آزاده صالحی
کتاب «راز مثل‌های ما» به تازگی این اقبال را پیدا کرده که به زبان تاجیکی ترجمه شود. اگر ممکن است درباره این اثر توضیح دهید.
این کتاب دربرگیرنده 480 ضرب‌المثل اصیل ایرانی است و من سعی کرده‌ام در خلال بیان هر ضرب‌المثل به رازگشایی آنها نیز بپردازم تا درک آنها برای مخاطبان نوجوان آسان‌تر باشد. این ضرب‌المثل‌ها از دوره قدیم تا معاصر را شامل شده و می‌توان گفت این اثر به نوعی دایرهًْ‌المعارف تاریخ اجتماعی ایران نیز محسوب می‌شود. یعنی نوجوانان صرفنظر از اینکه با ضرب‌المثل‌های سرزمین خود آشنا می‌شوند، می‌توانند از رهگذر مطالعه چنین مجموعه‌ای به زوایای تاریخ و فرهنگ خود نیز
پی ببرند.
انگیزه شما از نگارش چنین مجموعه‌ای چه
بوده است؟
تصورم همواره بر این بوده که دوره نوجوانی دوره شناخت انسان، تاریخ، فرهنگ و من وجودی است. روی این اصل به نگارش این اثر پرداختم و تلاش کردم نوجوانان هنگام مطالعه این مجموعه تمام عناصری که باید در دوران نوجوانی دریابند را پیش رو داشته باشند.
ظاهرا این کتاب در سال‌های اخیر پس از انتشار در ایران نیز به چاپ‌های متعددی
رسیده است.
همین‌طور است. چنانکه تا امروز 6 بار از سوی نشر «محراب قلم» تجدید چاپ شده است. نوجوانان توانسته‌اند با این کتاب ارتباط خوبی برقرار کنند. البته من این شانس را داشته‌ام که اغلب کتاب‌هایی از من منتشر شده در ردیف کتاب‌های پرفروش کودک و نوجوان قرار گرفته و در طول یک سال 3-2 بار هم تجدیدچاپ شده است.
فکر می‌کنید چرا خروجی ادبیات ما چه در حوزه کودک و نوجوان و چه بزرگسال در مقایسه با دیگر کشورها از شرایط مطلوبی برخوردار نیست؟
ببینید! ادبیات حرفهای، ناشر حرفهای می‌خواهد و ناشر حرفهای باید بازار را بشناسد. متاسفانه در حال حاضر ناشر حرفهای و بین‌المللی نداریم یا می‌توان گفت ناشری که در سطوح بین‌المللی فعالیت کند به ندرت مشاهده می‌شود. منظورم ناشرانی است که دولتی نباشند. البته ناشران دولتی هم عملکردهای خوبی دارند اما آنها به دلیل اینکه باید پاسخگوی نیازهای مختلف باشند نمی‌توانند روی یک نقطه متمرکز شوند ضمن اینکه به نظر می‌رسد باید جمعی ایجاد شود تا به ناشران خصوصی که انتشار آثار ادبی را برعهده دارند مشورت دهند و هدفگذاری کنند.
فکر می‌کنید مهم‌ترین معضلی که درحال حاضر در حوزه ادبیات کودک و نوجوان وجود دارد، چیست؟
همواره بر این باور بوده‌ام که اگر نویسندگان بخواهند به تقویت حوزه آثار تالیفی در این وادی بپردازند باید دامنه مطالعات خود را در تمام حوزه‌ها مثل علمی، تاریخی، روانشناسی و دینی گسترده کنند. ما برای نگارش هر اثری نیازمند پژوهش هستیم. به عنوان مثال اگر بخواهیم باورهای دینی را در یک اثر بیان کنیم یا قصه‌ای با محوریت عاشورا بنویسیم، ضرورت دارد با زوایای واقعه عاشورا آشنا باشیم و به اندازه کافی در این زمینه تحقیق و تفحص کرده باشیم تا بتوانیم اثری ملموس ارائه دهیم.
