روش‌های نوین آموزشی برای مقابله با اعتیاد

دکتر شهرام خرازی‌ها^*: در عالم طب برخی بیماری‌ها صرفا یک بیماری تلقی نمی‌شوند بلکه مفهومی فراتر از بیماری دارند و علاوه بر بعد فردی واجد ابعاد خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی حتی سیاسی هستند. اعتیاد یکی از این «فرابیماری»هاست که علاوه بر جسم و روان فرد معتاد، خانواده، اطرافیان و اجتماع وی را نیز درگیر می‌‌کند. کاملا مشخص است که «فرابیماری»‌ها به سبب دامنه گسترده تأثیرات‌شان بیش از «بیماری»‌ها باید مورد توجه، درمان و مراقبت قرار گیرند. برای هر «بیماری» و «فرابیماری» گروه‌های آسیب‌پذیر تعریف شده است؛ کودکان و نوجوانان جزو گروه‌های آسیب‌پذیر اعتیاد محسوب می‌شوند. آنها ممکن است یا خود به دام اعتیاد گرفتار آیند یا از ترکش‌های (تبعات سوء) اعتیاد والدین، خواهران و برادران، همکلاسی‌ها و دوستان و... در امان نمانند. والدین بالاخص در جوامع در حال توسعه از جمله ایران معمولا رغبت چندانی به گفت‌وگو با فرزندان‌شان درباره «تابو»های اجتماعی و فرهنگی ندارند. پدرها و مادرها به سبب شرم، خدشه وارد آمدن بر حرمت‌ها و حریم‌ها و...ترجیح می‌‌دهند راجع به« تابو»‌ها یا اصلا رو در رو با دختران و پسران خود گفت‌وگو نکنند یا دیگران با فرزندان‌شان باب صحبت را بگشایند یا آنکه «تابو»‌ها تا فرا رسیدن بزرگسالی فرزندان مسکوت باقی بمانند. هیچکدام از این باورها درست نیستند، والدین باید پس از ایجاد جو صمیمیت در خانه و تعامل مثبت و پرنفوذ با فرزندان، زمینه بحث درباره «تابو»های اجتماعی بالاخص اعتیاد را پدید آورند و اگر فرزندان قدمی برای طرح موضوع برنمی‌دارند، خود پیشقدم شوند. این قبیل والدین باید از روش‌های غیرمستقیم و ضدکلیشه – کتابخوانی، نقاشی، هم‌تماشاگری حین مواجهه با فیلم‌های سینمایی و برنامه‌های تلویزیونی، بازی و...- برای آموزش پیشگیری از اعتیاد به فرزندان‌شان بهره گیرند. یکی از این روش‌ها شبیه‌سازی مصرف و سوءمصرف مواد با رانندگی پرخطر برای بچه‌هاست. اهالی رسانه نیز می‌‌توانند با اتکا بر این روش به مخاطبان خود آگاهی‌رسانی کنند. قوانین و علائم راهنمایی و رانندگی از جذابیت بصری و تنوع رنگی قابل‌توجهی برخوردارند. بسیاری از این قوانین و علائم پس از شبیه‌سازی برای توصیف اعتیاد کارآیی دارند. در روش «شبیه‌سازی اعتیاد به رانندگی پرخطر در جاده زندگی» اعتیاد به یکی از جاده‌های فرعی و خاکی زندگی تشبیه می‌‌شود سپس به فراگیران آموزش می‌‌دهند که پس از مجسم کردن مسیر پر پیچ و خم زندگی، خود را اگر پدر یا مادر هستند به عنوان راننده و اگر فرزند هستند به عنوان مسافر یک اتومبیل تصور کنند که در جاده اصلی زندگی در حال حرکت هستند. فراگیران نه یکباره بلکه به مرور می‌‌آموزند که برای رسیدن به مدخل جاده اعتیاد، زمان زیادی را باید صرف کرد که به اندازه دوره کودکی ما طول می‌‌کشد. تقریبا تا پایان این دوره، معمولا جاده اعتیاد به سبب مه شدید در حوزه دید راننده قرار نمی‌گیرد و در صورتی که اتومبیلی به آن وارد شود حتی با نور بالا با سرعت بسیار کمی قادر به پیشروی خواهد بود. چراغ‌های راهنمایی در جاده اعتیاد بیشتر اوقات قرمز هستند. اما با آغاز دوره نوجوانی مه غلیظ جای خود را به مه رقیق داده و طی مسیر با سرعت و سهولت بیشتری حتی با نور پایین امکانپذیر می‌‌شود. در صورت ورود به جاده اعتیاد، اتومبیل برای پیشروی هر از گاه نیاز به سوختگیری در ایستگاه‌های مختلف دارد. درابتدای مسیر، در ایستگاه‌های سوختگیری فقط سوخت‌های ساده مثل بنزین حاوی سرب عرضه می‌‌‌شود. «مواد دروازه‌ای» اعتیاد نظیر سیگار، نوشابه‌های الکلی و... حکم همان بنزین حاوی سرب را دارند. تابلوهای