محسن جندقي
مدتی است آرامش نسبی در بازار ارز حاکم شده و ریشه‌یابی علل به وجود آمدن این التهاب می‌تواند به عدم تکرار آن کمک بسیاری کند. بنا به اعلام بانک مرکزی در
6 ماه نخست امسال ۲۷ میلیارد دلار ارز فروخته شده است که این رقم برای واردات کالای کشور کافی بود، پس چرا نرخ دلار در بازار به طور غیر‌قابل کنترلی افزایش پیدا کرد؟ یکی از بدوی‌ترین سوالاتی که در اوج هرج و مرج ارزی در کشور در اذهان به وجود آمد، این بود که چه شخص حقیقی و حقوقی مسؤول گران شدن ارز و ایجاد بازاری هیجانی است؟ آیا دلالان میدان فردوسی تهران موجب شدند نرخ دلار به صورت لحظه‌ای افزایش یابد؟ آیا ارسال پیامک‌های مشکوک موجب تولد دلار 3 هزار تومانی شد؟ آیا رسانه‌ها جو روانی افزایش نرخ ارز را ایجاد کردند؟ آیا هجوم مردم و افزایش تقاضا برای خرید ارز موجب به وجود آمدن التهاب شد؟ آیا مصوبات مجلس شورای اسلامی و اصلاح بودجه امسال در هرج و مرج ارزی موثر بود؟ آیا دولت نرخ ارز را گران کرد تا کسری بودجه خود را جبران کند؟ هزاران سوال دیگر نيز در این زمینه به وجود آمد و بسیاری از صاحب‌نظران به برخی از این سوالات پاسخ دادند اما همه اقتصاددانان یک عامل بسیار مهم را برای ایجاد بازار آشفته ارز معرفی کردند و آن چیزی نبود جز «پول سرگردان».
هیچ کس نیست که قبول نداشته باشد افزایش چندبرابری نرخ ارز در مدت چند ساعت، محصول یک بازار هیجانی و ایجاد جوی روانی است. 10 مهر‌ماه امسال در یکی از پاساژهای خیابان فردوسی چندصد نفر جمع شده بودند و یکی از دلالان روی جعبه‌ای ایستاده بود و فریاد می‌زد: هزار دلار وجود دارد. یکی داد زد: 3هزار تومان می‌خرم! یکی دیگر گفت: 3 هزار و 100 تومان و دیگری... . اینگونه بود که در آن روز کذایی دلارهایی با نرخ کاذب فروخته شد و موجب فراهم شدن خوراک رسانه‌ای آن طرف آبی‌ها شد که با ذوق و شوق تیتر زدند: ارزش ریال باز هم سقوط کرد. قطعا نرخ واقعی ارز آنی نیست که هم‌اکنون خرید و فروش می‌شود و مثلا اگر بخواهیم نسبت موجودی طلا (به عنوان پشتوانه پول ملی) بین 2 کشور ایران و آمریکا را با توجه به جمعیت حساب کنیم نرخ دلار بسیار کمتر از آن چیزی است که تصور می‌کنیم اما علت اصلی به وجود آمدن این بازار کاذب و هیجانی عدم کنترل نقدینگی است. نقدینگی همان حجم پول رایج در کشور است و به خودی خود بد نیست. نقدینگی زیاد در یک جامعه حتی می‌تواند موجب پویایی اقتصاد آن جامعه شود اما نقدینگی‌ای که با تولید و ارائه کالا و خدمات رابطه درستی داشته باشد. علم اقتصاد می‌گوید چون میزان کالا و خدمات در جامعه محدود است، پس باید میزان نقدینگی به اندازه‌ای باشد که با کالا و خدمات برابری کند. اگر میزان نقدینگی افزایش یابد، قیمت‌ها افزایش می‌یابد. البته امکان دارد در یک کشور تولید افزایش یابد اما میزان رشد نقدینگی بیشتر باشد و در این صورت باز هم تورم زیاد می‌شود. نقدینگی‌ای که موجب ایجاد تورم می‌شود همان پول‌های سرگردان مردم است. تصور کنید مردم همه پول‌هایشان را از بانک‌ها طلب کنند در این صورت پول‌های سرگردان به اوج خود می‌رسد و مثلا ناگهان بازار خودرو را تحت تاثیر قرار می‌دهد و تقاضا در آن بازار افزایش می‌یابد و موجب افزایش نرخ آن می‌شود. یا این پول‌های سرگردان ناگهان بازار مسکن را ملتهب می‌کند و ناگهان نرخ مسکن به رقمی باورنکردنی می‌رسد. سال 1385 بحران مسکن به اوج خود رسیده بود و اکثر کارشناسان افزایش نقدینگی را علت اصلی این بحران می‌دانستند چراکه دولت در آن سال به هزاران متقاضی مسکن، وام قرض‌الحسنه داده بود و افزایش پول موجب بالا رفتن قیمت شده بود. البته رئیس‌جمهور بعدها اعتراف کرد که این طرح اشتباه بود و موجب افزایش قیمت مسکن شده است.
