عليرضا پورصباغ
به نظر شما سوالات و انتقاداتی که تاکنون از سریال شده، فنی بوده؟!
با پخش قسمت اول کلاه‌پهلوی متوجه می‌شویم این سوالات بیشتر سیاسی است و خارج از حوزه کار من به‌عنوان فیلمساز است. در واقع منظور شما جنگ رسانه‌ای است. بسیج بی‌بی‌سی، وی‌اوای و من و تو 3 شبکه مهم جهت بحث پیرامون حجاب همزمان با شروع پخش کلاه‌پهلوی این طبیعی است. آنها نگرانند چرا؟ چون تاریخ ما را نمی‌دانند. می‌دانند بی‌حجابی به چه وسیله به کشور ما وارد شده بنابراین نمی‌خواهند اثر احتمالی کلاه‌پهلوی را خنثی کنند.
چرا صدا و سیما برنامه‌های ضدحجاب شبکه‌های خارجی را رصد نمی‌کند؟
به نظر من تلویزیون برنامه‌های آنها را پخش کند با تحلیل، همان کاری که درباره گزارش‌های سیاسی انجام می‌دهند را در این مورد هم انجام دهند، می‌دانید وقتی مردم ببینند که مثلا فلان شبکه درباره حجاب یعنی در ضدیت با داشتن حجاب حرف می‌زند قطعا به این نتیجه می‌رسند که این شبکه دلش به حال مردم یا زنان ایران نسوخته است که این‌طور هزینه می‌کند، کارشناس می‌آورد و برنامه‌سازی می‌کند تا به زنان ایرانی بگوید بی‌حجاب باشید. به نظر من بیگانگان هرگاه بفهمند در ایران و در رسانه ملی کاری جدی در حوزه افشای اهداف سوء فرهنگی آنها صورت گرفته تمام‌قد وارد صحنه می‌شوند و سعی در خنثی کردن آن می‌کنند. کلاه‌پهلوی حجاب را تبلیغ نمی‌کند بلکه ریشه بی‌حجابی را هدف قرار داده و می‌خواهد به مردم بگوید بی‌حجابی چطور و چگونه آمد. دروغ هم نیست، عین واقعیت را که در تاریخ اتفاق افتاده به تصویر کشیده. می‌خواهند کاری کنند که مخاطب شهری ما کلاه‌پهلوی را تماشا نکند. با تمام توان و امکاناتش تلاش می‌کنند چون می‌دانند وقایع آتی این مجموعه غیرقابل انکار است و احتمالا روی مردم تاثیر خواهد گذاشت.
به نظر تبلیغات کلاه‌پهلوی اشتباه بود. نباید در آنونس و تیزر مشت محتوایی سریال باز می‌شد.
خب این‌طور مصلحت دانستند، مدیران سازمان هم لابد مشکلات خودشان را دارند که نمی‌توانند به ما بگویند. شاید به قول شما نحوه تبلیغات به کلاه‌پهلوی آسیب وارد کرد اما مجموعه این آسیب را به تدریج‌ترمیم خواهد کرد.
منظور شما از آسیب چیست؟
خب بعضی از مخاطبان شهری ممکن است گمان کنند کلاه‌پهلوی نوعی پروپاگانداست.
خب مگر فیلم‌های آمریکا‌یی پروپاگاندا نیست؟
ما این‌طوری‌تربیت نشده‌ایم، در واقع کاری کرده‌اند که ما برای روشنفکر بودن به تایید غرب نیاز داشته باشیم.
مگر در حد پروپاگاندا نیست؟
من اولین کارگردانی هستم که صراحتا این را گفتم. خودم در آن نشستی که قبل از شروع پخش کلاه‌پهلوی بود، گفتم. گفتم که این کار سفارشی نیست و متعلق به 30 سال قبل است.
اما به نقل از شما گفتند این کار فرمایشی است.
