عليرضا پورصباغ
عملکرد ضرغامی در این سال‌ها انصافا مناسب بوده چون ظرفیت‌های رسانه ملی در ابعاد سریال‌سازی شکل بالنده‌ای پیدا کرده است.
به عقیده من مخالفان «کلاه‌پهلوی» آدم‌های واقعی عرصه نقد و نظر در سینما و تلویزیون نیستند. منتقدان حرفهای یا شناخته شده، آگاهانه‌تر عمل می‌کنند. حتی اگر خدای ناخواسته از روی عمد و غرض‌ورزی یا معامله با برخی جماعت بنویسند، می‌دانند چگونه و کی بنویسند که متهم نشوند. بالاخره من هم موافقانی دارم. مقصود اینکه هنوز زود است کار مورد نقد واقع شود. اینها که این‌طور خودشان را به صحنه وارد کرده‌اند، می‌خواهند از موفقیت کلاه‌پهلوی که پروژه الف ویژه سازمان است به نفع خودشان سوءاستفاده و کسب نام کنند. ما هم که بنا نداریم به همه پاسخ بدهیم و اساسا چرا باید این کار را بکنیم؟ این جماعت یا شیفته آدم‌های دیگر هستند که خدا خیرشان دهد یا ذاتا از من نفرت دارند که بازهم خدا خیرشان دهد. یا مامور مستخدم اجنبی هستند یا ناآگاهانه در خدمت بیگانگان قلم می‌زنند. من هنوز نقدی تخصصی که حوزه درام را بشناسد، روند درام را درک کند، ضمنا دوربین را بفهمد، سبک ساخت را درک کند و... نخوانده‌ام. اینها با موضوع سریال مشکل دارند، متاسفانه فاقد سواد لازم هم هستند و البته من معتقدم آدم‌های باسوادتر هم دارند که بعدا به میدان وارد خواهند کرد. می‌خواهند مخاطبان شهرنشین را نسبت به کلاه‌پهلوی بدبین کنند. زورشان به شهرستان‌ها، دهات و مناطق دورافتاده نمی‌رسد در حالی که خیانتشان آشکار است. در سال حمایت از تولید ملی تلاش می‌کنند تا مخاطب شهری را به تلویزیون‌های بیگانه سوق دهند. کلاه‌پهلوی در درجه اول یک تولید ملی است. چرا می‌خواهید مردم را از آن محروم کنید، مگر کلاه‌پهلوی با شما چه کرده؟ من می‌دانم یک کاری کرده که دردشان آمده. من خودم به وقت مناسب معایب کار را اعلان خواهم کرد، چون هیچ کاری بی‌عیب نیست اما با دروغ و ریا و کلک مخالفم. اینها می‌خواهند حرفهای دیگری بگویند. نمی‌توانند به من حمله کنند، می‌خواهند جای دیگری را بزنند، می‌ترسند به آقای ضرغامی حمله‌ور شوند، ضمنا می‌خواهند ژست اپوزیسیون هم داشته باشند که بحث آن می‌ماند برای بعد. به عقیده من شرایط مملکت عجالتا مساعد طرح این مباحث نیست.
فارغ از این مجادلات، روشنگری درباره تاریخچه شکل‌گیری کلاه‌پهلوی به این حواشی نامربوطی که برای شما دائما درست می‌کند یحتمل پایان می‌دهد؟
طرح کلاه‌پهلوی را در سال 79 طی 20 صفحه به سازمان دادم. خواندند گفتند می‌تواند بیس(Base)یک سریال 30 قسمتی باشد. تصویب شد. در طول سال 1380 ظرف 9 ماه آن را نوشتم و در اسفند 80 که ارائه کردیم دوستان اظهارنظر کردند و اصلاحیه داشتند، این اتفاق منجر به نوشتن دور دوم شد و به سال 81 کشید.