آقای میرکیانی! یکی از کتاب‌هایی که قرار است در طول امسال به قلم شما منتشر شود «تن‌تن و سندباد» است. برای نگارش چنین کتابی چقدر به اثر اصلی یعنی تن‌تن استناد کرده‌اید و اصلا این کتاب ربطی به مجموعه آثار «تن‌تن و میلو» که یکی از خاطره‌برانگیزترین کتاب‌های ما در دوران کودکی و نوجوانی بوده، دارد؟
«تن‌تن و سندباد» در واقع برگرفته از همان کتاب است. منتها یکی از وجوه افتراق این داستان با داستان اصلی تن‌تن و میلو که شما در سوال اشاره کردید این است که بخشی از این داستان به قصه‌های شاهنامه بازمی‌گردد. یعنی در این کتاب، شخصیت تن‌تن برای نخستین‌بار وارد جزیره قصه‌های مشرق‌زمین مـی‌شود و با سندبـاد و
دیگر شخصیت‌های داستانی دوست‌داشتنی که همواره برای بچه‌ها جذاب بوده آشنا می‌شود و حوادثی برایش رخ می‌دهد. با تالیف این کتاب می‌خواستم نبرد فرهنگی در کشتی‌ای که تن‌تن با دیگر شخصیت‌های معروف داستانی بر آن سوار است را به تصویر بکشم و به نوعی ارزش‌های فرهنگی شرق را اثبات کنم.
شما نویسنده‌ای هستید که حساب شده در ادبیات کودک و نوجوان قدم برداشته‌اید و در این مسیر کوشیده‌اید از عناصر و المان‌های فرهنگ اصیل ایرانی چه در قالب داستان و چه در قالب‌های دیگر به خلق اثر بپردازید. با توجه به اینکه در سال‌های اخیر اینترنت و سایت‌های مجازی، مجال کتابخوانی را از کودکان و نوجوانان گرفته است، پیشنهادتان برای پررنگ کردن مبحث کتابخوانی بین این طیف چیست؟
به نظر می‌رسد یکی از مشکلات موجود در عرصه نشر در حال حاضر نامنظم بودن شبکه توزیع است. اگر این مساله ساماندهی شود می‌توان به پررنگ شدن کتابخوانی در سطوح کشور امیدوار بود زیرا وقتی حیطه نشر، توزیع نامناسب داشته باشد طبعا آثار نویسندگان چه در حوزه ادبیات کودک و نوجوان و چه در حوزه بزرگسال به دست تمام مخاطبان در سراسر کشور نمی‌رسد. صرفنظر از اینها نیازسنجی و توجه به نیازهای مخاطبان کودک و نوجوان مساله مهمی است که در برخی موارد نادیده گرفته می‌شود. در حالی که اگر می‌خواهیم اثر جذابی تولید کنیم و به تبع آن این اثر برای مخاطب لذتبخش و خواندنی باشد ضرورت دارد به موضوعات مدنظر کودکان و نوجوانان در این زمینه توجه کنیم و بر اساس این موضوعات به خلق اثر بپردازیم. در واقع باید به سمت نگارش مطالبی رفت که پاسخگوی نیازهای امروز بچه‌ها باشد.
خاطرم هست در سال‌های اخیر یکی از مجموعه آثار شما که توانست از منظر فروش و تیراژ با اقبال مناسبی مواجه شود «راز مثل‌های ما» بود. این مجموعه در سال‌های گذشته توانست برنده جایزه کتاب سال نیز شود. مثل اینکه اخیرا مجلداتی به این مجموعه اضافه کرده‌اید؟
بله! 5 جلد دیگر به این مجموعه اضافه شده و قرار است از سوی نشر «پیام آزادی» عرضه شود. در واقع این 5 جلد مراحل نهایی چاپ را می‌گذراند. این 5 جلد مشتمل بر 220 قصه و مثل است که برای نوجوانان نوشته شده. پیش از این 5 جلد این مجموعه را به رشته تحریر در آورده بودم که همان‌طور که اشاره کردید توانست جایزه کتاب سال را نیز دریافت کند. فضای قصه‌های این 5 جلد نیز در فضای همان مجلدات قبلی می‌گذرد ضمن اینکه بسیاری از قصه‌ها برای نخستین‌بار است که مورد بازنویسی قرار گرفته و هیچ نویسنده‌ای پیش از این، این قصه‌ها را بازنویسی نکرده است. سعی کرده‌ام در 5 جلد دوم پرداخت شیرین‌تری از قصه‌ها ارائه دهم و صرفنظر از این مساله این قصه‌ها را در فضای طنزآمیز و دلپذیر روایت کنم، چندانکه خود به شخصه تصور می‌کنم از بین این 10 جلد، جلد 6 تا 10 از کیفیت و مولفه‌های بهتری برخوردار است.
