عليرضا پورصباغ
«کد منبع» دومین فیلم دانکن جونز بعد از فیلم «ماه» به شمار می‌رود؛ فیلمی که مایه‌های علمی– فلسفی فیلم در یک روایت ساده و محتمل دراماتیک گنجانده شده است. روایت «کد منبع» درباره «کالتر استیونس» است؛ سربازی که به افغانستان اعزام شده و طی یک عملیات به کما فرورفته است. با تکنولوژی پیشرفته‌ای به نام کد منبع، ذهنش به کالبد مجازی مردی به نام «شان فنترس» که از مسافران کشته شده یک قطار مورد انفجار تروریستی است، انتقال داده می‌شود تا با کشف بمب و شناسایی فرد تروریست، مانع از ادامه عملیات خرابکارانه در شهر شیکاگو شود. کالتر در هر نوبت حضور در قطار تنها
8 دقیقه فرصت دارد ماموریتش را انجام دهد. کالتر بارها بین واقعیت و مجاز در رفت و برگشت است تا اینکه سرانجام موفق می‌شود ماموریتش را به انجام برساند. با اینکه پروژه در حال آزمایش کد منبع موفق به انجام این عملیات نمی‌شود اما کالتر از «کالین گودوین»، افسری که تا به حال مراحل عملیات او را کنترل می‌کرده، درخواست می‌کند برای آخرین‌بار او را به قطار بفرستد تا بتواند جان مسافران را نجات دهد و سپس با قطع جریان برق به حیات نباتی وی خاتمه بخشد. گودوین برخلاف دستور مافوق، به توصیه کالتر عمل می‌کند. در این فرآیند کالتر وارد یک جهان موازی می‌شود و همراه دختری که در این مدت به او علاقه‌مند شده، زندگی جدیدی را در شیکاگو شروع می‌کند در حالی که در جهان قبلی مرده است. او از همین جهان موازی یک پیامک به گودوین می‌زند که در جهان واقعی به دستش می‌رسد در حالی که موقعیت زمانی وی قبل از صبح روز ماموریت او است، برای همین همچنان کالتر در جهان واقعی نیز زنده باقی می‌ماند. دانکن جونز (فرزند دیوید بویی) قبل از ساخت «کد منبع» فیلمی را با همین تم و پیرنگ منتها در فضایی ساکن‌تر با نام «ماه» ساخته بود که تنها با یک بازیگر اجرا می‌شد و با این فیلم درخشش فوق‌العاده‌ای داشت. پیرنگ فلسفی درام «کد منبع» از طرفی یادآور فیلم‌های «روز موش خرما»
(Groundhog Day) و «درهای کشویی»
(Sliding Doors)است و شباهت عمده این 2 فیلم با «کد منبع» این است که هر دو فیلم دیدگاه فلسفی مشترکی درباره زندگی دارند و نقطه عطف مشترک فلسفی هر سه فیلم در این است که واقعیت موازی (جهان هولوگرافیک) را متفاوت نشان می‌دهد. تنها تفاوت عمده «روز موش خرما» و «درهای کشویی» با «کد منبع» این است که قصه‌اي علمی- تخیلی در چارچوب یک فيلم اکشن لحاظ شده و تم دسترسی مجدد به گذشته تم دیدنی، تكراري و فلسفی هر سه فيلم ياد شده است. شخصیت کالتر استیونس (جک جینلهال) مثل 2 فیلم یادشده به دفعات مختلف و با یک هویت ثابت به میانه واقعیت در حال اتفاق می‌رود و بازمی‌گردد تا اینکه به کشف رمز قابل انفجار دست پیدا می‌کند. کشف رمز انفجار به صورت استعاری همان دستیابی به مولفه حقیقت است. از طرفی تم ماجرایی فیلم و صحنه‌هایی که در قطار می‌گذرد با فیلم «سرعت» (Stop-Loss) جان دی بونت شبیه است. با این همه «کد منبع» فیلمی است درباره جنگ بدون جنگ و تروریسم بدون تروریست. یعنی چیدمان انگاره‌هایی که مخاطب را درگیر می‌کند فهرست طولانی از فلسفه، جنگ و تروریسم است و اندیشه‌محوری «کد منبع» قابلیت دسترسی به تصویر مغز است در جهانی موازی و در شخصیتی متفاوت که تنها 8 دقیقه به طول می‌انجامد. تنها شاخه علمی که می‌تواند به چنین معجزه‌ای دست پیدا کند علم فیزیک کوانتوم است. این شاخه علمی با واقعیت‌های موازی سر و کار دارد. در کوانتوم این نظریه مطرح است که بی‌نهایت واقعیت موازی مثل واقعیت ما وجود دارد یا می‌تواند وجود داشته باشد که ما به آنها دسترسی نداریم اما عمده جذابیت دراماتیک فیلم در این است که مخاطب در دوره کشف و شهود فیلم با خود شخصیت اصلی شریک می‌شود و قدرت پیش‌بینی از تماشاگر گرفته می‌شود و همه هیجان فیلم خلاصه می‌شود در آن صحنه کلیدی که مخاطب رمز و راز کد منبع را درک می‌کند و صورت مساله اصلی که شخصیت محوری می‌تواند قابلیت احراز شخصیت یک آدم دیگر را داشته باشد به همه سوالات فلسفی– علمی فیلم دامن می‌زند. کالین گودوین
