۲۰/آبان/۱۴۰۵
|
۰۷:۲۱

بیراهه‌های بزرگسالانه

اکنون با گذشت 2 دهه از حیات کلاه‌قرمزی در فرهنگ عامه (pop culture) طبیعی است از سازندگان و خالقانش توقع داشته باشیم در سومین گام سینمایی این مجموعه اثر سر و شکل‌دارتری بسازند و تلاش خود را افزون کنند تا ماحاصل کارشان بتواند طرفداران بالای 40 سال کلاه‌قرمزی را راضی نگه دارد. آنچه مطرح کردیم آنچنان ادعای بیجایی نیست. طهماسب و جبلی برخلاف سایر همتایانشان ادا و ادعای روشنفکری نداشته و ندارند؛ کاری که در طول 30 سال گذشته انجام داده‌اند سلیقه‌سازی در میان توده‌ها مختلف سنی است. اگر نگارنده خواهان ارتقای مجموعه آثار سینمایی کلاه‌قرمزی است به دلیل دایره وسیع هواداران آن است. هواداران کلاه‌قرمزی نه‌تنها طیف کودک و نوجوان هستند بلکه نسل دهه شصتی‌هایی که کودک درونشان همچنان عاشق لحن مهربان و رندانه کلاه‌قرمزی است، در زمانه خالی از خلاقیت هنرمندان همه توقع برآورده نشده خود از سینمای ایران را از کلاه‌قرمزی مطالبه می‌کنند و خواستار آن هستند که این عروسک دوست‌داشتنی روی پرده سینما مسحورکننده‌تر از جعبه جادو باشد. واقعا طهماسب– جبلی برگ برنده بزرگی دارند که از آن بی‌خبرند؛ کودکان طرفدار کلاه‌قرمزی محدود به طیف سنی خاصی نمی‌شود و کودکانی که در مرز
5 تا 50 سالگی گرفتارند، کلاه‌قرمزی را عاشقانه دوست دارند. تقریبا نزدیک به 20 سال است که عروسک کلاه‌قرمزی بخش بزرگی از پاپ‌کالچر ایرانی را دربر می‌گیرد، طبیعتا هر اثر سینمایی که از این عروسک ساخته می‌شود باید گامی رو به جلو محسوب شود. متاسفانه در مقایسه با 2 نسخه سینمایی این مجموعه، «کلاه‌قرمزی و بچه‌ننه» ضعیف‌ترین سه‌گانه این اثر محسوب می‌شود. اگر برنامه‌های تلویزیونی را در نظر نگیریم و یک سیر تطبیقی را درباره ‌تریلوژی کلاه‌قرمزی دنبال کنیم قطعا نتیجه حاصله همانی است که در چند سطر قبل بیان شد.

عمده مشکل «کلاه‌قرمزی و بچه‌ننه» به فیلمنامه‌اش بازمی‌گردد که تمرکز داستانی روی سوژه‌ای متداول و عمومی ندارد. عدم‌تمرکز داستانی، سرگشتی روایت، بده و بستان کلامی میان شخصیت‌های عروسکی در نسبت به 2 اثر ساخته شده آسیب فراوانی به کلیت اثر می‌زند، ضمن اینکه شخصیت‌های محوری در جهت پیشبرد روایت (با در نظر گرفتن این نکته که با یک نمایش عروسکی سینمایی مواجه هستیم) مولفه اصلی فیلم به شمار می‌رود. عدم‌دقت به این مولفه به کلیت اثر آسیب فراوانی وارد می‌کند و به اعتقاد نگارنده، «کلاه‌قرمزی و سروناز» در میان این ‌تریلوژی موفق‌ترین اثر سینمایی در بازنمود روایی شخصیت‌های اصلی به شمار می‌رود. در قسمت دوم این مجموعه (کلاه‌قرمزی و سروناز) طرح و توطئه و تمرکز بر شخصیت‌محور بودن است که اثر را پیش می‌اندازد. به جرات می‌توان گفت بخش دوم این سه‌گانه از قسمت اول و سوم بسیار موفق‌تر است. مثلا در قسمت دوم (سروناز)، «اژدر» (رضا فیض‌نوروزی)، «چنگیز» (رضا عطاران) و «تیمور» (خسرو احمدی) به عنوان بدمن‌های درام و تقابل آنها با مجموعه عروسک‌ها (کلاه قرمزی، پسرخاله و سروناز) جذابیتی وصف‌ناپذیر به قسمت دوم این‌ تریلوژی بخشیده بود. در قسمت دوم (کلاه‌قرمزی و سروناز) توازن داستانی متناسب میان شخصیت‌هایی که اتفاقا دارای جذابیت‌های صدچندان هستند با خط اصلی روایت کاملا هماهنگ است. حتی قسمت نخست کلاه‌قرمزی که به تلاش‌های این شخصیت برای ورود به برنامه آقای مرجی (ایرج طهماسب) می‌پردازد، دارای یک خط سیر دراماتیک منطقی است که در عین ساده بودن در عصر و زمانه خویش مقتدرانه یکه‌تاز سینما‌ها شد. اما سومین قسمت کلاه‌قرمزی آنقدر سردستی و با عجله ساخته شده که تعجیل سازندگان را به خوبی در نماهای انتهایی فیلم می‌توان کاملا درک کرد. در صحنه‌هایی که مربوط به دادگاه می‌شود نیمه راست تصاویر کاملا فلو است، مورد مدنظر دیگر سینک نبودن‌ ترانه کودکانه در ابتدای فیلم است که با اکتفا به همین 2 مورد و عدم‌پرداخت در فیلمنامه، ولنگاری و تعجیل در ساخت را می‌توان به سازندگان نسبت داد.

