آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: در بحث‌های گذشته از ماهیت جامعه مدنی و مرام و مسلک آن در مقابل جامعه بدوی و بربر و جاهلی قلم زده شد و نیز از عوامل محدثه آن که خانواده و آموزش و پرورش و آموزش عالی باشد، سخن به میان آمد.
اینک سخن از سکانداران و ارکان آن مطرح است. بدیهی است شناخت این عوامل، کار ساده‌ای نیست بلکه کار یک انسان فوق جامعه مدنی و با اشراف همه‌جانبه و مطلق بر اوضاع و احوال و روندکاری آنان است و این در شأن و مقام پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین علیهم‌السلام، این سیاستمداران عباد و خداگرایان است لذا ما این شناخت و نقش مثبت و منفی آن عوامل را از منظر رسول گرامی اسلام(ص) به رشته تحریر درمی‌آوریم.
قال رسول‌الله(ص): لاتصلح عوام امتى الا بخواصها قیل: ما خواص امتک؟ فقال: خواص امتى اربعه: الملوک و العلماء و العباد و التجار قیل: کیف ذالک؟ قال(ص): الملوک رعاه الناس فاذا کان الراعی ذنیا فمن یرعى الغنم؟ والعلماء اطباء الخلق کان الطیب مریضا فمن ید‌اوى المرضى؟ والعباد د‌لیل الخلق فاذا کان الد‌لیل ضالا فمن یهد‌ى السالک؟ والتجار امناء الله فى الخلق الله فاذا کان الامین خائنا فمن یعتمد(ناسخ التواریخ/ ج5/ ص392)، پیامبر اکرم(ص) فرمودند: اصلاح امور توده امت من به خواص آن مربوط می‌شود و جز با آنها ممکن نیست. گفته شد: یا رسول‌الله! خواص امت شما چه کسانی هستند؟ فرمودند: خواص امت من 4 گروه هستند، نخست پادشاهان و امرا و حکام و دوم نیز علما و دانشمندان و سوم نیز پرهیزکاران و اهل سلوک و چهارم نیز تجار و بازرگانان. گفته شد چگونه اصلاح امور جامعه و توده مردم به این ارکان چهارگانه مربوط می‌شود؟ فرمودند: پادشاهان و زمامداران امور، شبانان مردم هستند، پس هرگاه شبان، گرگ‌گونه عمل کند چه کسی شبان خواهد بود و علما و دانشمندان نیز اطبا و درمان‌بخشان خلق هستند، پس هرگاه طبیب، خود مریض باشد چه کسی بیمار را درمان می‌کند و عبّاد و زاهدان جامعه چراغ راه هدایت خلق هستند، پس هرگاه راهنما، خود گمراه باشد چه کسی سالک را هدایت می‌کند و تجار و بازرگانان امنای خداوند متعال در میان خلق هستند، پس هرگاه امین‌ها، خیانتکار شدند به چه کسی می‌توان اعتماد کرد؟
رسول گرامی اسلام با بینش وحیانی‌شان به 4 رکن اساسی مدیریتی جامعه اشاره فرموده‌اند که با عمل مثبت خود مدیر جامعه مدنی و خیرمند خواهند بود و با عمل منفی و شرآفرین خود جامعه را به قهقرا و سقوط خواهند کشید. ناگفته نماند هرچند در کلام حکیمانه پیامبر اعظم(ص) لفظ ملوک به کار رفته اما منظور از ملوک، قدرتمندان هرمی جامعه با عناوین مختلف شاه، امیر، ولی، خلیفه و... است و منظور از علما نیز مطلق دانشمندان فرق اسلامی اعم از حوزوی و دانشگاهی است و منظور از عباد، مکتبداران ملک زهد و پارسایی مانند سلمان و ابوذر و... است و منظور از تجار، مطلق کسبه اعم از جزئی و کلی، واردکننده و صادرکننده و داخلی و خارجی است. راستی! چه زیبا و ژرف‌نگرانه اصلاح امور جامعه را به اصلاح 4 رکن فرمانفرمایی، دانش‌آفرینی، پرورشی و اقتصادی مرتبط فرموده که رگ حیاتی جامعه در گرو صلاح و فساد آن چهار رکن است و در یک بیان دیگر نیز فرمودند: صِنْفان ِمِنْ اُمَّتی اِذا صَلَحا صَلَحَتْ اُمَّتی وَ اِذا فَسَد‌ا فَسَد‌َتْ اُمَّتی العلما والأُمَراءُ(خصال صدوق/ج1/ص41)، دو گروه از امت من هستند که هر گاه آنها صالح و شایسته بودند امت من نیز صالح خواهد بود و اگر آنها فاسد شدند امت من نیز فاسد می‌شود و آن دو صنف دانشمندان و فرمانفرمایان و مدیران جامعه هستند. منظور از علما نیز مطلق دانشمندان اعم از آموزش و پرورش و آموزش عالی و حوزوی در تمام ملل اسلامی است و فرمانفرما نیز مطلق سردمداران ملت‌های اسلامی است، بنابراین تحقق جامعه مدنی، مساله‌ای است که علت محدثه آن در گذشته بیان شد و علت مبقیه و مدیریتی آن مساله دیگری است که رسول اکرم(ص) نقش مثبت و منفی آن را بیان فرموده‌اند.