برای نگارش کتاب‌هایی چون «قصه ما مثل شد» یا «راز مثل‌های ما» بیشتر از چه منابعی
بهره گرفته‌اید؟
از کتاب‌های مختلفی در این راستا کمک گرفته‌ام و در برخی از این کتاب‌ها، حکایت‌هایی جذاب و شیرین و خواندنی را برای نوجوانان استخراج کرده‌ام. همچنین از حوزه‌های جامعه شناختی نیز برای نوشتن این قصه‌ها کمک گرفته‌ام تا بتوانم فارغ از روایت‌های داستانی، آداب و رسوم، معماری شهری و... را نیز به نوجوانان بشناسانم.
به عنوان مثال درباره «قصه ما مثل شد» چقدر از بازخوردهای این مجموعه نزد مخاطبان
مطلع هستید؟
ببینید! «قصه ما مثل شد» در چاپ‌های نخستین تا امروز نزدیک به 500 هزار چاپ داشته و نشانگر آن است که نوجوانان توانسته‌اند پپام‌های این مجموعه را به خوبی دریابند ضمن اینکه همان‌طور که اشاره کردم، هدف من از نگارش قصه‌های این مجموعه فقط روایتگری نبود و می‌خواستم مخاطبان را با فرهنگ و دیگر المان‌های اصیل ایرانی آشنا کنم که تصور می‌کنم در این زمینه تا حدودی موفق شده‌ام و تیراژ بالای این مجموعه نیز به خوبی گواه این ادعاست. البته «قصه ما همین بود» نیز توانسته در این سال‌ها به تیراژ 500 هزارتایی برسد.
برخی نویسندگان بر این باورند که نوشتن یک اثر خوب برای مخاطبان کودک و نوجوان منوط به حفظ ارتباط نویسنده با دنیای کودکی خویش است. نظر شما چیست؟
صددرصد همین طور است. نویسنده‌ای در حوزه کودک و نوجوان موفق است که همواره این ارتباط را با دنیای کودکی و خاطراتی که از آن دوران داشته، حفظ کرده باشد. این مساله به نویسنده کمک زیادی می‌کند تا وارد فضای ذهنی بچه‌ها شود و نیازهای آنها را در قالب داستان یا شعر تصویر کند. منظورم این است که نویسندگان موفق در این حوزه همواره خودشان را جای بچه‌ها می‌گذارند و بعد به نگارش یک اثر می‌پردازند. نویسنده باید مثل ماشین زمان وارد دنیای کودکی شود و به مدد نشانه‌های مشترک به ارائه اثر بپردازد.
به نظر شما نویسندگانی که خاطرات خوبی از دوران کودکی خود نداشته‌اند نیز می‌توانند در خلق یک اثر موفق نقش
داشته باشند؟
بله، چندانکه چارلز دیکنز، نویسنده مشهور در دوران کودکی با سختی‌ها و فراز و نشیب‌های زیادی روبه‌رو بوده اما در دوران بزرگسالی بهترین داستان‌ها را برای بچه‌ها نوشته است یا برخی نویسندگان داخلی نیز به همین‌ترتیب.
از مجموعه «حرفهای زمینی برای بچه‌های زمینی» چه خبر؟
5 جلد آن زیرچاپ است و همان‌طور که در جریان هستید این مجموعه دربرگیرنده
777 عبارت کوتاه و طنزآمیز است. با توجه به اینکه در حال حاضر دنیا به سمت مینی‌مال پیش می‌رود، من نیز در این مجموعه به نگارش پیام‌های کوتاه بسنده کرده‌ام و فکر می‌کنم خواندن این عبارت‌های پیامک‌وار و کوتاه برای مخاطبان نیز جذاب‌تر است.