نکته‌ای که حائز اهمیت است اینکه برای نقد کلاه‌قرمزی، این ابربچه خنگ و رند را باید در دنیای خودش سنجید و با همین متر و معیارهای استنباطی که از سه‌گانه این مجموعه برداشت کرده‌ایم به سادگی درخواهیم یافت که چالش‌های کلاه‌قرمزی آنچنان مدرن نشده و با اینکه شرکت ملی گاز اسپانسر فیلم است اضافه کردن خرده‌داستان پسرعمه‌زا که با دست زدن به اجاق گاز یک‌ تراژدی را رقم زده به چشم بینندگان خردسال آنقدر مهیب نمی‌آید و پیام زورکی فیلم را درک نمی‌کنند. اگر حافظه تاریخی خوبی داشته باشیم چنگیز و تیمور در قسمت دوم کلاه‌قرمزی در اثر انفجار گاز نتوانستند موفق به انجام عملیات آدمربایی شوند و ماموریتشان نیمه‌کاره ماند و پیام وسایل گازی خطرناک است به صورت گل‌درشتی در قسمت دوم مطرح شد و لزومی نداشت در قسمت سوم بخشی از درام فیلم باشد. واقعا چه نیازی به مفهوم‌سازی درباره گاز وجود داشت در صورتی که موضوع مطروحه موردنظر در پس‌زمینه داستانی قسمت دوم وجود داشت. مثلا المان‌های تکراری دیگر که به صورت ناشیانه‌ای در قسمت سوم استفاده شده مربوط به آن بخشی می‌شود که ایرج طهماسب مشغول خرد کردن پیاز است و چشمانش نمناک می‌شود. این بخش دقیقا مخاطب را به یاد قسمت نخست کلاه‌قرمزی و صحنه پیاز خرد کردن مرحومه فرخ‌لقا هوشمند در نقش خاله می‌اندازد. دیگر چه نیازی است یک موتیف دستمالی شده در قسمت اول این مجموعه در قسمت سوم لحاظ شود؛ مگر اینکه نویسندگان این فیلمنامه واقعا از خلاقیت تهی شده باشند که دست به چنین خودزنی‌های دراماتیک می‌زنند.