(ورا فارمیگا) در نقش کنترل‌کننده کد منبع به کالتر توضیح می‌دهد 8 دقیقه وقت دارد عامل انفجار را پیدا کند ولی اگر نتواند بار دیگر در انفجار به همان شخصیت و در همان زمان بازمی‌گردد تا برای کشف عامل انفجار تلاش کند و گره‌گشایی ابتدایی به رازآلود بودن فیلم دامن می‌زند. البته پیچیده بودن و درهم بودن قصه فیلم است که می‌تواند به علامت سوال‌های ذهنی مخاطب دامن بزند و تماشاگر را قانع کند. نگاه فلسفی و کاوشگرانه «کد منبع» در همین 8 دقیقه خلاصه می‌شود اما مثلا در «روز موش خرما» (هارولد ریمس) پرسوناژ «فیل» (بیل مورای) بارها و بارها یک روز را از نو زندگی می‌کرد و هر بار به آگاهی و دانش تازه‌ای می‌رسید و فیلم «درهای کشویی» پرسوناژ «هلن» (گوئنت پالترو) در مورد زندگی و راه سلوک با دیگران به روشنگری می‌رسد. سناریوی معمارانه و معماگونه «کد منبع» را می‌توان اثری نبوغ‌آسا توصیف کرد که در کلیت رازی در رازی دیگر پیچیده و پنهان شده است. در فیلم «کد منبع» چیزی غیر از سرنوشت محتوم وجود دارد که پرسوناژمحوری را پیش می‌برد و البته شالوده فلسفی فیلم بر اساس یکی از سخنان «سیدارتا» (بودا) بنا نهاده شده. سیدارتا می‌گوید: «ما انسان‌ها ماحاصل فکر هستیم و استوار بر شالوده فکر، از فکر ساخته شده‌ایم» و همین تفسیر و ترجمان به عنوان اینکه ماهیت انسان مبتنی بر ذهن و فکر است، شالوده فیلمنامه را دربر می‌گیرد. در فیلم ذهن (فواد) به عنوان تاثیر شگرف‌ناپذیر بر عمل کردن زمان حلقوی تاثیر قابل انکاری دارد. پایان فیلم را برخی مغشوش و بی‌منطق می‌دانند که البته این استدلال کاملا بیهوده است. شخصیت اصلی منطبق بر منطق کد منبع از کالبدی به کالبدی دیگر می‌رود و برای تماشاچی این پایان چندان قابل هضم نیست اما این پایان در واقع تکمیل‌کننده فیلم نخست دانکن جونز یعنی «ماه» است. هر دو جونز مبتنی بر این فلسفه است؛ انسان می‌تواند از نظر فیزیکی منزوی، آنی و فناناپذیر نباشد. «کد منبع» سوالات فسلفی جدی مطرح می‌کند؛ آیا انسان در جهان آزاد و تنهاست و در میان این گیر و دار مسائل فلسفی‌اش را به صورت آزاد مطرح می‌کند. اما مشکل اصلی این مساله این است که در منطق و فلسفه اسلامی چنین صورت مساله‌ای لزوما جنبه الحادی و کفرآمیز دارد. مساله دوم فیلم اراده آزاد در چرخش زندگی انسانی با قالبی داروینیستی است که باز هم با مبانی توحیدی ادیان الهی همسو نیست. اگر داستان را بشکافیم جنبه‌های هیچکاکی فیلم در چارچوب معماگونه درام هویدا می‌شود یعنی اگر جنبه‌های به‌روز فیلم مثل حادثه تروریستی و جنبه علمی– تخیلی فیلم را از آن کسر کنیم با فیلمی پیچیده و معماگونه همانند آثار هیچکاک مواجه می‌شویم اما چیزی که فیلم «کد منبع» احتیاج دارد بازی‌های تراز اول است. همه بازیگران حتی «فارمیگا» که نقشش جنبه منفعلانه‌تري دارد سبک پرتحرک اما ساکنی با ماهیت درونگرا از خود بروز می‌دهند اما جذابیت فیلم این است که مخاطب و قهرمان فیلم با یکدیگر و به صورت توامان راز «کد منبع» را کشف می‌کنند.