دروغ می‌گویند. گفتم این کار سفارشی نیست اما حالا فرض کنید سفارشی است. مگر آقایان اسپلبرگ و ریدلی اسکات می‌آیند به سفارش پنتاگون فیلم می‌سازند مثل «نجات سربازان رایان» و «سقوط شاهین سیاه» بعد اسکار به او می‌دهند، با افتخار هم می‌رود اسکار را می‌گیرد. مگر کار سفارشی کشور خودش را انجام نمی‌دهند؟ آیا ما به خاطر اینکه برای کشور خودمان می‌خواهیم تبلیغ کنیم باید شرمنده باشیم؟
آنقدر که آنها مومن به لیبرالیسم هستند، فیلمسازان ما مومن به داشته‌های دینی و ملی خود نیستند وتحمل هم ندارند.
چه بخواهیم چه نخواهیم همان روشنفکرنمایی بیمارگونه در جامعه ما اعمال نفود کرده، بنابراین شما نمی‌توانی فقط با آقای دری این رسم را عوض کنی. امروز برای اینکه خودت را روشنفکر نشان دهی باید گوشت خوک را با اشتهاتر از غربی‌ها بخوری.
مساله حجاب ما یک انگاره ملی است قبل از اینکه یک انگاره دینی باشد.
دقیقا، ریشه حجاب در ایران را در پوشش زنان پیش از اسلام باید دید، به همین جهت در جشن‌های 2500 ساله حتی یک نمونه رخت زن ایرانی پیش از اسلام و پس از اسلام را نشان ندادند؛ گویی در تاریخ ایران طی 2500 سال زن وجود نداشته است. به تندیس‌های پرنده هما، پرنده اسطوره‌ای ایرانیان در آن جشن‌ها نگاه کنید دقیقا ترکیب عدد 7 صهیونیستی را می‌بینید که البته با علائم ماسونی وجه اشتراک دارد.
داستان فرح پهلوی و دست‌اندازی‌اش در سریال شما صحت دارد؟
چیزی نیست. ایشان زنی است که دارد تنها زندگی می‌کند، منتها در ناز و نعمت؛ در خانه‌ای رو به رودخانه سن و یک خانه در واشنگتن‌دی‌سی. الان هم که سنش بالا رفته، جاه‌طلبی‌هایش شکسته شده، برای بعضی‌ها ویترین است و یک خرده هم کنجکاو است. هنوز از شوک سقوط رژیم بیرون نیامده. می‌خواهد بفهمد چه شد؟ در یکی از مصاحبه‌هایش گفته بود شاید این لباس‌های رسمی تشریفاتی که می‌پوشیدیم باعث شد مردم فکر کنند ما در طلا و جواهر غوطه‌وریم و از ما بدشان آمد. به اینجور افکار گرفتار شده. وی یکی، دو بار تلاش می‌کند؛ اول اینکه سایت دارد و با همه آدم‌ها ارتباط برقرار می‌کند. نگاه می‌کند در لیست آن آقا فلان اسم هست. از این 500 تا این شغلش کارگردان است، این مترجم است و... می‌آید اینها را اد (ADD) می‌کند. یکی، دو بار با هنرپیشه‌های زن این سریال تلفنی صحبت کرده، آنها هم نمی‌دانستند پشت خط فرح دیباست. به آنها گفته شما فعال و در عرصه جمهوری اسلامی هستید! با این همه فشارها و سختگیری‌ها خوشحالم، افتخار می‌کنم شما زنان فعال هستید! و در نهایت توهم به این دوستان گفته شما نسل آینده هستید که باید این نظام را سرنگون کنید. بعد پرسیده و کنجکاوی کرده که مثلا شما که در فیلم کلاه‌پهلوی بازی می‌کنید آیا ما را خیلی فحش می‌دهند؟ آنها هم گفته‌اند خیر، فحاشی کار بدی است، حقایق تاریخی را مطرح می‌کنند.