این تغییرات به دلیل تندی تاثیر «کیف انگلیسی» بود؟
خیر، اصلاحات مدنظرشان را اعمال کردند خیلی ساده و روشن، گفتند مثلا جاهایی از آن را عوض کن. 30 قسمت نوشتم. البته به لحاظ زمانبندی دقیق نبود. یعنی بیش از 30 قسمت می‌شد ولی موقتا در 30 قسمت نوشته شد، بنابراین قسمت‌بندی‌اش قطعی نبود. فیلمنامه در 36ماه نوشته و ارائه شد به آقایان. اظهارنظر کردند، تغییر دیالوگ داشت، می‌گفتند فلان رابطه نباشد یا درباره خط قرمزها و سانسورها. در همان فروردین 81 جوانی از خانواده‌ام از دست رفت که مدت بسیار طولانی مرا به هم ریخت و به روحیه‌ام آسیب جدی وارد شد. بیماری مادرم هم بود و موجب شد سال 81 راندمان نگارشم خوب نباشد، بنابراین سال81 را پشت سر گذاشتم. سال 82 خودمان را جمع و جور کردیم و رساندیم به 30 قسمت. می‌دانستم در اجرا 50 قسمت هم بیشتر خواهد شد اما پیش‌تولید از سال 84 با کندی آغاز شده بود، ضمن اینکه پایه‌های دکور فیلم را گذاشته بودند که تعویض تهیه‌کننده اتفاق افتاد؛ محمدعلی اسلامی رفت، تخت‌کشیان آمد. در سال 83 تخت‌کشیان قرارداد این کار را امضا کرد ولی از 83 تا 85 نزدیک 2 سال دچار بلاتکلیفی بودیم در واقع پول اندکی داده شده بود و میزانش آنقدر نبود که بتوانیم کلید بزنیم. برای پروژه‌ای مثل کلاه‌پهلوی منطق می‌گوید 50درصد بودجه را باید هزینه کنید تا بتوانید کلید بزنید اما با 10 درصد بودجه نمی‌توان یک طرح بزرگ را کلید زد. گروه فیلم و سریال بسیار به کار آمد. آقای ضرغامی گفت بودجه نداریم، گفتم چند میلیارد در کنار نیازهای سازمان که پولی نیست، 5 سال است گرفتاریم. هفته بعد اعلام کردند بروید برای کلید. 15 تیر سال 85 سریال کلید خورد. در این سریال باید دکوری می‌ساختیم که جلوی دوربین خراب می‌کردیم یک دکور دیگر جایش می‌ساختیم. در سیستم تولید، ما حداقل تجربه چنین کاری را نداشتیم. 50 ماه اول راندمان ماهی بالای 120دقیقه بود طوری که تا آبان 85 ، 2 بار از سوی فرجی کتبا ما را مورد تشویق قرار دادند.
اگر مهدی فرجی نبود این طرح پیش نمی‌رفت؛ از ابتدا حامی پروژه بود، گویا نقش موثری هم در این پروژه داشته است؟
بله، آقای فرجی حامی پروژه بودند. حمایت‌های ایشان به هر حال از مرحله نگارش متن بود و تنها کسی بود که پا به پای من آمد. حتی زمانی که ایشان مدیر شبکه 2 هم بودند مسؤول پیگیری این کار بودند، توام با حفظ سمت و وقتی هم که آمدند شبکه یک خود به خود تحت مدیریت ایشان قرار می‌گرفت، بنابراین من با آقای فرجی قدیمی‌ترین آدم‌های این پروژه‌ایم. همه این سال‌ها را با هم بودیم و بعد که آقای تخت‌کشیان آمد از اواخر سال85 این کار دچار یک مشکلات درون‌اداری شد که در همین حد هم شما قید کنید. بیشترش حوصله خواننده را سر می‌برد و حاکی از بدشانسی ماست.
نمی‌شود روشن‌تر و صریح‌تر راجع به این موضوع بفرمایید؟
تهیه‌کننده و مدیران ما روی زمان برنامه (Time) اختلاف نظر داشتند. یک سوءتفاهم در ارزیابی به وجود آمده بود که حل آن ماه‌ها وقت گرفت و در این مرحله اولین اصلاح برآورد بر مبنای 2500 دقیقه انجام گرفت. این مشکل یک سال به درازا کشید و مشکل دیگر که کار را دچار خنسی کرد اصلاحات و ممیزی مجدد حین فیلمبرداری بود. شرح این مشکلات اداری به این شکل درد را دوا نمی‌کند، باشد در فرصتی دیگر جای آن در یک مصاحبه نیست.
شما نباید بابت کارتان و این پروژه عظیم به مطبوعات که سابقه‌شان در همین گفت‌وگو مشخص شده، حساب پس بدهید؟
نه حساب پس نمی‌دهیم، بحثمان چیز دیگری است. مطبوعات می‌گویند کلاه‌پهلوی کلاهی است که سر سازمان گذاشته‌ایم. در کمال بی‌شرمی این را می‌نویسد در صورتی که دری همچنان حقوقش را کامل نگرفته. فکر کردند سازمان ماه به ماه چندین میلیون به دری می‌دهد؛ اصلا چنین نیست. قلم تیز می‌کنند که بیایند ما را بکوبند. اصلا حرف حسابشان چیست؟ سیر تولید را بنویسید؛ از سال 80 طرحش تصویب شد تا سال 83 چه پیشرفتی کرده است از 83 تا 85 نیمه تعطیل و بلاتکلیف بوده تا بالاخره 15 تیر 85 کلید خورده، از 85 تا پایان 91 -90 (سال ترمیم و پخش) 2600 دقیقه اثر تولید شده کمااینکه هنوز یک ماه فیلمبرداری داریم که باید انجام دهیم.
