حسين قدياني
هفته گذشته «بوسیدن روی ماه» را در سینما دیدم و «نارنجی‌پوش» را در نمایش خانگی. درباره مضمون این 2 فیلم چیزهایی می‌نویسم.
پرده اول/ بوسیدن روی ماه یا مهتابی؟!
در کارنامه همایون اسعدیان، «طلا و مس» گمانم حتی به حیث مضمون، نسبت به «بوسیدن روی ماه» فیلم بهتری بود. البته با توجه به سینمای امروز ما و تاکید دوباره‌ام به این «توجه»، حتما هر 2 فیلم قابل دفاع‌اند و شاید بتوان با کمی اغماض عنوان «ارزشی» را هم خرج‌شان کرد. بعد از تماشای «بوسیدن...» چند تایی سوال و دغدغه به ذهنم رسید.
یک‌ـ
اگر این 2 پیرزن، مادر شهید نبودند و مثلا مادر 2 مرحوم مفقود می‌بودند، در فرآیند فیلم چه توفیری پیدا می‌کرد؟! به هر حال تو وقتی می‌گویی «مادر شهید»، علاوه بر مادر بودن و مادری کردن، ارزش افزوده‌های دیگری نیز باید به قصه بیفزایی و الا مادر فلان قاچاقچی تروریست لب مرز هم قطعا «مادر» است! فیلم به ما بیشتر «مادر» نشان داد تا «مادر شهید».
2ـ
درباره نکته فوق و ناظر به سابقه‌دار بودن مساله، احساس می‌کنم همیشه پای یک «تهیه‌کننده» در میان است! در «بوسیدن...» گویی هنر کارگردان در مواجهه با افکار تهیه‌کننده عقب‌نشینی کرده باشد!
3ـ
«بوسیدن...» در نمایش ایثارگری مادران آن دسته از شهدایی که هنوز پیکرشان برنگشته، می‌توانست خیلی بهتر از این باشد. حرفه‌ای نبود فیلم. نمایش غلطی از ایثار نشان داد که فی‌الواقع تا آنجا که ما دیده‌ایم، وجود خارجی هم ندارد. این ضعف شاید ناشی از این بود که خیلی آشنایی نداشتند یا تحقیق نکردند زندگی سوژه را. کاش همان ایثار متداولی که هست را نمایش می‌دادند و ایثارتراشی آن‌هم به شکلی غیرملموس نمی‌کردند. «بوسیدن...» قصه 2 مادر شهید است که سال‌های سال چشم به راه پیکر اولاد نشسته‌اند. نزدیکای مرگ یک مادر، پیکر شهید آن یکی مادر بازمی‌گردد... و دلش به رحم می‌آید و با هزار تمنا از بچه‌های تفحص می‌خواهد طوری وانمود کنند که مثلا این شهید، بچه مادر اولی است!
1ـ3ـ
در اینکه مادران شهدا اسوه ایثارند، هیچ شکی نیست و اتفاقا حرف ما این است که چرا این ایثار به شکلی ناشیانه تصویر شده؟! آیا یک مادر شهید به بهانه آنچه عوامل فیلم «بوسیدن...»، نام ایثار بر آن گذاشته‌اند، اینقدر راحت با احساسات یک مادر شهید دیگر بازی می‌کند؟! و ایضا احساسات خودش؟!
2ـ3ـ
اصولا و اساسا و تا آنجا که ما دیده‌ایم، چنین نیستند مادران شهدا. ایثار و احساس‌شان خام نیست؛ بر مدار عقل می‌چرخد. جز این بود، چرا مادر شهید ایثارگر فیلم، سال‌ها پیش از بچه‌های تفحص تقاضا نکرد یکی از شهدای گمنام اول جنگ را به جای فرزند شهید آن یکی مادر جا بزنند؟! چنین بده بستان‌هایی ندارند والدین شهدا. سطح ایثارگری‌شان از این قبیل تخیلات بالاتر است. مادران شهدا خود را جای همدیگر می‌گذارند، هم را درک می‌کنند، شریک غم و غصه و شادی هم‌اند، چنانکه در جاهایی از فیلم هم انسانی و قشنگ نشان داده شده، با هم‌اند اما این همه دلیل نمی‌شود ما قصه فیلم «بوسیدن...» را چیزی فراتر از یک فیلم و یک قصه تصور کنیم. مادران شهدا، شهید خود را افتخاری برای همه جامعه، همه دین و همه این مرز و بوم می‌دانند و این مناسبات بچه من، بچه تو، میان‌شان نیست. نه مادری توقع دارد که مادری دیگر بچه‌اش را به اسم شهید او جا بزند و نه آن مادر خیال می‌کند که اسم این کار ایثار است.
