عليرضا پورصباغ
آقایانی که در حال حاضر سکاندار و متولی همه امور سینمایی هستند دائما بر این طبل توخالی سینمای کودک می‌کوبند. خاطرم هست عليرضا سجادپور لحظاتی چند بعد از جشنواره بیست و نهم و سی‌ام به صورت پیوسته و گاهی بی‌خود و بی‌جهت گفته‌اند سبد جشنواره امسال پر بود از فیلم‌های متنوعی که سال بعد در سینماها اکران خواهد شد در صورتی که در 3 سال اخیر آثار اکران شده در حوزه سینمای کودک به انگشتان دست هم نمی‌رسد. در این وانفسا هیچ خبرنگاری، منتقدی و کارشناسی حتی به اندازه یک مقاله انتقادی از متولیان فعلی سینما نمی‌پرسد این همه داردار و دودور برای چیست؟ سینمای ایران ظرفیت ژانری خود را به تدریج از دست می‌دهد. شما که هم‌اکنون در مصدر مدیریت هستید و دائما منتقدان خود را وادار به سکوت 6 ماهه می‌کنید آیا در طرح ساماندهی 3 ساله و ریل‌گذاری‌های اخیر، ریلی در مسیر سینمای کودک نصب کرده‌اید؟
با این همه با اکران ضربتی کلاه‌قرمزی و فیلم اختاپوس هم نمی‌توان بر سر منتقدان کلاه بگذارید. با این اوصاف سینمای ایران با تک‌ژانری شدن پیش می‌رود. خیلی قدیمی‌ترها خاطرشان هست که آثاری نظیر «شهر موش‌ها» و «پاتال و آرزوهای کوچک» فیلم‌های رقیبشان که مختص بزرگسالان بود را پشت سر می‌گذاشت و فروش میلیاردی یک ابرعروسکی که به بخشی از فرهنگ کودکان بدل شده موید این نکته است که متولیان ریل‌گذار باید سینمای کودک را جدی بگیرند. با آنچه در 10 سال اخیر بر سینمای ایران گذشته، کودک دلبند انقلاب دلبسته «شرک»، «داستان اسباب‌بازی»، «بتمن»، «سوپرمن» و هزار من دیگر شده و زمانی که بزرگ‌تر می‌شود، منیت شرقی‌اش در منیت بتمن، سوپرمن، اسپایدرمن رنگ می‌بازد. چرا این همه غفلت و چرا اینقدر فرهنگ‌کشی؟ 2 سال پیش فیلم فوق‌العاده اخلاق‌مدار و زيباي جلال فاطمی (نخودی) به تهیه‌کنندگی فرشته طائرپور، روی پرده سینماها آمد اما آقایان فیلم را در اکران کشتند. پس اگر ادعا کنند مدافع سینمای کودک هستند، چرا جشنواره برایش برگزار می‌کنند؟ چرا با اینکه منتقدان یکصدا لب به تحسین «سلام بر فرشتگان» در جشنواره سی‌ام گشودند این فیلم همچنان در اولویت اکران نیست؟ جالب اینجاست آنچه هم‌اکنون دغدغه سازمان سینمایی و زیرمجموعه‌اش (اتحادیه تهیه‌کنندگان) به شمار می‌رود اکران «من همسرش هستم» و «برف زیر کاج‌ها» است تا مبادا تهیه‌کنندگان این آثار که از قضا از اعضای تاثیرگذار اتحادیه تهیه‌کنندگان هستند، بند دلشان به لرزه افتد. فیلم‌های سطحی كودكانه‌ای مثل «تپلي» که در سالن‌های سینما روی پرده می‌آید باز هم گرفتار سوءمديريت در اکران می‌شود، دليلش كاملا مشخص است و... . غیر آنچه در قالب سوءمدیریت مدیران سینمایی بیان شد حوزه سینمای کودک به دلیل امکانات محدود فنی نمی‌تواند همراه با جریان سینمای روز دنیا حرکت کند و همچنان دلبسته الگو‌ها و متد‌های قدیمی کاملا کلاسیک برای خلق روایت‌های تازه است.
