آزاده صالحی
خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدین حافظ شیرازی، شاعر و یکی از سخنوران بزرگ و نامی جهان است. او نه‌تنها در زمان خود که همچنان بعد از گذشت قرن‌ها، شاعران بسیاری را تحت‌تاثیر جهان‌بینی و اندیشه‌های خود قرار داده تا جایی که بسیاری از شاعران بعد از او تلاش کردند در اشعارشان از حافظ تقلید کنند. دیوان حافظ یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی است که در کتابخانه هر ایرانی بعد از قرآن کریم یافت می‌شود. دیوان حافظ از دیرباز تاکنون همواره دستمایه تفال بزرگ و کوچک بوده است. هر سال 20 مهرماه مراسم بزرگداشت حافظ در شیراز و تهران برگزار می‌شود. گزارشی که در پی می‌آید، گفت‌وگوی ما با تنی چند از اهالی فرهنگ و هنر درباره تاثیر اشعار حافظ بر آثارشان است.
شاعری برای تمام فصول
کمتر کسی است که در حوزه ادبیات فارسی نام بهاءالدین خرمشاهی، حافظ‌پژوه و مترجم قرآن کریم را نشنیده باشد. وی دارای مدرک کارشناسی در رشته ادبیات فارسی و کارشناسی ارشد در رشته کتابداری از دانشگاه تهران است و از محضر استادانی چون ذبیح‌الله صفا، مهدی محقق، جعفر شهیدی، پرویز ناتل‌خانلری و استادانی از این دست بهره برده است. او تا امروز آثار متعددی در این حوزه خاصه در زمینه حافظ‌شناسی منتشر کرده که «فال‌های شگفت‌انگیز حافظ» از این جمله است. او این کتاب را با همکاری فانی تبریزی نوشته و انتشارات آیدین آن را منتشر کرده است. نخستین سوالی که درباره حافظ به ذهنم می‌رسد این است که عامه‌فهم بودن اشعار حافظ چه دلیلی دارد و اینکه چرا همه اقشار اجتماع در هر زمان و برهه‌ای که باشند به خواندن غزل‌های او و همین‌طور فال گرفتن تمایل دارند. خرمشاهی در این باره می‌گوید: به نظر می‌رسد ریشه همه اینها در تجارب وسیع و گوناگون حافظ از زندگی است، ضمن اینکه او گهگاه اشاراتی زودگذر به شک‌های شیرین خود نیز در مراحل زندگی دارد. حافظ شاعری است که هم اهل تنهایی است و هم اهل مجلس. به فقر و استغنا کاملا اشراف دارد. او مضامین و مسائل مختلف بشری، ادبی و ابدی را در اشعار خود منعکس می‌کند و کمتر شاعری در این زمینه مانند او است. او در بین شاعران ادبیات کهن ایران در صدر قرار دارد، طوری که سعدی در درجه دوم او و مولانا در درجه سوم از این حیث یعنی پرمضمونی و پرمساله بودن اشعار قرار می‌گیرند.
فال‌های قدسی
خرمشاهی اضافه می‌کند: عده‌ای ساده برآمدن فال‌های حافظ را در پرنسخه بودن آن می‌دانند و عده‌ای آن را امری قدسی و وابسته به جهان غیب قلمداد می‌کنند و به نظرم آنهایی که می‌خواهند پژوهش جدی درباره فال‌های حافظ داشته باشند، می‌توانند به کتاب «فال‌های شگفت‌انگیز حافظ» مراجعه کنند.
حافظ یعنی ایران، ایران یعنی حافظ
فرح اصولی، هنرمند نقاش نیز درباره تاثیرات اشعار حافظ در مینیاتورهای خود می‌گوید: حافظ را مثل همه ایرانیان دیگر از دوران کودکی و به یمن وجود دیوان حافظ که در هر خانواده ایرانی وجود دارد، می‌شناخته‌ام. البته گرچه آشنایی من با حافظ از دوران کودکی شروع شد اما طبعا در دوره نوجوانی توانستم بیشتر اشعار او را درک کنم و به مقاصد او پی ببرم. خواندن غزل‌های حافظ در هر دوره‌ای برایم برداشت متفاوتی در پی داشته است. برای نمونه، در 15 سالگی یک جور برداشت نسبت به غزل‌های او، در 40-30 سالگی به شکل دیگر و امروز نیز به نوعی دیگر. شعر حافظ برای من همواره دارای لایه‌های گوناگون بوده است. او شاعری است که با داشتن موجودیت گسترده توانسته مخاطبان خارجی را نیز به سمت اشعار خود جلب کند. خاطرم هست یک بار یک فرد غیرایرانی درباره حافظ به نکته زیبایی اشاره کرد و گفت: حافظ یعنی ایران و ایران یعنی حافظ. طبعا وقتی خارجی‌ها تا این اندازه به درک اشعار و ابعاد شخصیتی این شاعر بزرگ دست می‌یابند، ایرانی‌ها بیشتر دلبسته و وابسته غزل‌های او هستند، ضمن اینکه مشترکات زبانی بین مخاطبان ایرانی و اشعار حافظ می‌تواند آنها را با جهان‌بینی حافظ
آشناتر کند.
