حسين ميزان
تعاريف از قدرت به عدد مصاديق آن مختلف و متنوع است اما بر سر تقسيم آن به قدرت اجتماعي و قدرت سياسي ميان انديشمندان جامعه‌شناسي سياسي اجماع نظر وجود دارد. به بيان ساده قدرتي كه از جانب دولت اعمال مي‌شود را قدرت سياسي و قدرتي كه از جانب توده‌ها و جامعه اعمال مي‌شود را قدرت اجتماعي ناميده‌‌اند.
آر. اچ. توني، مورخ معروف انگليسي در تعريفي از قدرت اجتماعي بر اين باور بود كه «قدرت عبارت است از توانايي يك فرد يا گروهي از افراد براي تغيير شيوه عمل افراد يا گروه‌هاي ديگر، در جهت دلخواه آن فرد يا گروه.» اما در مقابل تعريفي كه جان لاك، فيلسوف انگليسي از قدرت ارائه داده، تعريف قدرت سیاسی است. آنجا كه وي مي‌گويد: «به نظر من قدرت سياسي، حق وضع قوانين همراه با تعيين مجازات مرگ و همه مجازات‌هاي كوچك‌تر به منظور تنظيم و حفظ مالكيت است...». مطابق اين دو تعريف، واضح است كه قدرت اجتماعي مقوله‌اي به مراتب پيچيده‌تر است و انواع بيشتري از قدرت را دربر مي‌گيرد كه نفوذ، فشار، اعتبار و منزلت اهم مصاديق آن است. بي‌ترديد تاثيرات افكار عمومي هم در قالب همين قدرت اجتماعي قابل تعريف و ارزيابي است اما گروه‌هاي اجتماعي كه اعمال‌كننده قدرت اجتماعي هستند به واسطه وجود شكاف‌ها، تضادها و تعارضات در جامعه به وجود مي‌آيند. شكاف‌هايي كه مي‌تواند از آبشخورهاي مختلفي نظير قوميت، جنسيت، زبان، اختلاف طبقاتي، مذهب و... منشأ بگيرد. بي‌ترديد صورت‌‌بندي شكاف‌هاي اجتماعي از هر جامعه‌اي به جامعه ديگر تغيير مي‌كند و به مختصات آن جامعه وابستگي كامل دارد. با اين حال تضادها و تعارض‌های اجتماعي را مي‌توان به 2 گونه شكاف‌هاي فعال و غيرفعال تقسيم كرد. به عنوان نمونه شكاف مذهبي ممكن است در يك جامعه خفته و غيرفعال باشد و نقش محوري را در كنش‌هاي سياسي ايفا نكند. همواره اين امكان وجود دارد كه شكاف‌هاي فعال، غيرفعال شوند و شكاف‌هاي خفته دوباره بيدار. تا پيش از اين ادعا مي‌شد شكاف مذهبي و به طور اخص درگيري‌هاي پروتستان‌ها و كاتوليك‌ها كه زماني يكي از مهم‌ترين شكاف‌هاي موجود در اروپا بود، غيرفعال شده است اما در حال حاضر قرايني وجود دارد كه از بيدار شدن مجدد اين شكاف خفته حكايت دارد. در اين ميان هر قدر غيرفعال شدن شكاف‌هاي اجتماعي براي يك قدرت سياسي (دولت) حائز اهميت است و مي‌تواند به پيشبرد پروسه دولت – ملت‌سازي کمک کند، فعال شدن مجدد تضادها و تعارض‌هاي اجتماعي براي دولت و رهبران سياسي يك تراژدي واقعي تلقي مي‌شود كه مي‌تواند وفاق اجتماعي را در جامعه به حداقل برساند. در اين ميان بار شدن تعدادي از شكاف‌ها بر يكديگر مي‌تواند عمق تراژدي را بيشتر هم بكند و جامعه را تا مرز فروپاشي پيش ببرد. بررسي وضع كنوني اروپا نشان مي‌دهد تضادها و تعارض‌هاي اجتماعي در قاره سبز در حال فعال شدن است و شكاف‌هايي كه زماني خفته به نظر مي‌رسيد، اكنون سر باز كرده است. شكاف‌هايي آنقدر عميق كه با هيچ ملاتي پر نمي‌شود. آشكارترين شكاف كنوني در اروپا شكاف طبقاتي است كه در كشورهايي نظير يونان، اسپانيا، پرتغال و ايتاليا نمود بيشتري دارد. وضع بغرنج اقتصادي در اين كشورها سبب شده دولت‌ها سياست‌هاي رياضت اقتصادي را به اجرا بگذارند؛ سياست‌هايي كه گروه هدف آن، طبقه متوسط جامعه است و سرمايه‌داران كلان از آن ضربه‌اي نمي‌پذيرند. همين رويه سبب افزايش شكاف طبقاتي در جامعه اروپايي شده است. اين اختلاف طبقاتي در حال حاضر به قدري عميق است كه شكاف ميان طبقه بورژوا و كارگر را در اروپاي قرن 19 به ذهن متبادر مي‌کند. شكاف ديگري كه در اروپاي كنوني سر باز كرده و این پتانسيل را دارد که اروپا را تا مرز انهدام پيش ببرد و ژئوپلتيك جديدي براي قاره سبز ترسيم كند، شكاف مذهبي است. شكاف ميان كاتوليك‌ها و پروتستان‌ها كه به ادعاي جامعه‌شناسان اروپايي به شكافي خفته بدل شده بود، اين روزها فعال‌تر از هر زمان ديگري به نظر مي‌رسد. درگيري چندي پيش پروتستان‌ها و كاتوليك‌ها در ايرلند خود شاهدي بر اين مدعاست.