بسياري از آثار توليد شده در حوزه كودك از «شهر موش‌ها» تا فیلم «تپلي» از قالب تله به سیاق یک الگوی مطرح در حوزه تولیدات تلویزیونی و سینمایی استفاده می‌کنند؛ «شهر قصه» بیژن پاکزاد. اين اثر به الگوي هميشگي براي برنامه‌سازي و ساخت فيلم سينمايي در حوزه كودك بدل شده است. دقیقا بعد از انقلاب به دلیل سیاست‌های معاونت‌های سینمایی و فرار از جريان سينماي گلخانه‌اي با حمایت‌های مدیران دهه 60 تولید در حوزه سینمای کودک متولد شد اما همين منفذي كه براي توليد ساخت آثار سينماي كودك باز شده بود به خوبي مديريت نشد. بسياري تولیدات در حوزه سینمای کودک– در دهه 60- مخصوص گروه سنی خاصي نبود و بسياري از اين آثار مي‌توانست در عين الهام گرفتن از جريان سينماي روشنفكري بيننده كودك و نوجوان را نيز جذب کند. فیلم‌هایی نظیر «مشق شب»، «دونده»، «باشو غریبه‌ای کوچک» را نمی‌توانیم صرفا فیلم‌های حوزه کودک قلمداد کنیم. فرار از سینمای گلخانه‌ای در دهه 60 منجر به حجم عظیمی از تولیدات شد که اغلب در فضایی کودکانه ساخته شدند و این مسیر در گذر زمان منتج به تولید رویداد بسیار بزرگی در سینمای ایران به نام «بچه‌های آسمان» شد. البته «بچه‌های آسمان» در نوع پرداخت به همان جریان روشنفکری دهه 60 تعلق داشت که نمی‌توانست مخاطب کودکسال را جذب کند. این دست آثار اغلب بیننده بزرگسال داشتند، جریان یادشده تقریبا با «مشق شب» و «خانه دوست کجاست» آغاز و منجر به «بچه‌های آسمان» شد. دیگر از كاربر و تماشاچي کودک و نوجوان خبری نبود، نمونه بارز و آشكارش مجموعه آثار جعفر پناهي است كه با بیننده کودک و نوجوان کمتر ارتباط برقرار می‌کند. واقعيت اين است كه «بادکنک سفید» و «بچه‌های آسمان» و آثاری از این دست هیچ تعلقی به سینمای کودک ندارند. به عبارتی دامنه تولیدات دهه 60 و 70 از «مشق شب» تا «بچه آسمان» به سینمای کودک‌محور تعلق دارد و با سینمای مختص کودک تفاوت‌هاي بنيادين دارد. بدین‌ترتیب سینمای كودك بدل به حوزه‌‌ای برای تولیدات روشنفکرمآبانه و آثار جشنواره شد و تقریبا این موج در دهه 80 با فيلم «رنگ خدا» به پايان رسيد. سازندگان و تولیدکنندگان آثار کودک مثل جریان اصلی سینمای ایران خواهان ارتقای این گونه سینمایي نیستند و همچنان اصرار دارند با الگوهای بسیار کلیشه‌ای و کهنه در حوزه کودک فیلم تولید کنند. اما پرسش اصلي اين است كه توليدات سينماي كودك چرا رشد و سويه ترقي ندارد؟ اگر سينماي غرب در حوزه کودک و نوجوان را به درستي بررسي کنیم به يك نتيجه مهم دست خواهيم يافت. رشد سینمای کودک در غرب، اتكاي ويژه‌اي به حوزه ادبيات دارد. «هری پاتر» نمونه شاخصي براي پيوند سينما و ادبيات در حوزه كودك به شمار مي‌رود. هوشنگ مرادي، محمدرضا يوسفي، عباس جهانگيريان، عبدالمجید نجفی، آذر رضایی، مینو امیرقاسمی، محمد رمضانی و... نويسندگان شاخص حوزه كودك به شمار می‌روند اما آثار هيچكدام از اين عزيزان مورد وثوق تهيه‌كنندگان سينما قرار نمي‌گيرد. اصلا نكته مهم‌تر اين است كه سینمای ایران در کدام حوزه طالب سینمای اقتباسی بوده که در حوزه کودک باشد !
به عنوان نمونه فریبا کلهر يكي از نويسندگاني است كه در حوزه كودك آثار فوق‌العاده ارزشمندي را به بازار كتاب عرضه کرده است که هر كدام از تالیفاتش مي‌تواند یک برگردان سینمایی فوق‌العاده باشد. برخلاف برخي روشنفكران كه در مقابل جريان سينما– اقتباس، سياست‌هاي مقطعي ارشاد را مورد پرسش قرار مي‌دهند، باید جريان كتاب كودك و اقتباس در این حوزه را جدی گرفت. در هیچ دوره سیاست کتاب– فیلم کودک دستمایه سياست‌هاي ادواري ارشاد نبوده است. آسیب‌شناسی سينماي كودك تنها به سياستگذاري‌هاي دوره‌اي سینمای کودک بازنمي‌گردد بلكه الگوسازي براي توليد با شيوه كم‌هزينه صورت پذيرفته و افقي برايش ترسيم نشده است. در ادامه به برخی نمونه‌های موفق سينماي دهه 60 اشاره خواهيم داشت.
