد ادبی شاخه پراهمیت و تخصصی محسوب می‌شود و منتقد برای نقد یک کتاب باید زیرساخت‌ها و مولفه‌های زیادی را در نظر بگیرد. حتی چنانچه خود شما هم در سوال اشاره کردید برخی می‌گفتند چطور ممکن است مجموعه‌ای که هنوز نگارش آن به پایان نرسیده در جایزه ادبی جلال آل‌احمد حضور یافته است. پاسخ من نسبت به این انتقادات این بوده این 5 جلد در عین اینکه از سلسله‌مراتبی پیروی می‌کنند اما هریک می‌توانند در قالب یک کتاب مستقل نیز در معرض دید مخاطب قرار بگیرند.
مهم‌ترین هدفتان از نگارش «جاده جنگ» چه بوده است؟
برای نگارش این مجموعه 2 بعد را در نظر داشته‌ام؛ نخست اینکه تصمیم داشتم انقلاب اسلامی شکوهمند را از دیدگاهی تاریخی و در قالب داستان که امروز یکی از پرطرفدارترین ژانرهاست به تصویر بکشم، دیگر اینکه همواره به این باور بوده‌ام که ادبیات داستانی ما با وجود آثار انبوه هنوز نتوانسته همپای ادبیات جهان پیش رود و خواستم با نگارش این مجموعه گامی در جهت تقویت ادبیات داستانی بردارم. برای نگارش این مجموعه نیز 20 سال عمر خود را صرف تحقیق و پژوهش کردم. این مجموعه قرار است در 20 جلد به رشته تحریر درآید. جلد نخست اين اثر به جريان حضور روس‌ها در ايران اختصاص دارد. در مجلدات بعدي به حادثه 15 خرداد 1342، مبارزات و پيروزي انقلاب اسلامي و چگونگي آغاز تا پايان جنگ تحميلي پرداخته شده است. لازم ديدم ارزش جنگ تحميلي و دفاع مقدس در برهه‌اي كه رخ داده و اتفاقاتي كه افتاده را به صورت يك كار مقايسه‌اي انجام دهيم چون اگر كار يك‌بعدي بود عظمت اين دفاع مقدس شناخته نمي‌شد.
ظاهرا ایده اولیه این اثر به دوران کودکی شما بازمی‌گردد.
درست است. از زمان كودكي مطالب و مواد اوليه اين رمان را در ذهنم داشتم و تاحدودي با توجه به اقتضاي سني شاهد برخي قضايا بودم، برحسب وظيفه تصميم گرفتم اين خاطرات را در قالب رمان پرورش دهم. در اين رمان بيشتر از خاطرات شفاهي و سينه به سينه كه مردم اين منطقه خود شاهد بودند استفاده شد و براي نگارش اين رمان، از اسناد موجود در آرشيو آستان قدس رضوي، بنياد شهيد و امور ايثارگران و گفت‌وگو با سيدرضا شريفي كه اكنون پيرمردي است، الهام گرفته‌ام.
درباره کتاب‌های تاریخی برخی بر این باورند که این ژانر از دیرباز تا امروز همواره یکی از گونه‌های پرطرفدار نزد مخاطبان بوده است. با توجه به اینکه اغلب آثار شما فارغ از فضای داستانی دارای پیش‌زمینه تاریخی نیز هست جایگاه کتاب‌های تاریخی را در حال حاضر چطور می‌بینید، منظورم این است که در جریان این تحقیقات چقدر به این نتیجه رسیده‌اید که در این باره دچار نقصان بوده‌ایم؟
ببینید، اتفاقا حوزه کتاب‌های تاریخی امروز به مدد وجود پژوهشگران زبده و همین‌طور نهادها و ارگان‌های بسیار توانسته رشد و بالندگی مطلوبی داشته باشد، طوری که به آن شکل کمبودی در این حوزه احساس نشده است. از اینها گذشته بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، تعداد کتاب‌های تاریخی که سهم زیادی در تبیین وقایع دوران انقلاب و پیش از آن داشته افزایش یافته است. به عنوان مثال برای نگارش «جاده جنگ» تا امروز به مستندات تاریخی زیادی برخورده‌ام که قطعا هر جلد از این کتاب‌ها توانسته‌اند چراغی پیش پای من برای نگارش این کتاب باشند که «روزشمار پانزده خرداد»، «روزشمار انقلاب اسلامی» و... از آن جمله بوده‌اند اما در عین حال مشاهده می‌کنیم که کتاب چندانی درباره ورود متفقین به ایران وجود ندارد یا اگر هم هست انگشت‌شمار است و به نظرم جای آن است که محققان تاریخی در این باره بیشتر فعالیت کنند. من نیز وقتی جلدهای اولیه «جاده جنگ» را می‌نوشتم از کمبود چنین منابعی رنج بردم و برای جبران آن سراغ دانشنامه‌های سیاسی رفتم که بیشتر در این باره مطلب نوشته بودند.
یک سوال هم درباره مقایسه 2 حیطه ادبیات انقلاب و ادبیات دفاع مقدس داشتم و اینکه چرا با وجود تلاش نویسندگان هنوز حیطه ادبیات انقلاب به آن شکلی که باید پربار نیست، انگار اغلب نویسندگان بعد از پیروزی انقلاب هم و غم خود را بیشتر روی نوشتن آثار دفاع مقدس متمرکز کرده‌اند؟
درست است، ضمن اینکه تصور می‌کنم پایه ادبیات داستانی ما پیش از انقلاب اسلامی چندان قوی نبوده و همین موجب شده چوب ضعفمان را بخوریم در عین اینکه نتوانسته‌ایم مانند دیگر کشورهای جهان درباره انقلابمان آثار متعددی ارائه دهیم. بر این باورم که 8 سال دفاع مقدس موجب شد بیشتر نویسندگان تحت‌تاثیر چنین واقعه عظیمی قرار بگیرند و بیش از هر چیز به سمت و سوی نوشتن از این حیطه تمایل داشته باشند، از این رو است که می‌بینیم درباره ادبیات انقلاب همواره دچار خلأ بوده‌ایم که امیدوارم با تولید آثار بتوان در این مسیر گام‌های جدی برداشت.
راهکاری که در این باره ارائه می‌دهید، چیست؟
طبعا با انتشار فراخوان‌های ادبی می‌توان به جذب استعدادهای جوان در این حیطه پرداخت. اگر این استعدادها و پتاسیل‌ها شناخته شده و به کار گرفته شوند این وادی پررنگ‌تر از پیش می‌شود در غیر این صورت کارهای پراکنده‌ای چون قبل ارائه می‌شود، ضمن اینکه در حال حاضر ادبیات ما فقط ورودی دارد و متکی به ترجمه‌هایی است که از آن طرف آب می‌آیند، در حالی که ادبیات ما با داشتن پتانسیل فراوان قابلیت این را دارد که خروجی نیز داشته باشد.