محمد حقیقت چی؟ این آدم در فرانسه گلشیفته فراهانی را ترانسفر کرد. در روند دست‌اندازي در تولید کلاه‌پهلوی کمک فرح دیبا نبود؟
وی مدیر یکی از سینماهای پاریس است. اتفاقا آنجا به کار ما نیامد. می‌خواستم پلان سینما را آنجا بگیرم و عرض خیابان آنقدر تنگ بود که من گفتم نمی‌توانم یک Full shot (نمای تمام‌قد) از سردر سینما بگیرم. گفتیم پوستر فیلم «سگ اندلسی» را نصب کن، گفت نه، دست به هیچ چیز نزنید، فقط همین. نه بابا، کسی نیست، یک سینمای فکسنی در دست دارد و کاره‌ای نیست.
خستگی این کار در چهره‌تان نمود دارد. ظرف این 10 سال فکر نمی‌کنید به اندازه 110 سال پیرتر شده‌اید؟
ان‌شاءالله نتیجه‌اش را در هفته‌های آینده خواهیم دید اما مردم بشدت سریال را دوست خواهند داشت، یقین بدانید از چند هفته دیگر واقعا مردم راجع به سریال حرف می‌زنند وقتی که سریال به قسمت‌های 20 برسد در اوج عجیبی قرار می‌گیرد. از قسمت 20 این سریال می‌رود در کلای‌مکس (claimax) و در آن اوج می‌ماند تا سریال تمام شود یعنی تقریبا
35 هفته در اوج است.
یعنی 35ماه سیر تعلیق دارد؟
فرود ندارد، مخاطب 7ماه با داستان درگیر می‌شود.
تاریخش تاریخ ذهنی نیست یعنی یک چیزی ساخته و پرداخته ذهن کارگردان نیست. از آنجا که پدرتان هم روزنامه‌نگار بوده روی واقعیت پیش رفته‌اید.
تمام آنچه می‌بینید از روی واقعیت است. یعنی اتفاقی نیست که نیفتاده باشد. تنها چیزی که هست، شهر ما، یک شهر خیالی است یعنی شهر سامان است؛ شهری است که می‌تواند هر کدام از شهرستان‌های ایران باشد. فرهنگ پوششی و رفتاری، مثل شهرهای حاشیه کویری است. وقتی می‌گوییم حاشیه کویر یعنی دور کویر؛ شاهرودی‌ها، ورامینی‌ها، گرمساری‌ها، ساوه‌ای‌ها، تفرشی‌ها و... همه حاشیه‌کویری هستند.
یک برنامه الصاق کرده‌اند به سریال که بعد از پخش، کلاه‌پهلوی را به لحاظ تاریخی بررسی می‌کند. درباره کلاه‌پهلوی نمی‌توان تنها به ابعاد بررسی زندگی اجتماعی اکتفا کرد.
بله، ابعاد مختلفی از این سریال باید بررسی شود. در حقیقت ما زندگی مردم آن دوران را با یک داستان نشان داده‌ایم یعنی تاثیرات تصمیمات حاکمیت وقت را بر زندگی مردم نشان می‌دهیم، به همین دلیل شما رضاشاه را نمی‌بینید اما تاثیرات رضاشاه را چرا... .
