رضا حقيقت دوست
عمليات والفجر 4 از تاريخ 27 مهر تا 30 آبان 1362 به انجام رسيد. اين عمليات يكي از عمليات‌هاي مهم 8 سال دفاع مقدس است كه دستاوردهاي مهمي به همراه داشت. اين عمليات در 3 مرحله و با هدف وصل بلندي‌های كردستان به يكديگر در خط خودي در منطقه جبهه شمالي سليمانيه و پنجوين انجام شد. حمله ساعت 24 و با رمز «يا الله...
يا الله... يا الله» در منطقه‌ای به وسعت صدها كيلومترمربع آغاز شد. نيروها در 2 محور بانه و بلندي‌های لري، گرمك، كنگرك و در محور مريوان و بلندي‌های پنجوين به نام زله، مارو و خلوزه به پيشروي پرداختند. دشت وسيع و دره شيلر ميان شهر مرزي بانه و مريوان با فرورفتگي خاصي كه از خاك عراق به داخل ايران دارد، در گذشته و در تاريخ جنگ تحميلي منطقه مهمي به شمار می‌رفت. بلندي‌های سورن، سوركوه و كاني‌مانگا در دهانه اين دشت قرار دارند. در مرحله دوم پس از گذشت 2 روز از مرحله نخست، بلندي‌های سورن و كاني‌مانگا و چندين نقطه ديگر آزاد شد اما بر اثر پاتك‌های دشمن روي قله‌های كاني‌مانگا، برخي مناطق دست به دست شد و در نهايت در اشغال دشمن باقي ماند. مرحله سوم عمليات روز 2 آبان‌ماه 1362 به اجرا درآمد. سپاه پاسداران تنها با 25 گردان وارد عمل شد و در مجموع یکهزار كيلومترمربع شامل 300 كيلومترمربع از اراضي ايران و 700 كيلومترمربع از اراضي عراق آزاد و معابر نفوذي گروهك‌های نفوذي ضدانقلاب به داخل ايران در دره شيلر مسدود شد. اين عمليات را 8 تيپ و 2 گردان از سپاه و یک لشكر پياده از ارتش به انجام رساندند. فرآيند اين عمليات، تصرف پيشرفتگي دشت شيلر، شهر و پادگان پنجوين و گرمك عراق و تسلط بر 13 شهر و روستاي عراق، همراه با 19هزار تن كشته، زخمي و اسير و نابودي ده‌ها گردان و گروهان كماندويي ویژه دشمن بود. عملیات والفجر4 در ابتدا یک عملیات محدود برای تصرف این دشت بود اما مقاومت شدید عراق این عملیات را تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین رویارویی‌های دوطرف در طول 8 سال دفاع مقدس کرد. در نهایت ایران نه‌تنها موفق به تصرف دشت شیلر شد بلکه تا ارتفاعات کانی‌مانگا پیشروی و شهر پنجوین عراق را تصرف کرد اما تخریب گسترده شهر از سوی عوامل رژیم بعث موجب شد شهر به عنوان یک هدف غیراستراتژیک رها شده و نیروهای ایرانی در ارتفاعات اطراف مستقر شوند، ضمن آنکه این عملیات خطوط جبهه را به شهر سلیمانیه عراق بسیار نزدیک کرد. با انجام اين عمليات 200 تن از رزمندگان اسلام از اسارت افراد ضدانقلاب بيرون آمدند. ارتش عراق در طول اين عمليات 10 فروند هواپيما، يك فروند هلي‌كوپتر، بيش از 90 دستگاه تانك و نفربر زرهي، 200 خودرو و انبوهي از سلاح و مهمات خود را از دست داد و 5 تانك و نفربر، 10 لودر و بولدوزر، 200 خودروی سبك و سنگين، 20 قبضه سلاح ضدهوايي سام 7، مقداري وسايل مخابراتي، مهمات و سلاح‌های سبك و سنگين از دشمن به غنيمت نيروهاي ايراني درآمد. سردار علي رضاييان، فرمانده قرارگاه مقدم حمزه سيدالشهدا در 8 آبان‌ماه و طي عمليات به شهادت رسيد.
