سید یاسر جبرائیلی: محتوا و پیام کاریکاتور موهنی که در روزنامه شرق منتشر شد، به‌رغم همه روشنی‌هایش، ظاهرا برای عده‌ای محل تردید بوده و در کنار عاملانی که می‌خواهند روی ماجرا ماله بکشند، کسانی نیز دیده می‌شوند که منتقدان و معترضان را به «تساهل و تسامح» دعوت می‌کنند و اصرار می‌ورزند که «ان‌شاءالله گربه است». اما حتی همان بزرگوارانی که سعی کرده‌اند کاریکاتور را «آن طور دیگر» تفسیر و متهمان تبرئه کنند، در خاتمه مجلس وعظ، چون توجیهات خویش را کارگشا نیافته‌اند، روزنامه و کاریکاتوریست را صرفا مستحق دریافت «تذکر» دانسته‌اند. جان کلام آنکه همه ناظران منصف، در موهن بودن آنچه در ستون «کارتن خواب» شرق منتشر شد، اتفاق نظر دارند اما به نظر می‌رسد مروری موشکافانه بر آنچه گذشته، خالی از ضرورت نباشد. در دانشگاه‌های مطرح جهان، برای آموزش تحلیل پیام، معمولا برای دانشجویان تاریخ، ارتباطات، علوم سیاسی، زبان شناسی و بعضا هنر، واحدهای درسی تحت عنوان «تحلیل گفتمان» (Discourse Analysis) تعریف می‌شود. بر اساس آنچه در محتوای درسی «موسسه تاریخ شناسی ویسکانسین»، «دانشگاه ایلینویز شمالی» و چند دانشگاه دیگر آمده، استادان معمولا دانشجویان خود را توصیه می‌کنند تا برای تحلیل پیام آثار کاریکاتوری، سعی کنند به سوالاتی از این قبیل پاسخ گویند:
1ـ
چه کسی و در کدام رسانه کاریکاتور را منتشر کرده است؟
2ـ
اشیایی را که در طرح می‌بینید لیست کنید.
3ـ
کدام یک از این موارد، سمبل هستند و مابه ازای بیرونی آن نمادها کدام است؟
4ـ
عملی که در طرح در حال انجام است را
توصیف کنید.
5ـ
کدام گروه‌های اجتماعی ممکن است مخالف یا موافق پیام باشند؟ (به ماهیت رسانه ناشر توجه کنید)
6ـ
رابطه این کاریکاتور با زمان انتشار آن چیست؟ سعی کنید رویدادی را که در زمان انتشار کاریکاتور در جریان است و مهم‌ترین اخبار جاری آن ایام را تشریح کنید.
7ـ
موضع طراح و ناشر را درباره رویداد جاری شناسایی کنید.
8ـ
حال، پیام کاریکاتور را بیان کنید.
اجازه بدهید با هدف پاسخ به سوالات هشتگانه بالا، برای نمونه، ابتدا کاریکاتور زیر را تحلیل کنیم و سپس به سراغ تحلیل کاریکاتور موهن برویم:
برای تحلیل گفتمان (Discourse Analysis) طرح فوق، سعی می‌کنیم سوالات پیش گفته را پاسخ دهیم. این کاریکاتور توسط آقای «احسان گنجی» در تاریخ چهارشنبه 5 مهرماه یعنی یک روز پس از درج کاریکاتور موهن، در همان روزنامه شرق به چاپ رسیده است. در طرح، یک مرد کت و شلواری، یک تریبون با میکروفن و یک دست که به زور می‌خواهد مرد در حال سخنرانی را از تریبون جدا کند، دیده می‌شود. مرد، زبان دراز خود را به پایه میکروفن گره زده و قصد جدا شدن ندارد. در روز انتشار این کاریکاتور، آقای رئیس‌جمهور با «کت و شلوار» در پشت «تریبون» سازمان ملل متحد «سخنرانی» دارد. تیتر یک همان روز روزنامه شرق، درباره سخنان رئیس‌جمهور در سازمان ملل است. همچنین یکی از بحث‌های انتقادی مطرح شده توسط رسانه‌های مخالف دولت این است که چرا آقای احمدی‌نژاد «هر سال» به سازمان ملل برای سخنرانی می‌رود در صورتی که آقای خاتمی هر سال نمی‌رفت. روزنامه شرق در گروه سیاسی مخالف رئیس‌جمهور جای دارد و طراح نیز، علاوه بر اینکه همسو و همکار شرق است، همکار یا مورد قبول رسانه‌های ضدانقلابی چون «روزآنلاین» نیز هست که کاریکاتورهای وی را بازنشر می‌دهند. حال این کاریکاتور چه پیامی می‌تواند داشته باشد؟! درباره کاریکاتور روز سه‌شنبه چهارم مهر روزنامه شرق نیز ماجرا دقیقا به همین ترتیب قابل تفسیر است. در طرح، صف طویلی از مردانی دیده می‌شود که پشت سر هم ایستاده‌اند و بندی را که با سربند و چشم بند هم اندازه است، برای فرد جلویی می‌بندند. لذا سمبل‌ها عبارتند از «صف» و «بند» و فعل «بستن از پشت سر توسط فرد ماقبل». زمان انتشار این کاریکاتور، «هفته دفاع مقدس» است و مشهور