ادامه از صفحه اول
سرگردان‌ترین پول‌ها
بزرگان اقتصادی در حوزه تورم و پول نظیر «فریدمن» معتقدند در همه دنیا و در همه زمان‌ها عامل اصلی تورم نقدینگی بوده است. این مساله در بلندمدت امری به طور کامل درست است و اگر داده‌های اقتصادی مشاهده شود، به این نکته خواهیم رسید که با وقفه یک یا دوساله شاخص تورم با رشد نقدینگی ارتباط تنگاتنگی داشته است. به بیان دیگر این دو شاخص به‌گونه‌ای هم‌مسیر بوده‌اند و تورم از نقدینگی تبعیت داشته است. باید در نظر داشت در سال‌های اخیر یکسری موضوعات دیگری هم درباره رابطه تورم و نقدینگی مطرح شده است. بهترین راه‌حل برای اینکه نقدینگی تبدیل به غول اقتصاد‌کُش نشود افزایش تولید است یعنی پول‌هایی كه مازاد بر نیاز مردم است در راه تولید و ایجاد زیرساخت‌هایی که به تولید ثروت منجر شود، هزینه شود. در کشور ما به طور سنتی مردم پول‌های خود را در بانک‌ها ذخیره می‌کنند و بانک‌ها واسطه بین مردم و تولیدکنندگان محسوب می‌شوند. بانک‌ها نیز برای جذب پول مردم اقدام به اجرای سیاست‌های تشویقی می‌کنند مثلا برای افتتاح حساب‌های قرض‌الحسنه جوایز بسیاری در نظر می‌گیرند یا برای افتتاح حساب‌های میان‌مدت و بلندمدت سود قابل‌توجهی به سپرده‌گذاران می‌دهند. اما در مقطعی سود بانکی کاهش پیدا کرد و خیلی‌ها پول خود را از بانک‌ها خارج کردند و به همین علت بود که کارشناسان به مسوولان توصیه می‌کردند که سود بانکی را افزایش دهند تا باز هم مردم به بانک‌ها اعتماد کنند. سود بانکی در بهمن‌ماه از 12 درصد به بیش از 20 درصد رسید اما باز هم اتفاقی نیفتاد چرا؟ برای روشن شدن موضوع باز هم اعداد را مرور می‌کنیم: براساس آمار بانک مرکزی حجم نقدینگی در فروردین‌ماه سال ۸۳ رقمی معادل ۵۱ هزار میلیارد تومان بوده و در اسفند همان سال به ۶۸ هزار میلیارد تومان رسیده و این حجم در فروردین ۸۴ به رقم ۶۷ هزار میلیارد تومان کاهش یافته اما در اسفند ۸۴ به ۹۲هزار میلیارد تومان رسیده و در فروردین سال ۸۵ حجم نقدینگی به ۹۱ هزار میلیارد تومان كاهش يافته است. گزارش بانک مرکزی حاکی است، حجم نقدینگی در فروردین ۸۶ به رقم ۱۲۷ هزار میلیارد تومان و در اسفند همان سال به ۱۶۴ هزار میلیارد تومان افزایش یافت؛ این رقم در فروردین سال
۸۷ به ۱۵۹ هزار میلیارد تومان و در اسفند ۸۷ به ۱۹۰ هزار میلیارد تومان، در فروردین ۸۸ به ۱۸۸ هزار میلیارد تومان و در اسفند همان سال به ۲۳۵ هزار میلیارد تومان رسیده است. این گزارش حاکی است، حجم نقدینگی در اسفند ۸۹ به رقم
۲۹۴ هزار میلیارد تومان، در بهمن ۹۰ به رقم ۳۳۹ هزار میلیارد تومان و در فروردین ۹۱ به رقم بی‌سابقه ۳۵۷ هزار میلیارد تومان افزایش یافته است. نگاهی کوتاه به آمار بانک مرکزی نشان می‌دهد حجم نقدینگی از اول سال ۸۳ تا اول سال
۹۱ یعنی ظرف ۸ سال ۷ برابر شده است، در حالی که رشد اقتصادی ظرف این سالها در بالاترین رقم به حدود ۵ درصد رسیده است. حال آنکه نقدینگی به طور میانگین در این سالها به حدود ۹۰ درصد افزایش یافته و معلوم است که این تورم باعث کاهش قدرت خرید عامه مردم و بیارزش شدن پول ملی شده است.
همان‌طور که گفته شد اگر رشد نقدینگی با رشد اقتصادی و تولید متناسب باشد نه‌تنها مشکلات اقتصادی به وجود نمی‌آید بلکه موجب پویایی اقتصاد می‌شود اما در این چندساله عدم تناسب این دو متغیر موجب افزایش چشمگیر قیمت‌ها شد و این خود موجب به وجود آمدن بازارهای کاذب و هیجانی می‌شود. به عنوان مثال فرض کنید مردم از منابع موثق و غیر‌موثق بشنوند که در آینده‌ای نزدیک روغن مایع گران خواهد شد؛ شک نکنید همه برای خرید روغن مایع از هم سبقت می‌گیرند و اگر قرار بود نقدینگی 10 درصد این کالا را گران کند اما این بازار کاذب آن را 30 درصد گران خواهد کرد چراکه موازنه عرضه و تقاضا هم برهم می‌خورد.
در جریان التهاب بازار ارز هم چنین اتفاقی روی داد. افزایش نقدینگی که بیشتر از رشد تولید بود زمینه افزایش پول سرگردان را فراهم کرد و مردم برای پول سرگردان خود بازاری پرسود را طلب می‌کردند. جالب اینکه همین بازار کاذب پول سرگردان را افزایش داد. خیلی‌ها با افزایش نرخ ارز و کاهش ارزش پول ملی، پول خود را از بانک‌ها بیرون کشیدند تا پول سرگردان باز هم بیشتر شود. برای برطرف کردن این وضعیت اقتصاددانان راهکارهای متعددی را پیشنهاد می‌دهند که اجرای سیاست‌های انقباضی مثل افزایش عرضه اوراق مشارکت و ایجاد سازوکار برای سرمایه‌گذاری در بورس و کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی و حمایت از تولید از جمله آنهاست. البته این راهکارها سالیان سال است که به مجریان قانون گوشزد می‌شود اما آیا دولت و مسوولان سایر دستگاه‌ها موفق شده‌اند این برنامه‌ها را اجرا کنند؟ نگاهی به اخبار اقتصادی پاسخگویی به این سوال را آسان می‌کند.