غزل‌های چندلایه
بنابراین می‌توانیم به این مساله مفتخر باشیم که حافظ، روح متعالی ایرانی است و غزل‌های او همواره تفسیرها و برداشت‌های مختلفی را دربر داشته است و به قول مولانا هر کسی از ظن خود یار غزل‌های حافظ می‌شود. البته ناگفته نماند درباره آثار مولانا نیز اوضاع به این شکل است. حافظ شاعری حساس است و روح لطیفی دارد که در عین لطافت دارای پیچیدگی‌هایی نیز هست.
تصویر واژه‌ها در قاب مینیاتور
اصولی طی سال‌های اخیر مجموعه زیبا و نفیسی از مینیاتورهای خود را با درونمایه اشعار حافظ در قالب نمایشگاهی به معرض نمایش گذاشت. هرکدام از تابلوهای او نمایانگر غزل خاصی از حافظ بوده است. نمایشگاه آثار اصولی با موضوع حافظ چندان مورد توجه واقع شد که برپایی آن تنها به ایران محدود نماند و در کشورهای دیگر نیز به نمایش درآمد. این مینیاتوریست در پاسخ به این سوال که در آثارش از کدام مولفه شعری حافظ بهره گرفته است نیز خاطرنشان می‌کند: یکسری از شعرهای حافظ همیشه در ذهن من بود و دلم می‌خواست اگر کاری در حوزه مینیاتور پیش بیاید این اشعار را تصویر کنم که همین‌طور هم شد. البته فراموش نکنید که نمی‌توان همه اشعار حافظ را در قالب یک تابلو ترسیم کرد و به عبارتی تصویر کردن واژه‌ها همیشه برای یک نقاش دشوار بوده و هست. همانطور که اشاره کردم، برخی غزل‌های حافظ در دوره‌های مختلف روی من اثر گذاشت و 20 سال طول کشید تا توانستم دریافت‌هایم از این اشعار را در حوزه هنرهای تجسمی کار کنم چندان که مجموعه «حافظ» که طی سال‌های اخیر کار کردم و مشتمل بر 50 تابلو است 4 سال طول کشید تا به پایان برسد.
فرشته‌های عالم غیر
پیش‌تر در منزل این هنرمند بعضی از تابلوهای مجموعه حافظ را دیده بودم. نام حافظ بی‌اختیار مفهموم عشق پاک و عبادت‌گونه را در نظرم مجسم می‌کند، بنابراین از اصولی درباره گنجاندن درونمایه عشق از نگاه حافظ در این مجموعه می‌پرسم. او می‌گوید: عشق در اشعار حافظ همواره از 3 دیدگاه سمبولیک، زمینی و آسمانی مطرح شده و دیدگاه حافظ بر اساس عشق بوده است. من نیز از رهگذر این مساله در همه تابلوهای مجموعه حافظ، به گونه‌ای به روایت این مساله پرداخته‌ام طوری که در هر تابلو می‌توانید فرشته‌هایی را مشاهده کنید؛ فرشته‌هایی که صرفنظر از رساندن مفهوم عشق به مخاطب، نمادی از موجودات عالم غیر نیز بوده‌اند؛ عالمی که حافظ همیشه در غزل‌هایش به تصویر آن می‌پرداخت. سعی کردم جاری بودن عشق در غزل‌های حافظ را با تصویر کردن فرشته‌ها نشان دهم و به مخاطب این نکته را تبیین کنم که وجود فرشتگان در هر تابلو معانی متفاوتی دربر دارد و این تفاوت را به وسیله کمپوزسیون‌های بصری و تصویری روایت کرده‌ام.