گفت‌وگوي زير به مناسبت انجام عمليات والفجر4 با سردار محمود چهارباغي، فرمانده توپخانه نيروي زميني سپاه پاسداران كه يكي از فرماندهان عمليات بود، انجام شده است كه مي‌خوانيد.
سردار از نحوه شكل‌گيري عمليات و چرايي آن براي ما بگوييد، با توجه به اينكه عمليات‌هاي والفجر 2و3 به اهداف خود نرسيده بود و نيروها مشكلات زيادي در دسترسي به مناطق هدف داشتند.
عمليات والفجر 4 عمليات مهمي در منطقه شمال‌غرب بود كه يك طرف آن مريوان و از طرف ديگر به بانه مي‌خورد، منتها قبل از پرداختن به عمليات لازم است مقدمه‌اي را بگويم. زماني كه در جنوب با مشكلاتي مواجه شديم و دشمن همه نيروهايش را متمركز به اين محدوده كرده بود، در بحث‌هاي عملياتي لازم بود دشمن را به مناطق غرب و شمال‌غرب بكشانيم تا تمركز مورد نظرش از بين برود. بعضا قرارگاه‌ها و لشکرها در جنوب با مشكل مواجه شده بودند و دشمن آتش سختي داشت. با اين حال بايد عمليات‌ها ادامه پيدا مي‌كرد بنابراين تصميم گرفته شد آتش دشمن در نقاط وسيعي از مرز پخش شود، با اين روش هم ما امكان مقابله داشتيم و هم دشمن تمركزش از بين مي‌رفت. براي اين كار شمال‌غرب بهترين گزينه بود؛ در شمال‌غرب ارتفاعاتي وجود داشت كه دست دشمن و ضدانقلاب بود.
با توجه به اينكه سابقه خيلي زيادي براي عمليات در مناطق كوهستاني و صعب‌العبور وجود نداشت چگونه تصميم گرفته شد عمليات انجام شود، البته همانطور هم كه گفتم والفجر 2و3 به نتايج خود نرسيد، فكر نمي‌كنيد اگر اين عمليات به سرانجام نمي‌رسيد خسارت سنگيني به نيروها وارد مي‌شد؟
ببينيد، در مقابله با دشمن قرار بر اين نيست شما هر چه طراحي مي‌كنيد به سرانجام برسد. درست است كه والفجر 2و3 چندان موفق نبود اما دستاوردهاي بزرگي داشت كه موجب پيروزي عظيمي در والفجر4 شد. تجربه عمليات در كوهستان و تعقيب دشمن در مناطق صعب‌العبور جزو تجربه‌هاي گرانبهاي دوران دفاع مقدس است كه تا سال‌ها براي ما مي‌ماند. به هر حال ما به منطقه‌اي ورود پيدا كرديم كه مستلزم حضور فيزيكي و جنگ تن به تن نيرو بود. البته ما از ابتداي انقلاب با منطقه كردستان مشكل داشتيم چون منطقه آلوده‌اي از نظر انواع و اقسام گروه‌هاي ضدانقلاب بود. هر حركت ما رصد مي‌شد و اطلاعاتش در اختيار دشمن قرار مي‌گرفت. در چنين وضعي ما مي‌خواستيم نيروي عظيمي را وارد منطقه كنيم، تجهيزات ببريم و بعد از شناسايي دست به عمليات بزنيم. از يك طرف سپاه بايد وارد منطقه كردستان مي‌شد، نيروها را از 2 جبهه؛ يكي از سنندج و مريوان و از طرف ديگر از بانه به منطقه عملياتي مي‌رساند. منطقه هم منطقه صعب‌العبوري بود. همين كافي است بدانيد ارتفاعات سر به فلك كشيده كاني‌مانگا، لَري، پنجوين و... بايد شناسايي مي‌شد و نيروها وارد عمل می‌شدند. اين كار توان رزمي و نيروي جسماني بالايي را طلب می‌كرد. همزمان بايد با چند عامل در منطقه مبارزه می‌شد؛ اول آب و هوا، دوم كوهستان، سوم با ضدانقلاب و چهارم با دشمن.