شما با کیف انگلیسی زدید به خال شبه‌روشنفکری اما نکته در این است از داخل سازمان آدم‌ها و مدیران میانی کارشکنی می‌کردند، می‌ترسیدند اتفاقی مثل کیف انگلیسی تکرار شود.
نفوذی‌اند یعنی نظام اینها را نمی‌خواهد، اینها نفوذی‌اند. منتها آنقدر حرفهای کار می‌کنند که کسی بهشان شک نمی‌کند تا روزی که بالاخره به طریقی لو بروند. خیلی خبره‌اند. البته طرفدار تئوری توهم توطئه و دایی‌جان ناپلئونی نیستم اما نمی‌توانیم صددرصد بگوییم نه، بی‌خیال. واقعا نمی‌خواهم بگویم ما هر چه می‌کشیم از دست فلان می‌کشیم، ضمنا نمی‌خواهم بگویم توطئه‌ای هم در کار نیست، به آن معنا، ضمن اینکه من روشنفکری را نزدم. من تحصیلکرده‌های غرب، آنها که وامدار جریانی خاصی هستند را زدم. اینجا ما بحث داریم سر روشنفکر. از نظر من روشنفکران کسانی هستند که برای نه امروز برای آینده دارای تئوری و نظرند و روشنفکر محسوب می‌شوند. در واقع دیدگاه می‌دهند برای آینده یک جامعه. نظرم روی این طیف نیست. وقتی می‌گویید دری روشنفکران را هدف قرار داده یعنی دری مخالف روشنفکری است در حالی که نه، من از خدا می‌خواهم جامعه ما یک جامعه روشنفکر باشد. دعوا سر این است که مسیر جامعه را درست هدایت کنیم. وقتی می‌گوییم تنویر افکار عمومی در واقع می‌خواهیم اذهان عمومی را روشن کنیم، می‌خواهیم روشنی‌بخش باشیم، نه اینکه تاریکی بیاوریم. پس بنابراین وقتی می‌گوییم روشنفکری خواهش می‌کنم این مقوله را با شبه‌روشنفکری اشتباه نگیریم. برای روشنفکری احترام بسیار زیادی قائلم که متاسفانه در کشور ما روشنفکران واقعی ملعبه دست تحصیلکردگان بی‌همت قرار گرفته‌اند. روشنفکران ما در دست تحصیلکرده‌های بی‌خاصیت بی‌ریشه از بین رفته‌اند. مثال می‌زنم برای اینکه موضوع روشن شود، فرض کنید من مثلا به‌عنوان یک عنصر مبارز ملی می‌آیم می‌شوم رئیس‌جمهور. یک عده‌ای را باید بیاورم کنارم با هم کار کنیم. آن عده باید کسانی باشند که مرا قبول دارند اما زمانی که می‌آیند با من کار می‌کنند متوجه می‌شوم این افراد، آدم‌های مبارزی نیستند. در کابینه من هستند و مرا می‌فروشند. کاری که با مصدق شد. مصدق در واقع در یک مقطع زمانی به هر حال به‌عنوان یک روشنفکری که قدرت اجرایی به دستش آمد در تاریخ ما برجسته است. من که نباید بگویم ضدروشنفکری‌ام. ما باید ببینیم مصدق را چه کسانی ناکارآمدش کردند، با این حال در آن مقطع زمانی پرچمی را برداشته بود با روحانیون وقت هم کنار آمده بود و داشت کار می‌کرد، آنهایی که موجب شکست آن حرکت تاریخی شدند، آنها خودشان را روشنفکر می‌دانند. من با این طبقه و طیف درگیر هستم. به قول شما آنها را زده‌ام. اگر به قلب این جریان بزنم گویی به خودم زده‌ام. وقتی ادعا می‌کنی روشنفکری باید بتوانی پایش بایستی. شما اگر پای جانت نایستی و راحت دنیا را از دست ندهی، نمی‌توانی ادعا کنی روشنفکر هستی و داری برای کشورت کار می‌کنی؛ این است واقعیت، یعنی آن روشنفکری که واقعی است با بسیجی هیچ فرقی ندارد؛ با آن بسیجی که با زیر دیپلم رفته توی خط مقدم جبهه. روشنفکر چنین رسالتی دارد، یعنی جان کف دست است. ممکن است دری خودش این کاره نباشد. من اول از همه به خودم انتقاد می‌کنم من چه کردم برای این مملکت؟ این مملکت به گردن ما خیلی حق دارد. اسمش هم هست که روشنفکر هستم. من اگر خودم را بکوبم دیگران باید یقه مرا بگیرند که چرا خودت را کوبیدی؟ من هم تحصیلکرده غرب هستم، من هم رفتم آنجا درس خوانده‌ام اما رسالتم را می‌دانم.