این برش‌های اجتماعی و تغییرات سبک زندگی از دوران پهلوی اول آغاز شد؟
مساله بی‌حجابی که دوستان آن طرف هم دارند درباره آن بحث می‌کنند از اواخر ناصرالدین‌شاه شروع شده. آن موقع سفارتخانه‌ها تازه در ایران باز شده بودند. هر کدام از این سفارتخانه‌ها چندین پرسنل محلی داشتند که از کشورشان آمده بودند مثل سفیر و... اینها زن داشتند، با زن‌هایشان می‌آمدند خیابان لاله‌زار، زن‌های اینها بی‌حجاب بودند. خانواده‌های مذهبی تهران اجازه نمی‌دادند بچه‌هایشان به این خیابان بروند. این خیابان را محله بدنامی می‌دانستند چون به هر حال می‌گفتند که غیرمسلمان آنجا می‌رود، زن‌ها بی‌حجابند و... تا اینکه آرام‌آرام اواخر ناصرالدین‌شاه، اوایل مظفرالدین‌شاه حرکات مشروطه آغاز شد. در واقع طبقه اعیان و وابسته به دربار آن موقع که روسیه رفته و بعد هم تا اروپای غربی رفته بودند یا ایرانیانی که زن خارجی گرفته و آورده بودند ایران، تلاش می‌کردند شبیه زنان اروپایی باشند؛ عصرها می‌رفتند خیابان لاله‌زار در کالسکه مسقف چادری. با چادر می‌آمدند آنجا چادرشان را برمی‌داشتند و بی‌حجاب می‌شدند، می‌رفتند داخل اتباع خارجی. رضاشاه بی‌حجابی را عمومی کرد یعنی این نابهنجاری را از طبقه اعیان آورد در طبقه متوسط. اجباری هم کرد، چرا؟ به خاطر اینکه اگر یک خانم بی‌حجاب طبقه متوسط را دیدند یکهو به وی حمله نکنند. در ایران مردم تعصب داشتند نسبت به این قضیه. حکومتی‌ها ترسیده بودند خانمی که مال طبقه متوسط است اگر بی‌حجاب شود امنیت ندارد. برای همین دستور داد همه حتی زنان دهات بی‌حجاب باشند.
گفت‌وگو با نويد و آناهيتا دري
مهم‌ترین خاطره شما در این چند سال از شکل‌گیری کلاه‌پهلوی چیست؟
نويد:
فقط یک خاطره درباره نوشتن داستان کلاه‌پهلوی بگویم که آن 2 سال من کنکور داشتم و یک اتاقی داشتیم که روبه‌روی میز پدر باز می‌شد، تا آمدم درس بخوانم ایشان می‌آمد، مثل کنکور بود، انگار داشتیم با هم امتحان می‌دادیم؛ ایشان می‌نوشت من هم داشتم درس می‌خواندم برای کنکور. بعد برای دانشگاه قبول شدم و خیلی اتفاقی وارد این پروژه شدم، فکر نمی‌کردم یک روزی در این سمت فعالیت داشته باشم. از قدیم علاقه‌مند بودم، حتی از کودکی با پدر سر صحنه می‌رفتم. همین که وارد این پروژه شدم برایم جالب است با این همه آدم حرفه‌ای در واقع صاحبنام سینمای ایران؛ 70 بازیگر، 30 نفرشان آدم‌های کارکشته باسابقه‌های طولانی بودند... .
مسیر پدر را نمی‌خواهید ادامه بدهید؟
نويد:
خیلی سخت است. یک عشقی می‌خواهد که هنوز پیدایش نکرده‌ام. تحصیلاتم مهندسی متالورژی است، گاهی اوقات فکر می‌کنم شاید الان در کارخانه‌ای داشتم به همان حرفه‌ای که درسش را خواندم می‌رسیدم ولی زمانی که داشت درسم تمام می‌شد وارد این پروژه شدم، فکر کردم 2 سال است، می‌آیم؛ وارد این کار شدم هم فال است هم تماشا اما خط و مسیری که داشتم کاملا عوض شده در واقع شغل جالبی است، پرهیجان است، نمی‌شود مقایسه‌اش کرد.
از دیدن تاریخ زنده‌ای که داشت تصویربرداری می‌شد چه حسی داشتی؟
نويد:
خودم الان دارم در تاریخ زندگی می‌کنم. همین که رسیدیم اینجا، اول ساختمان روبه‌رو را نگاه کردیم، دفتر شما را ندیدیم. چه ساختمانی! چه لوکیشن خوبی بود؛ دبیرستان انوشیروان‌دادگر. پیش خودم گفتم چه کسانی اینجا درس خوانده‌اند؟ در خیابان‌ها دنبال ساختمان‌های قدیمی می‌گردم. پیش خودم می‌گویم این ساختمان مال چه سالی است؟ مثلا در اینترنت تا یک مقاله تاریخی می‌بینیم. احساس می‌کنم اندازه یک تاریخ‌شناس و تاریخ‌دان بلدم. البته فقط یک حس است، سوءتفاهم نشود.