ایست بیش از دیگر تابلوها در طول جاده اعتیاد به چشم می‌‌خورند و پس از آن تابلوهای ریزش سنگ، پرتاب سنگ، راه لغزنده، تونل و شانه خطرناک. تابلوهای ایست مکررا اتومبیل‌ها را از پیشروی باز می‌‌دارند و بقیه تابلوهای پیشگفت خطرات پیش رو را متذکر می‌‌شوند. چراغ‌های راهنمایی بیش از آنکه قرمز یا سبز باشند، رنگ زرد را نشان می‌‌دهند. به مرور با افزایش سن و ورود به دوره بزرگسالی، تابلوهای «سربالایی خطرناک»، «پیچ‌های پی در پی» و«جاده باریک می‌‌شود» هم به تابلوهای قبلی اضافه می‌‌شوند و سرعت اتومبیل‌ها به علت شیب‌ها و پیچ‌های زیاد و تنگ شدن جاده رو به کاهش می‌‌گذارد. راننده‌ها دیگر مثل ابتدای مسیر خود را مقید به بستن کمربند ایمنی نمی‌کنند (جدی نگرفتن توصیه‌ها و سرزنش‌های دیگران)، با تلفن همراه حرف می‌‌زنند (جست‌وجوی بیشتر برای به دست آوردن مواد) و آشغال‌ها را از پنجره ماشین بیرون می‌‌ریزند (ظهور و افزایش بی‌قیدی اخلاقی). دیگر لازم نیست کسی پشت چراغ قرمز توقف کند زیرا چراغ راهنمایی دائما رنگ سبز را نشان می‌‌دهد. با تبدیل شدن جاده اعتیاد به یک سربالایی پر پیچ و خم و بدون سرازیری، مصرف بنزین(مواد) و استهلاک اتومبیل‌ها (تحلیل رفتن جسم) رو به افزایش می‌‌گذارد تا جایی که دیگر حتی از بنزین سوپر(مواد خالص‌تر با دوز بیشتر) هم کاری برنمی‌آید. اتومبیل‌ها بارها پنچر می‌‌شوند و راننده‌ها ناگزیرند تا در گردنه‌های خطرناک برای پنچرگیری توقف کنند. تابلوهای ایست با فواصل بیشتری نسبت به ابتدای مسیر به چشم می‌‌خورند. کنار هر تابلوی «ایست» راه باریکی است که از جاده اصلی منشعب شده است. معمولا از این راه‌های باریک رانندگانی عبور می‌‌کنند که توان پیشروی در جاده اصلی را از دست داده‌اند یا از رفتن تا ته جاده منصرف شده‌اند (کنار گذاشتن مواد و ترک اعتیاد). در اواخر مسیر به علت وجود تونل‌های متعدد، رانندگی دشوارتر می‌‌شود. داخل تونل‌ها هیچ چراغی روشن نیست. کنار جاده نیز از گارد ریل خبری نیست. اتومبیل‌های زیادی از جاده‌های فاقد گارد ریل منحرف شده و به داخل پرتگاه سقوط کرده‌اند. رانندگانی که موفق شده‌اند آخرین تونل جاده را پشت سر بگذارند، گفته‌اند که در انتهای جاده، سربالایی تمام شده و تمام مسیر تبدیل به یک سراشیبی بدون پیچ می‌‌شود. آنها تابلوی «پایان تمام محدودیت‌ها» را در ابتدای سراشیبی دیده‌اند و معتقدند که بعد از این تابلو طی مسیر تا بی‌نهایت برای‌شان بسیار راحت بوده است و انگار به جای اتومبیل سوار هواپیما شده‌اند!... اینگونه شبیه‌سازی را می‌‌توان همچنان و با ظرافت‌ها و جزئیات بیشتری ادامه داد. برای آموزش پیشگیری از طریق شبیه‌سازی لزومی به آگاهی کامل فراگیران از قوانین و علائم راهنمایی و رانندگی نیست زیرا این علائم به گونه‌ای طراحی شده‌اند که حتی برای افراد کم‌سواد یا بی‌سواد نیز قابل استفاده باشند. با روش شبیه‌سازی نه‌تنها فراگیران مفهوم پیشگیری از اعتیاد را عمیقا درک خواهند کرد بلکه قوانین و علائم راهنمایی و رانندگی را نیز بهتر و دقیق‌تر یاد خواهند گرفت. علاوه بر قوانین و علائم راهنمایی و رانندگی، می‌‌توان از دیگر موضوعات نیز برای شبیه‌سازی استفاده کرد مثلا می‌‌توان مراحل اعتیاد را در قالب داستان‌های آشنا بازتعریف کرد. رسانه‌ها نیز با شبیه‌سازی‌های مصور قادر خواهند بود مخاطبان بیشتری را به خود جذب کرده و تأثیر فزون‌تری بر آنها بگذارند. برای پیشگیری از اعتیاد و مقابله فردی و اجتماعی با این اهریمن باید از همه روش‌های آموزشی استفاده کرد، نقاط ضعف روش‌های گذشته را بازشناخت، به روش‌های نوین میدان داد و از هیچ تلاشی دریغ نکرد.

* رئیس گروه پیشگیری از اعتیاد
دانشگاه علوم پزشکی تهران