است که در جریان جنگ تحمیلی، بسیجیان در «صفوف» اعزام، «سربند»های یاحسین(ع)، یازهرا(س)، یا مهدی(عج) و... را از پشت به پیشانی رزمنده جلویی خود می‌بستند. جریان اصلاحات، بارها بر «خشونت آفرین بودن فرهنگ شهادت» و نیز این ادعا پافشاری کرده که بعد از فتح خرمشهر –به‌رغم اینکه 2500 کیلومتر از خاک ایران در اشغال صدام بود- نباید جنگ ادامه می‌یافت و در نتیجه، مسؤولان، رزمندگان را به قربانگاه فرستاده‌اند و آنان نیز، «کورکورانه» اطاعت کرده‌اند. طراح اثر یعنی آقای «هادی حیدری» نیز عضو حزب منحله مشارکت و از محکومین فتنه 88 بوده و فردی نزدیک به رسانه‌ها و فعالان ضد انقلاب در خارج از ایران محسوب می‌شود. با این تفاصیل، روشن است که طرح یاد شده می‌خواهد بگوید بسیجیان، سربندها را نه بر پیشانی‌ها که بر چشم‌های یکدیگر بستند و «ناآگاهانه» راهی جبهه‌ها شدند. کسانی درباره برداشتی که بسیجیان و رزمندگان، رسانه‌ها، دانشجویان، نمایندگان مجلس، هیات نظارت بر مطبوعات و قشرهای مختلف دلسوز نظام از کاریکاتور موهن شرق داشته و آن را توهین به رزمندگان و شهدای دفاع مقدس دانسته‌اند، شبهاتی وارد کرده‌اند که در زیر به بررسی آنها می‌پردازیم:
1ـ
گفته شده که طرح، درباره «برداشت اهانت‌آمیز صورت گرفته» صراحت ندارد. یعنی افراد حاضر در صف، نه لباس بسیجی به تن دارند، نه ریش دارند و نه سلاح. لذا منظور طراح نمی‌تواند رزمندگان دفاع مقدس باشد. در این باره باید گفت، اساسا فرق کاریکاتور با نقاشی در این است که طراح کاریکاتور، نمادهایی را برجسته می‌کند که قصد انتقال پیام از طریق آنها را دارد و سایر جزئیات موضوع طرح را حذف می‌کند. کسانی که این شبهه را وارد می‌کنند، بی‌تردید درباره کاریکاتور مشهور آقای «هادی حیدری» با عنوان «توهم پیروزی» که دوم دیماه 88 در سایت ضدانقلابی جرس منتشر شد نیز خواهند گفت طرح درباره موضوع تصریح ندارد. در این کاریکاتور، فردی دیده می‌شود که در داخل یک «ساعت شنی» قرار دارد و هر 2 دستش را به نشانه پیروزی بلند کرده است، اما بدنش مانند شنی که به قسمت پایینی ساعت می‌ریزد، در حال پودر شدن است. در ظاهر ماجرا، همان طور که ذات یک کاریکاتور ایجاب می‌کند، هیچ تصریحی بر اینکه آن فرد کیست یا حتی نماد چیست، وجود ندارد اما همین طرح، آقای «عطاءالله مهاجرانی» وزیر ارشاد دولت اصلاحات و عضو کنونی جریان اپوزیسیون را چنان به وجد آورد که فردای انتشار کاریکاتور، در همان سایت جرس، یادداشتی با عنوان «ما نگفتیم تو تصویرش کن...» تحریر کرد و ضمن تشریح مقصود طراح، اینگونه نوشت: «طرح «توهم پیروزی» هادی حیدری که در جرس منتشر شده است، فشردن تاریخ در یک طرح است. زیباتر از این، هوشمندانه‌تر از این برای نشان دادن و تفسیر روزگار ما، چه می‌توان گفت؟ حاکمیت درون ساعت شنی زمانه افتاده است...». یک روز قبل از انتشار طرح یاد شده، تیتر روزنامه‌ها به نقل از یک مقام عالیرتبه نظام این بود:«غلبه اراده الهی بر اراده طاغوت بارها در این کشور تجربه شده است». این است که برای فهم یک طرح، نیاز است به زمان و مکان و شرایط و حتی بعضا محتوای صفحه‌ای که طرح در آن جاسازی شده (Context) توجه شود. و البته باید گفت به کارگیری این شگرد از سوی روزنامه‌نگاران جریان «فتنه - اصلاحات» مسبوق به سابقه است. به یاد بیاورید آن صفحه تاریخ در روزنامه دولتی «ایران» در دوره اصلاحات را که در نیمه‌ای از صفحه، مطلبی درباره دفاع مقدس به همراه عکسی از رزمندگان اسلام کار شد و در نیمه دیگر، مطلبی درباره «آدولف هیتلر» و با تیتر درشت «یاران دیکتاتور». صغیر و کبیر مقصود را دریافته و عاملان را محکوم کردند. از قائلان به «تصریح» باید سوال کرد که آن کاریکاتور اهانت آمیز به آیت‌الله مصباح یزدی در عصر اصلاحات، غیر از قرینه‌های لفظی چه توهین مستقیمی را شامل بود؟ هیچ! اما الکنایه ابلغ من التصریح!