3ـ 3ـ
مادر، مادر است، بویژه اگر مادر شهید باشد. مادر ذاتا می‌فهمد که آیا این 4 تکه استخوان، فرزند او هست یا نیست. حتی به اسم ایثار هم نمی‌توان دروغ گفت و شهید جابهجا کرد. ظاهرا پیشاپیش عوامل فیلم این نقد را قبول داشته‌اند که در آخرین دقایق «بوسیدن...»، آن یکی مادر متوجه می‌شود درون این تابوت، شهید او نیست.
4ـ3ـ
علاوه بر عنصر والای شهادت، از جمله مهم‌ترین دلایلی که تا امروز باعث استقبال باشکوه ملت از پیکر مفقودان شهید بوده، شرافت کار دوستان تفحص بوده است. قطعا در عالم واقع، نه خانواده شهدا این قبیل درخواست‌ها را از تفحص دارند و نه به مخیله بچه‌های تفحص، چنین جابهجا کردن‌هایی خطور می‌کند. با هیچ بهانه‌ای - تاکید می‌کنم با هیچ بهانه‌ای- تفحص زیر این بار نمی‌رود که شهیدی را به نام شهیدی دیگر جا بزند. من البته هرگز نمی‌خواهم تصور کنم که «بوسیدن...» قصد داشته در تلویح، زیرآب تفحص را بزند اما باید قبول کنیم فیلم در پاره‌ای موارد کاملا غیرحرفه‌ای ورود کرده به رابطه خانواده شهدا و تفحص.
4ـ
به لحاظ مضمون، نقدهای دیگری هم بر «بوسیدن...» وارد است. جایی از فیلم نشان داده می‌شود شهید مثلا قبل از انقلاب چه گوش می‌داده! اگر این واقعیت است – قبول دارم بعضا هست!- و اگر واقعیت را باید نشان داد، پس چرا چندی است فقط همین بخش از واقعیت نشان مخاطب داده می‌شود؟! واقعیت مهم‌تر آیا روند تحول این شهدا نیست؟! آیا سینما هیچ مسؤولیتی در نمایش این تحول - لااقل به عنوان واقعیتی غیر‌قابل انکار!- ندارد؟
5 ـ
البته کتمان نمی‌کنم تلاش فیلم برای نشان دادن یک نمایش آرام، خانواده‌محور، انسانی و دوستانه از مادران شهدا ستودنی است. نیز هر آنچه سبب پیوند نسل کنونی با مادران شهدای دهه 60 شود، نیکو است. با این همه 2 چیز را باید باور کنیم؛ اولا خوان ایثار در مادران شهدا آنقدر گسترده است که نیاز به ایثارتراشی ندارد. همان که هست نمایش داده شود، ایثارگرانه‌تر و باورپذیرتر است حتی برای مخاطب جوان. ثانیا نمایش بریده‌ای از واقعیت‌ها و کتمان واقعیت‌های مهم‌تر، خود به شعاری نچسب در سینمای امروز ما بدل شده است. همان شهیدی که قبل از انقلاب چیزهایی گوش می‌داد، بعد از انقلاب، وصیتنامه‌اش دیباچه آرمانگرایی است. لذا اگر باید از شعارزدگی پرهیز کرد، انصاف بدهیم که در و دیوار و پرونده‌ها و آدم‌های تفحص به این بی‌نظمی و شلختگی و زمختی فیلم «بوسیدن...» نیست!
این فیلم را می‌شد طوری ساخت که در آن واقعا «ماه» بوسیده شود، نه «مهتابی». از دریایی بیکران، نمی بود نمور!
پرده دوم/ ریشه من اینجاست
«نارنجی‌پوش» واقعا می‌توانست یک فیلم حوصله سر بر باشد. فیلمی تبلیغاتی برای شهرداری در پاسداشت اهل نظافت و با این توصیه که شهر ما خانه ماست! «نارنجی‌پوش» اما فیلم خوبی از آب درآمد. فرم خوبی دارد، دوربین و بازی‌های خوبی، بویژه بازی حامد بهداد که جاهایی از فیلم افه‌هایش به غایت طبیعی و خنده‌دار شده است.