تجربه عمليات‌هايي كه در جنوب انجام می‌شد اينجا به كار مي‌آمد؟
نه چندان. همانطور كه گفتم منطقه ويژگي‌هاي خاص خودش را داشت. در جنوب عراقي‌ها به سمت ما مي‌آمدند. نهايت كاري كه انجام مي‌شد، اين بود كه يك هواپيماي شناسايي مي‌آمد و منطقه را شناسايي مي‌كرد اما اينجا قدم به قدم امكان خطر وجود داشت. هر جا كه مقر مي‌زديم بايد سخت مراقب مي‌بوديم. در جادههاي عقبه از سنندج كه حركت مي‌كرديم به سمت مريوان سر هر پيچ اين امكان وجود داشت كه ضدانقلاب به ما كمين بزند. هر جا چادر يا سنگري زده مي‌شد بايد با جديت و به طور شبانه‌روزي مراقبت مي‌شد. اين فقط براي نيروهاي رزمي نبود. ما هم كه به عنوان توپخانه به منطقه رفتيم و در عقبه بوديم همين مشكلات را داشتيم يعني نيروها ضمن حفاظت از تجهيزات گرانبهاي توپخانه بايد نگهباني هم مي‌دادند. در اين عمليات 8 لشکر از سپاه و يك لشکر از ارتش در منطقه مستقر شدند.
فرماندهان اين عمليات چه كساني بودند؟
شهيد علي رضایيان، فرمانده دلير اين عمليات بود كه قبل از مرحله سوم عمليات والفجر 4، ( فكر كنم 8 آبان 1362) هنگامي كه براي شناسايي و بررسي منطقه عملياتي همراه 4 تن از فرماندهان و مسؤولان قرارگاه به دامنه‌هاي جنوبي ارتفاعات لري رفته بود، حين صعود به قله روي مين رفت و بشدت مجروح شد. در اين عمليات شهيد كاظمي فرمانده لشکر 8 نجف بود و با يك مانور خيلي خوب، سريع و وسيع از بانه حركت و منطقه وسيعي را تصرف كرد.
هدف از اين عمليات چه بود، ایران چه مقاصدي غير از خارج كردن تمركز دفاعي داشت؟
در منطقه عمليات والفجر 4 منطقه‌اي هست به نام دشت شيلر، اگر روي نقشه نگاه كنيد، مي‌بينيد يك تورفتگي خاصي به داخل ايران وجود دارد. الان اگر بخواهيد از مريوان به بانه برويد، بايد 4-3 ساعت راه طي كنيد اما اگر از اين تورفتگي امكان رفت و آمد وجود داشت، كمتر از يك ساعت اين كار ميسر مي‌شد. به هر حال اين را دشمنان از قديم طوري طراحي كردند كه به مناطق مرزي ما تسلط داشته باشند.
در اين عمليات قرار بود علاوه بر آزادسازي بخش زيادي از خاك كشورمان، دشمن را تا عمق خاكش تعقيب كنيم و ديد و تير او را از مناطقمان برداريم.
با تصرف اين منطقه بویژه دشت شيلر، شرايط براي ورود به سليمانيه مهيا مي‌شد. دشمن تا قبل از اين عمليات روي مريوان و بسياري از نقاط حساس مرزي ديد و تير وسيعي داشت. عمليات با شناسايي‌هاي طاقت‌فرسا و پيچيده انجام شد.