مشکل عمده کلاه‌قرمزی این است که مخاطب کودک و نوجوان نمی‌تواند به مثابه قسمت اول و دوم با آن رویاپردازی کند. کلاه‌قرمزی به صورتی کاملا جسورانه خط‌شکنی و به دنیای بزرگ‌ترها ورود کرده و این تعلق نداشتن به دنیای شاه‌پریانی به قسمت سوم آسیبی جدی وارد می‌کند. جدا شدن روایت کلاه‌قرمزی و دیگر عروسک‌ها از همان سکانس ابتدایی و طنز سیاسی یک‌خطی به سادگی قابل دریافت است. در کلیت اثر هم به آوارگی آقای مرجی و مجموعه عروسک‌ها دائما تاکید می‌شود و فقر و آوارگی به صورت کاملا شعاری در فیلمنامه لحاظ شده و این تیرگی‌های بزرگسالانه دست به دست یکدیگر می‌دهند تا کلاه‌قرمزی و دیگر عروسک‌ها به دنیای کودکانه شاه‌پریانی تعلق نداشته باشند و این جدایی از دنیای کودکانه موجب دور شدن از همان فضاهای کودکانه می‌شود. اگر مشکل مطرح شده پیشین را بررسی کنیم به نتایج جالبی خواهیم رسید و در قسمت نخست این مجموعه با وجود برجستگی زندگی خصوصی آقای مرجی و «نرگس»، دنیای کلاه‌قرمزی با دنیای بزرگ‌ترها هیچگاه ‌ترکیب نمی‌شود. هرچند آقای مرجی 36 ساله در مشکلاتش غرق شده و نمی‌تواند خانواده نرگس (فاطمه معتمدآریا) را راضی کند تا با وی ازدواج کند اما کلاه‌قرمزی از همان زاویه دنیای کودکانه از میان مشکلات عدیده مرجی سر برون می‌آورد. ماموریت کلاه‌قرمزی در قسمت نخست این است که به عنوان یک ابرکودک به مشکلات مرجی پایان دهد و در همان محدوده دنیای کودکانه خودش همچون یک قهرمان عمل می‌کند، همه ابتکارات قهرمانی در همان محدوده دنیای خودش سر می‌زند. در قسمت دوم (کلاه‌قرمزی و سروناز) که اتفاقا صادقانه و زیبا‌ترین قسمت این سه‌گانه است، کلاه‌قرمزی از دنیای بزرگسالان (نسبت به مجموعه اول) فاصله‌ای دو چندان می‌گیرد و اتفاق مشکلات بزرگ‌ترها به جهان او ربط پیدا نمی‌کند و به اتفاق سروناز و پسرخاله همان کاری را انجام می‌دهند که کوین مک‌آلیستر در مجموعه «تنها در خانه» انجام می‌داد. در قسمت دوم جهان اهریمنی اژدر، تیمور و چنگیز به نبرد کلاه‌قرمزی و پسرخاله می‌آید، ضمن اینکه اهداف شوم این مثلث اهریمنی برای دنیای کودکانه مخاطب زیر 10 سال کاملا قابل درک و فهم است؛ عروسک‌ها با یک عمل قهرمانانه، درام را به تعادل می‌رسانند و لذت به تعادل رساندن رویداد‌ها در جهان عروسکی کلاه‌قرمزی جذابیت اثر را بیشتر می‌کند. در قسمت سوم (بچه‌ننه) جهان عروسک کاملا تک‌قطبی است؛ نه مثل قسمت اول و دوم تلاش قهرمانانه از مجموعه عروسک‌ها سرمی‌زند نه تلاشی برای به دست آوردن قلب آقای مرجی صورت می‌پذیرد و نه «قرمزکلاه» (به قول «رسولی» در قسمت اول) موفق به شکست اژدها می‌شود. کلاه‌قرمزی همراه دیگر شخصیت‌ها، حتی پسرخاله، انفعالی‌ترین شکل ممکن را در قالب نصفه و نیمه داستان قسمت سوم دارند. این شیوه داستانگويي خنثی مخاطب را از دسته‌جات مختلف سنی تهییج نمی‌کند.

در مجموعه سوم همه چیز به ادابازی‌های کودکانه خلاصه می‌شود؛ ادای فقر، ادای خلافکار بودن، ادای سربازی رفتن. اغلب قالب‌هایی که برای تن کلاه‌قرمزی برای نزدیک شدن به جهان بزرگ‌ترها در نظر گرفته می‌شود (بویژه پسرعمه‌زا در قالب یک شبه‌خلافکار) کاملا گشاد است. همه این ادابازی‌ها هیچ رابطه‌ای با خط قصه اصلی ندارد و آنچنان هم مدون نیست. مثلا در آن بخشی که کلاه‌قرمزی می‌خواهد به دستشویی برود و کسی حاضر نیست او را به مستراح مغازه‌اش راه بدهد و در نهایت کلاه‌قرمزی مجبور می‌شود در یک خرابه خلوت ادرار کند یک شوخی از جنس
«comedy dirty» مرسوم بزرگسالانه در‌هالیوود است و اصلا تناسبی با یک روایت معصومانه در فضای کودکانه ندارد. به نوعی این همه تاکید بر فقر و بی‌خانمانی آقای مرجی، نشان دادن صحنه‌های دادگاه و پادگان نظامی برای مخاطبان کوچک‌سال فاقد جذابیت معنایی، فحوایی و بصری خواهد بود. همان‌طور که اشاره شد افزودن مولفه‌هایی از دنیای بزرگسالان ریتم و لحن فیلمی که مختص مخاطبان کودک است
را برهم می‌زند.

ارسال نظر
captcha
پربیننده