واقعا باید دید ما برای چه فیلم می‌بینیم؟! هر فیلمی با خود حامل پیامی است. بگذریم که گاهی پیام از دست کارگردان در می‌رود و تالیف بر حضرت مولف خروج می‌کند! در «نارنجی‌پوش» اینقدر هست که هنر سینما با ظرافت به مدد اهل نظافت آمده که من و شما کمی بیشتر مراقب تمیزی محیط‌زیست‌مان باشیم. آشغال‌زدایی به جای آشغال‌زایی، امر به نیکی است.
جز این پیام آشکار، پیام دیگری هم دارد «نارنجی‌پوش» که «ایران»، سرزمین ماست. ریشه ماست. آبادی ماست. دیار اجداد ماست. عشق ماست. زندگی ماست. حتی مرگ ما نیز همین جاست. واقعا غرورآفرین بود آنجاهایی از فیلم که مرد نارنجی‌پوش خطاب به همسرش یعنی همان سیمین «جدایی نادر...» می‌گفت: «ریشه من اینجاست. من اینجا رو حتی با آشغالاش به خارج نمی‌فروشم...».
آری! در روزگاری که سینما چنگی به دل نمی‌زند، «نارنجی‌پوش» به دلم خوش نشست. تشکر می‌کنم از داریوش مهرجویی بابت این فیلم که خوش‌ساخت از آب درآوردنش انصافا کار سختی بود با توجه به سوژه گل‌درشتی که داشت.
اما دست آخر، دوست دارم سخنی صمیمی و صریح بگویم با جناب کارگردان در 2 نکته:
یک ـ
«نارنجی‌پوش» هر چه بود، «فیلم» بود. ای خوشا در عالم واقع هم روشنفکران ما خیال نکنند همنشینی و هم‌غذایی با اقشار فرودست جامعه، ننگ است. دلبر سوپور دست گرفتن و ش... ش... کردن و زمین جارو زدن، اتفاقا کار زیبایی است. الحق صدای جاروی رفتگر بر خیابان شهر، شهر و کشوری و زمینی که ریشه ما در آن واقع است، زیباست. آنچه ننگ است و زشت، وطن‌فروشی است. این را اگر نفهمد قشر روشنفکر، مردم کوچه و بازار از سوپور محله خط می‌گیرد اما اصلا حرف روشنفکر را نمی‌فهمد!
2ـ
جناب استاد! بعد از تماشای «نارنجی‌پوش» قشنگ شما، نمی‌دانم چه شد که یاد 4500 عکس جبهه و جنگ لپ‌‌تاپم افتادم. مجموعه‌ای عکس است از دوران دفاع مقدس که جمع کرده و هر از گاه نگاهش می‌کنم. اغلب هم عکس‌هایی است از دل نبرد. این‌بار با این دغدغه نگاه کردم تصاویر را که ببینم در سبک زندگی جبهه و جنگ، محیط‌زیست شهدا چگونه بود؟! عکس‌های خط مقدم را دیدم، عکس‌های جلوتر از خط مقدم را دیدم، عکس‌های آب هور و خاک فکه را دیدم، عکس‌های سنگر را دیدم، عکس‌های دوکوهه و حمید را دیدم، عکس‌های ایستگاه صلواتی را دیدم، آن عکس معروف کربلای 5 حاج‌بخشی را دیدم و...راستش لذت بردم از این همه دقت شهدا در حفظ محیط‌زیست. زمین جنگ به عبارتی خاک و خل بود و غذای رزمندگان اغلب کمپوت و کنسرو اما بنازم پاکیزگی شهدا را که در هیچ عکسی ذره‌ای آشغال دیده نمی‌شد و یادم افتاد که شهدا حتی در سنگرهای خط مقدم نیز هر روز شهردار انتخاب می‌کردند و اهل نظافتی، تا حتی جنگ را هم تمیز زندگی کنند. در عکس‌ها گاهی می‌دیدم که زمین پر از قطعه قطعه ابدان مطهر شهداست اما باز تمیز است و بی هیچ آشغالی. حقا که من و ما و شما ریشه در این خاک مطهر و پاک داریم.
جناب مهرجویی! اول «نارنجی‌پوش» قشنگ می‌گویی؛ «این دریا مثل اتاق آدمه. نباید توی اتاقمون آشغال بریزیم». خاک جبهه را چه می‌گویی که فراتر از اتاق، نیک اگر بنگری «قلب» ماست و فراتر از «زمین»، «ضمیر دل» ماست... و محکم‌ترین ریشه من و ما و شماست.