تجربه والفجر 2و3 اينجا به كار آمد يا كار پيچيده‌تر بود؟
خيلي كارآمد بود، چون عمليات والفجر 3 را در مهران انجام داده بوديم و والفجر 2 هم در پيرانشهر بود. تجربيات شناسايي و عمليات در اين مناطق خيلي كارآمد بود. به نظرم اگر اين تجربيات نبود، فتحي كه در والفجر 4 به دست آمد ميسر نمي‌شد. خاطرم هست در اين عمليات بايد از تعداد زيادي توپخانه استفاده مي‌كرديم. آن هم در جادههاي باريك، شرايط سخت و حركت در مسير سخت ارتفاعات اما اين كار به خوبي و با نظم خاصي انجام شد. بگذاريد خاطره جالبي را برايتان بگويم. زماني كه آتشبارها مستقر شدند، گفتند قرار است رحيم‌صفوي با صيادشيرازي براي بازديد بيايند. آمدند. رحيم صفوي گفت: آقاي چهارباغي بچه‌هاي توپخانه خيلي آبروداري كردند. گفتم: چرا؟ گفت: آقاي صيادشيرازي باور نمي‌كرد اين توپ‌ها متعلق به سپاه باشد. اصرار داشت استقرار توپخانه با اين نظم كار ارتش است. وقتي رفتيم، ديديم نيروهاي توپخانه سپاه مستقرند. صياد خيلي خوشحال شد و گفت: الحمدلله بچه‌هاي توپخانه سپاه هم با انضباط خاصي در منطقه مستقر شدند!
با توجه به اينكه منطقه كوهستاني و صعب‌العبور بود، فكر نمي‌كنيد توپخانه با توجه به نداشتن مانور حركتي مناسب، كارايي نداشته و حضورش ريسك بود.
نه، درست است كه توپخانه قدرت مانور كمي دارد اما از نظر پشتيباني از نيروهاي تكاور خيلي مهم است. مساله ما ديده‌باني بود تا گلوله‌ها به سمت هدف هدايت شود كه فكر مي‌كنم خدا در اين عمليات با ما يار بود. واقعيت اين بود كه ما آنچه وسع‌مان بود شليك مي‌كرديم و خداوند هم گلوله‌ها را روي سر دشمن هدايت مي‌كرد. والفجر 4 فتح بزرگي بود كه بعدها فيلم‌هاي مختلفي روي ارتفاعات آن ساختند. بعد از انجام اين عمليات منطقه وسيعي از خاك ما و خاك عراق آزاد شد و دید و تیر وسيعي روي خاك عراق به وجود آمد. تعداد زيادي از ضدانقلاب كشته شدند، تعدادي از نيروهاي ما كه در دست ضدانقلاب اسير بودند، آزاد شدند. غنائم ارزشمندي بویژه در زمينه توپخانه به دست نيروهاي ما افتاد. جالب اينجاست با اينكه ما توپخانه مجهز و به‌روزي نداشتيم. عمليات‌ها موجب مي‌شد خودمان را به دست دشمن و از طريق اين غنائم تجهيز كنيم. به هر حال والفجر 4 و پيروزي عظيمي كه در آن به دست آمد با خون شهدا و دلاورمردي‌هاي رزمندگان تا پايان جنگ حفظ شد و اين نقطه محل آغاز بسياري از عمليات‌ها هم شد.
در اين عمليات تاثير كدام واحد بيشتر بود؟
واقعيت اين است كه فضاي معنوي خوب و همدلي عجيبي ميان همه واحد‌ها حاكم بود. اگر نبود، فتح به اين بزرگي حاصل نمي‌شد اما اگر از انصاف دور نشويم، واحد مهندسي نقش بسزايي داشت. به محض اينكه ارتفاعات فتح مي‌شد، براي حفظ آن و استقرار نيرو بايد واحد مهندسي وارد مي‌شد. خدا رحمت كند حسن شفيع‌زاده را، در اين عمليات فرمانده توپخانه سپاه بود.