شایعاتی درباره شما و خرج سریال در کشور فرانسه منتشر شده، واقعا اینگونه است که می‌گویند؟
نويد:
یک نکته‌ای را اشاره کنم، پیش خودم فکر می‌کردم چرا برخی فیلمسازان می‌خواهند دخترش یا پسرش با وی کار کنند. می‌بینم که در کشور جوری شده که حتما باید یکی از افراد خانواده بیاید پشت سرش باشد حمایتش کند، با دلسوزی بیشتر. اصلا کاری به مسیر تلویزیون و سینمای حرفه‌ای ندارم، ضمن اینکه در سینمای ایران حرفه‌ای وجود ندارد. همه کسانی که دارند کار می‌کنند اگر بخواهند حرفه‌ای باشند بابت حقوقی که می‌گیرند باید نسبت به کارفرما و کارشان پاسخگو باشند در صورتی که اینجا این‌طوری نیست. برادرم مهندس است، کارش را رها کرد آمد آنجا تا با هم به پدرمان و تهیه‌کننده‌ای که جراحی قلب کرده بود کمک کنیم. فرزندان تهیه‌کننده هم بودند. صحنه اول این سریال که نزدیک 35 دقیقه می‌گذرد در 5 روز فیلمبرداری شد. خیلی‌ها شاید فکر کنند رفته‌اند فرانسه، رفته‌اند تفریح کردند و اینها را در میان تفریحاتشان گرفته‌اند در صورتی که چنین نیست. فکر کنید بازیگر خارجی 4-3 هزار یورو حقوقش است. هنروری که 150 یورو حقوقش است، ماشین که روزی 450 یورو پولش است باید بیاید این صحنه را بگیرد قسمت اول را که می‌بینید در 7 روز گرفته شد، مثلا دیدم مطبوعات نوشته بودند زرق و برق در کلاه‌پهلوی... پول خرج سریال عظیم و پرخرج کلاه‌پهلوی... خواندم که رفتند در لوکیشنی کار کردند که کلی پول بابتش خرج کرده‌اند، در صورتی که خانمی به نام خانم معین در فرانسه که ایرانی است و خواهرزاده دکتر محمد معین هستند لوکیشن‌اش را با تخفیف به ما داد ما فیلم ساختیم.
خانم دری! شما هم در این پروژه مشارکت داشتید؟
آناهيتا دري
: بله، در قسمت‌های جدید که پخش خواهد شد نقش تهمینه، معلم شهرستان را بازی می‌کنم که دختر معصوم و مومنی است و بعد از کشف حجاب به خاطر بی‌پناه و بی‌کس بودنش مجبورش می‌کنند به‌عنوان اولین نفر در شهرستان کشف حجاب کند ولی خب سعی می‌کند معصومیتش را حفظ کند و تغییر شخصیت ندهد ولی ظاهرش تغییر می‌کند. درباره کلاه‌پهلوی که خودم کاملا مخالف این قانون و شکلی که اتفاق افتاده بودم، عقیده شخصی‌ام این است که یک اشتباه خیلی بزرگی بوده. من در یک خانواده مذهبی بزرگ شده‌ام، از مادربزرگ‌هایم یا خاله و عمه و... خانواده مومنی بودیم، بالاخره در چنین جوی که بزرگ شوی تاثیر می‌پذیری. بالاخره هر قدر نسل‌ها پیش می‌روند مدرن‌تر می‌شوند ولی در کنار مدرن شدن اصالت هم هست. فقط یک خواسته‌ای از ملت ایران دارم که تحت‌تاثیر حواشی قرار نگیرند. این کارگردان همان کارگردانی است که «کیف انگلیسی» را ساخته و نه‌تنها تضعیف و عوض نشده بلکه قوی‌تر و پخته‌تر شده.