والتر پینکس
اسنادی که به مناسبت 50 سالگی بحران موشکی کوبا در سال 1962 منتشر شده، حاوی درس‌های زیادی برای دیپلماسی ما (آمریکا) در برخورد با ایران است.
درس اصلی این است: دیدگاه‌های واقعی دشمنت را بشناس؛ بویژه زمانی که صحبت از سلاح هسته‌ای است. در اکتبر سال 1962 کسی در واشنگتن نمی‌دانست رهبر اتحاد جماهیر شوروی، نیکیتا خروشچف اعتقادی به «حمله اول» - با این مفهوم که مسکو حمله هسته‌ای عظیمی را علیه نیروهای هسته‌ای آمریکا انجام دهد – و در نتیجه مواجه شدن با جنگ نداشت. چرا این مساله مهم بود؟ به این دلیل که سیاستگذاران آمریکا قبل و بعد از سال 1962 میلیارد‌ها دلار برای اضافه کردن به موشک‌های هسته‌ای بالستیک بین‌قاره‌ای و زیردریایی‌های استراتژیک و سیستم ضدموشکی به زرادخانه‌های آمریکا صرف کردند و در تلاش برای ساخت سیستم ضدموشکی میلیون‌ها دلار دیگر را نیز هزینه کردند و هنوز نیز این هزینه‌ها ادامه دارد. در جنگ سرد مهم‌ترین اولویت، آمادگی برای مواجهه با «حمله اول» اتحاد جماهیر شوروی بود. اگر از کنار لفاظی‌های 2 کشور بگذریم، در شرایط حاضر واشنگتن درباره عقاید واقعی رهبر عالی ایران آیت‌الله علی خامنه‌ای که تصمیم نهایی برای ساخت یا استفاده از این سلاح را در نهایت او باید بگیرد، چه می‌‌داند؟ بر اساس سندی که از بایگانی اسناد حزب کمونیست چکسلواکی به دست آمده و مرکز بین‌المللی تحقیقات و مطالعات جنگ سرد ویلسون آن را منتشر کرده، می‌‌توانیم به 30 اکتبر سال 1962 و به مکالمه‌ای که خروشچف در روسیه با رهبر حزب کمونیست چک داشت، بازگردیم.
بحران موشکی کوبا تازه به پایان رسیده بود و خروشچف 2 روز قبل از آن موافقت کرده بود که بمب‌افکن‌های روسی و سلاح‌های اتمی را از کوبا خارج کند. ایالات متحده نیز موافقت کرده بود به کوبا حمله نکند و منشی رئیس‌جمهور جان اف کندی از طریق برادر وي رابرت کندی دادستان کل، مخفیانه به سفیر اتحاد جماهیر شوروی در واشنگتن گفته بود بعد از گذشت مدتی، موشک‌های ایالات متحده در ترکیه که به سمت جماهیر شوروی نشانه رفته است نیز حذف خواهد شد و هر دو طرف می‌‌توانستند موفقیت خود در حل بحران را اعلام کنند. بر اساس اسناد به دست آمده از چک، «نووتنی» بیانیه خروشچف راجع به جزئیات بحران کوبا را آماده کرد. خروشچف مدعی شد موشک‌های هسته‌ای شوروی را برای جلوگیری از حمله احتمالی آمریکا به شوروی آماده کرده است. بر اساس اسناد به دست آمده از نووتنی، زمانی که ایالات متحده موشک‌های روسی در کوبا را کشف کرد، رئیس‌جمهور کوبا، فیدل کاسترو نامه‌ای به خروشچف نوشته و اعلام کرده بود «ایالات متحده ظرف 24 ساعت آینده به کوبا حمله می‌‌کند». کاسترو در این نامه پرسشی از خروشچف مطرح کرده بود:«می‌‌خواهید ما خودمان جنگ اتمی را آغاز کنیم؟» خروشچف گفته بود: «می‌دانید این حرف یعنی چه؟... کاسترو ظاهرا اصلا نمی‌داند جنگ اتمی یعنی چه!» خروشچف اضافه کرد: «واضح است که با حمله اول دیگر کسی نمی‌تواند آمریکا را از جنگ بازدارد و همیشه احتمال یک ضدحمله وجود دارد.... با وجود تمام اینها باید به فکر موشک‌های آمریکایی هم بود که در انبارهای زیرزمینی قرار داده شده‌اند و ماموران اطلاعاتی ما اطلاعی از جای آنها ندارند. موشک‌هایی هم در زیردریایی‌ها وجود دارد که به این سادگی‌ها نمی‌توان آنها را نابود کرد. اگر خودمان جنگ را شروع کنیم چه چیزی نصیب‌مان میشود؟ جدای از همه اینها، میلیون‌ها انسان در هردوکشور کشته می‌‌شوند. حتی به چیزی شبیه به این وضعیت هم نمی‌توان فکر کرد.» ایالات متحده اما چیزی راجع به دیدگاه خروشچف راجع به این جنگ نمی‌دانست. به جای آن، تحلیلگران آمریکایی تلاش مسکو برای ساخت موشک‌ها و سکوهای پرتاب موشک بالستیک را می‌‌دیدند و عقیده داشتند مسکو در حال آماده‌باش برای حمله به آمریکاست. ایالات متحده نیز جنگ سرد خود را به چشم جنگ سه‌گانه موشک‌های قاره‌پیما، زیردریایی‌ها و بمب‌افکن‌های هسته‌ای می‌‌دید که در راستای اجرای استراتژی «تخریب متقابل و مطمئن» این هدف را دنبال می‌‌کردند که به حیات خود بعد از اولین حمله ادامه داده و ضربه ویرانگر متقابل را اجرایی کنند. با ندانستن اهداف واقعی و متقابل 2 کشور، هر دو کشور در مسابقه تهیه تسلیحات استراتژیک 10هزار کلاهک هسته‌ای ذخیره کردند که به مرور زمان و طی 40 سال به سطح پایین‌تری رسید.