2ـ
برخی دیگر گفته‌اند صف مورد اشاره در طرح موهن شرق، به صفوف ارز و سکه و ... اشاره دارد! در پاسخ اولا باید توجه کرد که «صف»، تنها نماد استفاده شده در کاریکاتور نیست؛ که اگر اینگونه می‌بود و چشم بندها و طرز بسته شدن آنها گنجانده نمی‌شد، پیام طرح می‌توانست «طولانی بودن صفوف» باشد و به هر صف طویلی در متن و فرامتن اشاره کند. ثانیا، در ایامی که طرح موهن زیر چاپ رفت، هیچ صف طویلی نه درباره ارز و نه درباره سکه در کشور شکل نگرفته بود و مدعیان حتی یک خط خبر نمی‌توانند برای این ادعا شاهد بیاورند. «بند پارچه‌ای» نماد دیگر طرح است و اینکه فرد پشت سری در حال بستن بند برای فرد جلویی است، سمبل دیگری از «فعل در حال انجامی» است که به طرح در آمده است. تنها صفی که ملت ایران از افرادی پشت سرهم در حال بستن بندی برای فرد جلویی در ذهن دارند، صفوف اعزام بسیجیان به جبهه است. کسانی نیز اظهارنظر کرده‌اند که کاریکاتور به جهل عمومی اشاره دارد. این دوستان در تحلیل عجیب خود همه نمادهای مورد استفاده در طرح را نادیده می‌گیرند و از پاسخ به این سوال عاجزند که آیا جهل عمومی ناشی از این است که مردم در صف‌هایی که می‌بندند، برای فرد جلویی چشم‌بند می‌زنند؟!
3ـ
تناقض گویی‌های مسؤولان شرق نیز در این میان جالب توجه است. مدیر مسؤول می‌گوید طرح درباره چشم بستن غربی‌ها بر توهین به پیامبر(ص) است اما ایشان توضیحی درباره نمادها و ارتباط آنها به فیلم موهن ندارد. دبیر سیاسی شرق می‌گوید که طرح درباره بازداشت آقای مهدی هاشمی است اما او هم نمی‌تواند نمادهای طرح را بر اساس این ادعا تشریح کند. خود طراح نیز می‌گوید منظور «نشان دادن «جهل» است که عده‌ای در روز روشن در حال بستن چشمان یکدیگرند تا روشنایی آفتاب را نبینند» و فکر این را نمی‌کند که اگر چنین است، آن صف، دیگر برای چیست؟ یا آن عده کدامند و آفتاب در این میان چیست و چه ارتباطی با رویدادها و ایام جاری دارد؟!
4ـ
سرانجام کسانی هدف کاریکاتور و موهن بودن آن را پذیرفته‌اند اما از سر دلسوزی می‌گویند رسانه‌هایی که اعتراض کردند، خود به قصه دامن زده و باعث شدند افراد بیشتری کاریکاتور موهن را ببینند. در پاسخ، این سوال را باید پرسید که آیا می‌توان گفت چون فرمان حضرت امام(ره) درباره اعدام «سلمان رشدی» یحتمل موجب می‌شد تیراژ کتاب وی بالا رود، امام(ره) نباید آن حکم را صادر می‌کردند؟ آیا می‌توان گفت مسلمانان جهان برای جلوگیری از شهرت یافتن فیلم موهن علیه پیامبر(ص) نباید دست به اعتراض می‌زدند؟ البته شک نیست که می‌شود از بسیاری از اهانت‌ها گذشت، یا چشم بست و عقل مصلحت اندیش را مامور توجیه کرد اما هر ملتی، خطوط قرمز و مقدساتی دارد که به هیچ رو نزدیک شدن به آنها را برنمی‌تابد. و در آخر برای عزیزان مطالبه‌گر تساهل و تسامح، ذکر این مثال خالی از لطف نیست. در آمریکا «فرید زکریا» را به خاطر یک سرقت ادبی تک پاراگرافی، یک ماه از کار تعلیق کردند تا حواسش به «ارزش‌ها» بیش از این جمع باشد و همان ماجرا، بهانه‌ای شد تا جماعتی در تقدس «کپی رایت» در خارج ایران کاغذها سیاه کنند و طعنه به اوضاع داخل بزنند. بعید است کسی بتواند ادعا کند آنچه کاریکاتوریست شرق به استهزا گرفت، ارزشی کمتر از «حق معنوی یک پاراگراف» داشته است.