سردار! اين عمليات جزو اولين عمليات‌هايي بود كه ايران وارد خاك عراق مي‌شد، واكنش‌ها به اين قضيه چه از طرف مردم داخل و چه از طرف مردم عراق چه بود؟
حضرت امام فرمان داده بود تا جايي دشمن را تعقيب كنيد كه گلوله‌هاي آنان به شهرهاي ما نرسد. اصلا جنگ را ما شروع نكرديم. وقتي دشمن شروع‌كننده جنگ بود، الزامي و تعهدي وجود نداشت كه بعد از آزادسازي خاكمان دوباره حمله نكند. در والفجر 4 هم همين بود. ما بايد دید و تیر دشمن را از مريوان كه يكي از شهرهاي بزرگ ما بود برمي‌داشتيم و اين جز تصرف بخش مهمي از خاك عراق ميسر نبود. اصلا اين حق ما بود. مردم مريوان هم انصافا در اين عمليات كمك‌های بي‌دريغي كردند. كار تا جايي پيش رفته بود كه مردم خانه‌هايشان را به نيروهاي ما می‌دادند و از ما پذيرايي مي‌كردند. حتي بسياري از كردها اطراف مريوان به صورت سازماندهي شده وارد جنگ با عراق شدند. گذشته از اينها هماهنگي سپاه و ارتش در اين عمليات مثال‌زدني بود. از آتش توپخانه هم به نحو احسن استفاده شد. بد نيست در اينجا يادي هم از حبيب‌الله كريمي، فرمانده قرارگاه 63 خاتم كنيم كه زحمات زيادي كشيد.
والفجر 4 به فاصله كوتاهي از والفجر 2و3 انجام شد. نيروها چطور در اين مدت كوتاه سازماندهي شدند و طرح عملياتي ريخته شد؟
خيلي هم زمان كوتاهي نبود. به فاصله 40 روز بعد از عمليات فتح‌المبين ما عمليات بيت‌المقدس را انجام داديم. عمليات والفجر 2و3 بيش از 3ماه فاصله با والفجر 4 داشت ضمن اينكه روحيه بسيجي و اخلاص كامل در نيروها وجود داشت. اگر عمليات‌ها در فاصله زماني منظم انجام نمي‌شد، روحيه‌ها كسل و خسته مي‌شد. باورش الان خيلي سخت است. اگر مي‌خواستند كسي را تنبيه كنند، او را به عقبه مي‌فرستاند و مي‌گفتند حق نداري در خط حضور داشته باشي.
چه خاطره خوشي از اين عمليات داريد؟
همدلي ميان رزمندگان و مردم. به چشمان خودم ديدم يكي از هموطنان كرد اهل تسنن به قرارگاه ما آمد و به فرمانده گفت من باغي دارم كه ميوه‌هاي آن را وقف رزمندگان كردم. تا زماني كه در منطقه هستيد به نيروها بگوييد از ميوه‌هاي اين باغ بچينند و بخورند. اين روحيه ايثار و بسيجي‌وار بودن ما را بر دشمن پيروز كرد.
سال گذشته هم در شمال‌غرب عملياتي انجام شد، شباهتي ميان اين عمليات و والفجر 4 وجود داشت. آيا دستاوردهاي والفجر4 اينجا به كار آمد؟
به نظرم اگر اين دو را با هم مقايسه نكنيم بهتر است. شرايط هر كدام با ديگري تفاوت می‌كند. والفجر 4 عظمت و بزرگي خاصي داشت. عمليات سال گذشته عمليات كوچك اما قابل توجهي بود ولی اگر خيلي اصرار داشته باشيد، بايد بگويم شرايط منطقه و سختي‌هاي شناسايي شباهت داشتند وگرنه جنس هر كدام از ديگري جداست. چند وقت پيش در همايشي كه گردان‌هاي توپخانه حضور داشتند سردار پاكپور گفتند در سال‌های گذشته پاسخي كه به اقدامات اشرار می‌داديم فقط آتش توپخانه بود ولي در عمليات شمال‌غرب از حالت دفاعي خارج شديم، آرامش را از آنها گرفتيم تا نتوانند طرح‌ريزي و اجراي عمليات داشته باشند. امسال به مناطقي رفتيم كه زمان جنگ و حتي پيش از آن نيرويي وجود نداشت اما در حال حاضر در اين مناطق، علاوه بر نيروي پياده، واحدهاي زرهي هم مستقر شده‌اند.