شهر موش‌ها
سبک کاری مرضيه برومند اتکای شدیدی به عروسک‌سازی و قصه عروسکي دارد و عموما الگوبرداری از نظام شهر قصه‌ای- بیژن پاکزاد- الگوي خوبي براي برومند به شمار مي‌رود. «شهر موش‌ها» نخستین فیلم سینمای کودک بود که تمام محبوبیتش را وامدار تلویزیون بود و سپس با قصه‌های شبیه آثار تلویزیونی به سینما آمد و در گیشه اتفاق خوشایندی را رقم زد اما سینمایی شهر موش‌ها تنها خاطره‌ساز است و اثر متفاوتي به شمار نمی‌رود. تنها ویژگی شهر موش‌ها مرضیه برومند است.
دزد عروسك‌ها
محمدرضا هنرمندی که نسل من با فیلم «دزد عروسک‌ها» او را می‌شناسد تقریبا یک كارگردان صاحب سبك در حوزه كودك شناخته مي‌شود. امروز هنرمند را با سریال ضعیف «آشپز‌باشی» نمی‌توانیم باورش کنیم، دزد عروسک‌ها يكي از معدود آثار سينماي كودك به شمار می‌رود که داراي ريتم و تمپوي فوق‌العاده‌اي بود. دزد عروسك‌ها یکی از بهترین خاطرات دوران کودکی نسل سومي‌ها را رقم زده است. اين فيلم اثری فوق‌العاده آوانگارد به شمار می‌رفت که مبنای جهان موازی و دنیای عروسک‌ها را فارغ از الگوهاي كليشه‌اي هاليوودي تبيين مي‌‌کرد؛ شیوه‌ای که تازه همان زمان در جهان غرب مرسوم شده بود. عيب مهم فيلم تروكاژ‌هاي تصويري بود اما اين ضعف را بدمن‌هاي دوست داشتني فيلم يعني گنجو (اکبر عبدی)، عجوزه (آزيتا حاجيان) و خورخور (ابراهيم آبادي) نمي‌گذاشتند به چشم آيد. فارغ از همه اينها نگاه عمیق و فلسفی سازندگان قابل ستایش بود. از این‌رو هنرمند نقطه عطفی را در حوزه سینمای کودک رقم زد که فراموش ناشدني است اما کلیشه‌هاي فیلم كه آن روزگاران دائما در آثار سينمايي در حال تکرار بود، دیالوگ‌های تغزلی فیلم به شیوه شهر قصه و حسن کچل بود، ضمن اینکه موسیقی و آواز خواندن شخصیت‌ها نیز کلیشه جدایی‌ناپذیر مرسوم سینمای کودک بود.
مریم و میتیل
«مریم و میتیل» با بیننده کودکسال فوق‌العاده ارتباط خوبی برقرار می‌کرد و هر بار نیز که این فیلم از تلویزیون به نمایش در می‌آید کما فی‌السابق بیننده خودش را دارد. یکی از محصولات ویژه‌ای که محصول «هدایت‌فیلم» بود و در دهه 70 اگر هدایت فیلم 2 فیلم شاخص داشته باشد می‌توان از این اثر و «مادر» علی حاتمی نام برد. مریم و میتیل جهان ذهنی کودکان را به جهان حقيقي نزدیک می‌سازد و نویسندگانش-جعفر والی و فتحعلی اویسی- سعی کردند برای جذب مخاطب ویژگی‌های فردی مریم قهرمان و تضاد‌هاي شخصي او را با جهان واقعي تبيين کنند و با طي خطي باريك، جهان واقعي را به دنياي شاه پریانی مريم نزديك کنند، همین موضوع سبب شد که قهرمان فردی در حوزه سينماي كودك معناي قوام يافته‌اي داشته باشد و در همسو شدن تماشاگر با مريم موفق عمل کند.
مدرسه پيرمردها
«مدرسه پيرمردها» قبل از اينكه فيلمي در حوزه كودك و نوجوان باشد اثري متفاوت در سينماي كمدي به شمار مي‌رود. شاید بتوان این فیلم را یکی از بهترین کمدی‌های نوجوانانه دهه 60 و 70 برشمرد. عليرضا طالب‌زاده فيلمنامه‌اي را به نگارش در آورد که هم اكنون به عنوان یک اثر تراز کمدی در دانشگاهاي كشور قابل تدريس است (اگر كمدي‌هاي فاخر را فيلم بدانيم). اين فيلم در درجه نخست محصول هوش و ذوق فوق‌العاده نويسنده آن است و اثري ماندگار از سيدعلي سجادي‌حسيني كه فوق‌العاده و ماندگار اين اثر را توليد کرد. اين فيلم غير از برانگيختن نوستالژي، سبكي فوق‌العاده از تركيب گونه‌هاي مختلف سينماي كمدي است. این كمدي با متدهاي كاملا علمي نوشته شده است و شايد دليل ماندگاريش نگاه علمي لحاظ شده در فيلمنامه باشد.