این جریان روشنفکری در واقع با همان جریان اصلاحات یک جریان ترکیبی به وجود آورده و دوست دارند بحران‌سازی کرده و به بدنه حاکمیت صدمه وارد کنند.
خب اینها دارند دروغ می‌گویند. اینها گوشت و پوست و استخوانشان بیش از هر کسی به این نظام وابسته است. یعنی اگر این نظام نبود، اینها هم اصلا نبودند. اینها به لحاظ آناتومیک مال این نظام‌اند، یعنی قیافه‌شان به اپوزیسیون نظام شباهتی ندارد، مثلا اکبر گنجی را با پاپیون نگاه کنید به قول گفتنی ریخت این حرف‌ها نیست. 20سال قبل اینها را بررسی کنید ببینید اصلا کجای این مملکت بودند، اینها در سازوکار نظام جمهوری اسلامی اسم وکیل و وزیر پیدا کردند آنوقت باید بیایند به رویش پنجه بکشند؟ خب ما همیشه اینجوری بوده‌ایم. شرایط کشورمان هم همینطوری بوده است. یک رازی نهفته بود بین بنی‌صدر و رجایی. امام(ره) یک تحلیلی داد، گفت عقل این (رجایی) بیشتر از علم او است، به همین سادگی. با 6 کلمه، یعنی عقل شهید رجایی از علم بنی‌صدر بیشتر بود. این آقایانی که شما دارید صحبتشان را می‌کنید درست همین‌طور هستند.
می‌خواهم همین نتیجه را بگیرم، کسانی که امروز پنجه به چهره نظام می‌کشند، تیغ می‌کشند، قلم می‌کشند علیه انگاره‌ای ملی مثل کلاه‌پهلوی، برآمده از همان جریان کیف انگلیسی هستند. نمی‌توانیم منکر آن جریانات و انحرافات خیلی از آقایانی شویم که یک سرشان در سفارت انگلیس بود یک سرشان در سفارت روس و بعدا در آمریکا، ضمن اینکه تاریخ همیشه تکرار می‌شود و... زمانی که برای شورای سینمایی مختلف دعوت می‌کردند دوباره روی اسم شما خط می‌کشیدند که فلانی (ضیاءالدین دری) مگر فیلم سینمایی هم می‌سازد که باید در این شوراها باشد.
مگر بوده‌ام اصلا. من در شورایعالی سینما نبودم، می‌گفتند هم نمی‌رفتم. نه به خاطر اینکه 11 سال فیلم نساختم البته فیلم‌هایی ساختم که تاکنون پخش نشده. فیلم «دبورا» را ساختم که پخش نشد. راجع به تروریسم است و هنوز هم موضوعش داغ است. اگر بگویم کمیته انتخاب سال85 چه گفتند درباره دبورا. واقعا شرم‌آور بود ولی مهم نیست. من می‌گذرم. اصلا منی وجود ندارد؛ این فضای مطبوعاتی سینما از امثال حقیر، من می‌سازد.
چند ماه قبل مقدمه‌چینی می‌کردند برای چنین روزی که سریال پخش می‌شود.
ما اگر روزی از این حالت بیاییم آن روز، روزی دیگری است که می‌توانیم به خیلی چیزها برای آینده امیدوار بشویم. عرصه هنر کشور این را باید بداند که هیچکس جای کسی را نمی‌تواند بگیرد. امکان ندارد کسی پیدا شود بیاید آن کارایی را که شادروان حاتمی داشت، داشته باشد. این مفهومش این نیست که کار حاتمی بی‌عیب است نه. مفهومش این است که کار حاتمی منحصر به خودش است، کار بنده هم منحصر به خودم، دیگران هم همین‌طور. دیگران هم کارشان به اندازه خودشان، بنابراین به اندازه خودشان هم مشتری پیدا می‌کنند بنابراین هیچ‌کدام از ما نمی‌توانیم جای دیگری را بگیریم ولی وقتی در عرصه جامعه ما احساس می‌شود که در واقع یکی را باید با سیاست حذفی از صحنه بیرونش کنند خب این نشان‌دهنده بخل و حسد و در جاهایی نشان‌دهنده یک بغض فروخورده است. متاسفانه جامعه ما تا این بیماری را دارد اصلاح نمی‌شود. این بیماری را من ادعا نمی‌کنم ندارم منتها باید کنترلش کنم که می‌کنم و خوب می‌شود، اگر کنترل نشود خیلی چیز خطرناکی است. وقتی ما می‌رویم تا مرحله حذف، ممکن است تا مرحله حذف فیزیکی هم برود.