تصحیح قاسم غنی و علامه قزوینی همچنان پرفروش
دکتر یوسف عالی‌عباس‌آباد، حافظ‌شناس و استاد دانشگاه نیز درباره نسخه‌های متعددی که در حال حاضر از دیوان حافظ به جای مانده است سخن می‌گوید. او با اشاره به اینکه با وجود اینکه حافظ یکی از ماندگارترین چهره‌های ادبیات کهن ایران به‌شمار می‌رود اما تصحیح نسخی که از دیوان او باقی مانده، محدود است تاکید می‌کند: نسخه‌های خطی متعددی از حافظ به جای مانده است که اغلب آنها را به سبب نداشتن قدمت طولانی می‌توان در ردیف نسخ متاخر قلمداد کرد. هر چند نسخ متقدمی از دیوان او در دست است که فاصله کوتاهی با زمان حیات شاعر دارند. تنها نسخه‌ای که می‌گویند در زمان خود حافظ نوشته شد، «علا مرندی» بوده که بیشتر حالت جُنگ داشته و مشتمل بر 50 غزل است. این کتاب به کوشش علی فردوسی در سال 78 منتشر شد و همانطور که گفتم دارای 50 غزل است که آوردن جملات دعایی در قسمت‌های فوقانی غزل‌ها نشان‌دهنده آن است که حافظ در زمان نگارش این کتاب زنده بوده اما به طور کلی، نخستین تصحیح از دیوان حافظ در سال 1306 به کوشش عبدالرحیم خلخالی انجام شد. بعد از آن نیز پژمان بختیاری در سال 1315 به تصحیح دیگری از دیوان حافظ پرداخت و البته بعد از آن تصحیح‌های دیگری به وسیله افراد مختلف نوشته شد و تصحیح علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی نیز در میان این تصحیح‌ها به‌شمار می‌رود که این دو در واقع با همکاری یکدیگر به بازخوانی تصحیح عبدالرحیم خلخالی پرداختند. تصحیحی که علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی انجام داده‌اند، همراه مقدمه فاضلانه‌ای در سال 1320 منتشر شد. این چاپ تا امروز هم اصالت خود را حفظ کرده است. اگرچه بعد از آن تصحیح‌های دیگری به کوشش زنده‌یاد دکتر خانلری، سلیم نیساری، احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج (حافظ به سعی سایه)، بهاءالدین خرمشاهی، رشید عیوضی و... پدید آمدند که هریک در جایگاه خود قابل اعتناست.
مفاهیمی بدون تاریخ مصرف
توفیق سبحانی: حافظ مفاهیم مشترکی که مد نظر اغلب آدم‌های جامعه بوده را در شعرهایش منعکس می‌کرده، روی این اصل است که غزل‌های حافظ برای همه مخاطبانش خوشایند است و هر کسی می‌تواند به‌زعم فکری و عقلی خود از شعرهای او برداشت منحصر به فردی داشته باشد. حتی خاطره‌ای درباره دهخدا در واپسین روزهای زندگی‌اش وجود دارد که وقتی دکتر معین بر بالینش بوده به او می‌گوید دیوان حافظ را برایش بیاورند و او در واپسین روزهای زندگی خود غزل معروف حافظ یعنی «درد عشقی کشیده‌ام که مپرس» را زیر لب زمزمه می‌کند. بنابراین تصور می‌کنم مهم‌ترین مولفه غزل‌های حافظ این است که موضوعاتی که برای همه انسان‌ها قابل لمس است را انتخاب می‌کرده است؛ مفاهیمی که تا امروز همچنان بدیع است و رنگ کهنگی به خود نگرفته است.
چراغ راه انسان‌ها
احمد آریامنش، هنرمند نقاشیخط و استاد دانشگاه از دیگر کسانی است که درباره تاثیرپذیری از اشعار حافظ به این نکته اشاره می‌کند: من در عرصه نقاشیخط به ابداع 2 خط تازه پرداختم؛ نام یکی را سفیر نهادم و دیگری را کرشمه. دلیل نامگذاری کرشمه نیز از آنجا شروع شد که 3 بار به دیوان حافظ تفال زدم تا بتوانم نام این خط را از میان غزل‌های او بیابم و هر 3 بار نام کرشمه در هر غزل تکرار شده بود. تصور می‌کنم بزرگ‌ترین لطفی که حافظ ناخواسته در حق من کرد نیز همین بود. نکته بعدی درباره کلام حافظ است که به غایت تاثیرگذار است و هر کسی به خواندن غزل‌های حافظ بپردازد بی‌تردید از مفاهیم این غزل‌ها بهره می‌گیرد. این هم در نوع خود بزرگ‌ترین مولفه شعری حافظ به شمار می‌رود. غزل‌های او در برهه‌های مختلف زمانی در نقاشیخط‌های من نیز تاثیر بسزایی داشته است. به نظر می‌رسد اشعار حافظ صرفنظر از داشتن زیبایی و ابعاد هنری فراوان، به مثابه یک چراغ پیش پای هر مخاطب را روشن و او را از گمراهی می‌رهاند. نه‌تنها حافظ که سعدی، نظامی، مولانا و... نیز در اشعارشان به انسان‌ها نوید صلح و دوستی می‌داده‌اند و انسان‌ها را به مدد همین اشعار از کجروی و گناه باز می‌داشته‌اند چندان که حافظ در یکی از غزل‌های خود می‌گوید: «هرچه کردم همه از دولت قرآن کردم». با اندکی دقت می‌توان به کنه این حرف حافظ پی برد و خوشا به حال کسانی که غزل‌های حافظ را سرلوحه زندگی‌شان قرار می‌دهند.