شکاف‌های زبانی – قومیتی هم یکی دیگر از تضادها و تعارض‌های اجتماعی موجود در اروپا و در کل غرب محسوب می‌شود که در شرایط کنونی پررنگ‌تر از هر زمان دیگری به نظر می‌رسد. پیروزی حزب جدایی‌طلب کبکواز در انتخابات چندی پیش این ایالت نشان داد که گرایش‌های واگرایانه تا چه حد در غرب و به طور اخص کانادا تشدید شده و اقلیت فرانسوی‌زبان تا چه میزان برای جدا شدن از دولت مرکزی اشتیاق دارد.
همچنین پیروزی حزب جدایی‌طلب «اتحاد جدید فلاندری (N-VA)» در انتخابات محلی بلژیک هم که اخیرا محقق شد، عمق شکاف‌های قومیتی – زبانی در اروپا را به وضوح نشان داد. رهبر فلاندرها که هلندیزبان محسوب می‌شوند، بلافاصله پس از پیروزی گفت از قدرت خود برای کسب خودمختاری بیشتر مناطق هلندیزبان بلژیک استفاده خواهد کرد. در حال حاضر بسیاری بر این باورند که ادامه رشد تمایلات جدایی‌طلبانه در بلژیک می‌تواند این کشور را تا مرز تجزيه شدن پیش ببرد.
اما شاید یکی از مهم‌ترین واگرایی‌هایی که قطعی به نظر می‌رسد و تنها بر سر دیر و زود آن تردید‌هایی وجود دارد، جدایی اسکاتلند از بریتانیاست. در حالی که جدایی ایرلند جنوبی عملا از بریتانیای کبیر چیزی باقی نگذاشت، جدایی اسکاتلند هم می‌تواند میخ آخر را بر تابوت بریتانیایی بکوبد که حالا دیگر باید صغیر نامیدش. بی‌تردید فارغ از ضربات اقتصادی مهلکی که جدایی اسکاتلند به بریتانیای صغیر وارد می‌کند، فرصتی بزرگ هم در اختیار دشمنان انگلیس قرار می‌دهد. به واسطه همین نگرانی‌ها بود که وزارت خارجه انگلیس 3 روز قبل (17 اکتبر) اعلام کرد استقلال اسکاتلند برای «دشمنان انگلیس» فرصتی فراهم می‌کند که از «بی‌ثباتی و پریشانی» پس از استقلال اسکاتلند استفاده کنند. قرار است در پاییز سال 2014 همه‌پرسی درباره استقلال اسکاتلند از بریتانیا انجام شود. همه‌پرسی‌ای که به باور بسیاری نتیجه آن از هم‌اکنون مشخص است. تردیدی نیست که استقلال اسکاتلند و حتی طرح بحث جدا شدنش از بریتانیا تمایلات واگرایانه را در ولز و ایرلندشمالی هم که اکنون تحت حاکمیت بریتانیا قرار دارند، گسترش خواهد داد.
همه این اتفاقات اخیر شاهدی متقن است بر وضع بغرنج اروپا؛ اروپایی که تناسب میان قدرت اجتماعی و قدرت سیاسی در آن آشکارا به هم خورده و شکاف‌های به ظاهر خفته آن به وضوح سر باز کرده است. به نظر می‌رسد با بر هم خوردن این تعادل و با وضع موجود، قاره سبز تا مدت‌ها رنگ آرامش به خود نبیند.