حال باید این سوال را مطرح کرد که ما درباره اهداف و نیت واقعی ایران چه می‌‌دانیم؟ سازمان‌های اطلاعاتی ایالات متحده بارها تکرار کرده‌اند که تهران با دنبال کردن غنی‌سازی اورانیوم به دنبال «رسیدن به توانایی ساخت سلاح هسته‌ای است» گرچه تاکنون به درجه ساخت سلاح هسته‌ای نرسیده است. به علاوه گرچه بر اساس اطلاعات سازمان‌های اطلاعاتی غرب، ایران تا سال 2003 روی عناصر مورد نیاز برای ساخت سلاح هسته‌ای کار می‌‌کرده اما از آن زمان آشکارا این فعالیت‌ها متوقف شده است. در ماه فوریه سال جاری آیت‌الله خامنه‌ای اعلام کرد: «ما به دنبال ساخت سلاح هسته‌ای نیستیم چراکه جمهوری اسلامی ایران در اختیار داشتن سلاح هسته‌ای را گناه می‌‌داند... و معتقد است نگهداری از چنین سلاح‌هایی بی‌فایده، مضر و خطرناک است». ایرانیان معمولا به این گفته از آیت‌الله خامنه‌ای اشاره می‌‌کنند که در سال 2010 بیان کرده بود: «اعتقاد داریم استفاده از سلاح هسته‌ای حرام است» که به معنای این است که از نظر مذهبی ممنوع است.
ایالات متحده به خروشچف اطمینان نکرد، آیا هم‌اینک باید به آیت‌الله خامنه‌ای اطمینان کند؟ به احتمال زیاد باید به دنبال اجرای رهنمود رونالد ریگان در این زمینه باشیم:«اعتماد کن اما موضوع را بررسی کن».
سند دیگری از کاخ سفید نیز در این دوره وجود دارد که یادداشتی از جلسه توجیهی کاخ سفید در 21 اکتبر 1962 است که در آن مطرح شده است برای از بین بردن موشک‌های اتحاد جماهیر شوروی در کوبا فقط در روز اول باید صدها ماموریت هوایی توسط نیروی هوایی ایالات متحده انجام شود. در این جلسه به رئیس‌جمهور کندی، رابرت کندی و رابرت مک نامارا، وزیر دفاع گفته شده بود: «حتی در مطلوب‌ترین شرایط احتمال اینکه این موشک‌ها به طور کامل از بین بروند وجود ندارد.»
حالا به پیشنهاد حمله به تاسیسات ایران که در سراسر این کشور پراکنده شده‌اند، توجه کنید. هرگونه تلاش برای از بین بردن این تاسیسات به معنای انجام دادن ماموریت‌های بیشتر در سراسر این کشور پهناور در طول روزهای بیشتر است و عواقب این جنگ آشکار به هیچ عنوان مشخص نیست.
مارتین جی شروین محقق ارشد مرکز تحقیقاتی ویلسون و استاد دانشگاه جورج می‌سون در مقدمه‌ای كه بر این اسناد منتشر شده، می‌‌نویسد: «بحران کوبا روش محتاطانه‌تری را برای دیپلماسی هسته‌ای پیشنهاد می‌‌کند.» وقتی به موضوع ایران نگاه میکنیم، درس دیگری نیز باید از این اسناد گرفت: «بحران کوبا روشن کرد با بالا رفتن از پله‌های سست نردبان تحلیل‌های متناقض، افتادن در ورطه جنگ جهانی بسیار آسان است».
منبع: واشنگتن‌پست
ترجمه: ثمانه اكوان