داشتن جهان‌بینی فرامرزی
پرویز خائفی، شاعر: با تحقیق و تفحص در آثار شاعران ادبیات کهن خاصه مولانا، سعدی و حافظ می‌توان به این نتیجه رسید که اگر این شاعران در سطوح جهانی مبدل به چهره شناخته شده‌اند همگی به واسطه تفکر و جهان‌بینی‌ای بوده که در اشعارشان به کار می‌گرفته‌اند بویژه خیام و حافظ که دارای چنین خصیصه‌ای بوده‌اند و فضای ایران برایشان کم بوده و روی این اصل است که بعد جهانی به خود گرفته‌اند. در این باره می‌توان به حافظ اشاره کرد که غزل‌هایش نشانگر توجه عمیق او به بشریت است و پرداختن او به چنین مساله‌ای موجب شده غزل‌هایش از چارچوب فضای ایران خارج شود و چندان که گفتم بار جهانی شدن به خود بگیرد. امروز به مدد وجود مستشرقان خارجی و پژوهشگران داخلی، حافظ و خیام نزد جهانیان بیشتر شناخته شده‌اند اما هنوز هم جا دارد به آثار و اندیشه شاعران ادبیات کهن ایران بیش از پیش در جهان پرداخته و توجه شود.
از گوته تا ولتر
در اندیشه غزل‌های حافظ
وی اضافه می‌کند: اندیشه حافظ نه‌تنها در زمان خود روی شاعران همدوره‌اش تاثیر گذاشت که در جهان نیز شاعران بزرگ و نامداری چون ولتر، گوته، رمبو، تاگور و... اندیشه و افکارشان متاثر از اندیشه حافظ بوده است. به طور کلی همه شخصیت‌های ادبی جهان در تلاش بوده و هستند تا به رمز و راز غزل‌های او پی ببرند. به عنوان مثال غزل «دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند/ گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند» از جمله بیت‌هایی است که چه مخاطبان و چه پژوهشگران ادبی همواره در تلاشند تا به ژرفنای آن پی ببرند، کمااینکه تا امروز معانی و تعابیر مختلفی از این غزل به دست آمده است. البته نکته‌ای که در این باره وجود دارد این است که زبان حافظ نتوانسته به اندازه کافی در جهان شناخته شود. به هر تقدیر نگرش او در اشعارش به سمت انسان و سرنوشت و چرایی‌ها و مسائلی است که انسان در طول حیات خود همواره با آنها دست به گریبان بوده است. این مطلب که انسان موجود سرگردانی است و همیشه از خود می‌پرسد که هستم، از کجا آمده‌ام و به کجا خواهم رفت، مساله‌ای است که در اشعار حافظ و مولانا به کرات بیان شده و آنها به زبان شعر کوشیده‌اند به پاسخ این سوالات دست یابند و از رهگذر این دستیابی، پاسخ قانع‌کننده‌ای نیز برای بشریت داشته باشند. نکته‌ای که درباره حافظ مطرح است این است که چرا هر انسانی با تفال بر دیوان حافظ می‌تواند سوالات و زخم‌های درونی خود را به نوعی التیام بخشد و پاسخ گیرد. من در کتاب «مجمع پریشانی» که سال گذشته از سوی نشر نوید شیراز منتشر شد به این مساله اشاره کرده‌ام که غزل‌های حافظ دارای ابعاد و استعاره‌ها و به طور کلی صنایع ادبی فراوانی هستند و همین مساله موجب می‌شود همه بتوانند مراد قلبی خود را از غزل‌های او حاصل کنند. به این ترتیب است که غزل‌های حافظ نه‌تنها نزد عامه مردم دلنشین و شیرین است که هر کسی به فراخور سطح فکر و اندیشه‌اش به تعبیر از این اشعار می‌پردازد. البته فال حافظ قطعیت نبوده و نیست، منتها به دلیل این که آدم‌ها از دیرباز تا امروز به غزل‌های او دلبستگی داشته‌اند همچنان آنها را می‌خوانند و به آرامش دست می‌یابند.