گری سیک *: رئیس‌جمهور باراک اوباما مشاوره‌های رایگان بسیاری می‌گیرد. در اینجا سوالی وجود دارد که پاسخی برایش یافت نمی‌شود؛ از آنجا که موضوعات خاورمیانه بشدت درهم تنیده شده، برای باز کردن این کلاف پیچ در پیچ از کجا باید آغاز کنیم؟ در واقع اصلا نیازی نیست به این مساله فکر کنید که از کجا باید شروع کنید چرا که از هرجا شروع کنید، مشکلات همه با هم در ارتباط هستند.
سوریه
در این باره باید بلافاصله به ترک‌ها فکر کنید که مشغول پناه دادن به پناهندگان و مبارزان در سراسر مرزهای سوریه هستند و کردهای سوریه که مشغول افزایش ارتباط با برادران خود در عراق و ترکیه برای کسب استقلال هستند. ایران البته در حال کمک به حکومت بشار اسد و در عین حال در حال تدوین استراتژی برای یافتن راه خروج از این بحران است. عربستان‌سعودی و قطر نیز در حال ریختن پول و اسلحه به داخل این کشور هستند تا روابط حسنه ایران و سوریه را از بین برده و به بحران به وجود آمده دامن بزنند عراق هم از این مساله ترس دارد که استقرار حکومت سنی در سوریه، وضعیت حاکمیت این کشور را نیز برهم زده و سنی‌های عراق را نیز به ناآرامی بکشاند.
موضوع فلسطین
نیازی به توضیح نیست. این موضوع با همه موضوعات دیگر در خاورمیانه گره خورده است.
بیداری اعراب
نحوه تطبیق سیاست‌ها با دولت‌های اسلامگرای در حال ظهور در منطقه روی تمام حلقه‌ها و زنجیره‌های دولت‌های دیگر در منطقه و همچنین روابط اسرائیل با اعراب- که از این نوع تغییرات بشدت نگران هستند- تاثیر می‌گذارد. رئیس‌جمهور نمی‌تواند با چشم بستن روی گزینه‌های دیگر و به تعویق انداختن دیگر مسائل به سوی گزینه مطمئنی برود. خاورمیانه عادت دارد که غرب به زور وارد مباحث سیاسی‌اش شود و گزینه‌های سیاسی باید درباره تمام مسائل اصلی منطقه مورد توجه قرار بگیرد. حتی اگر این گزینه زیاد هم مناسب نباشد. در مرحله دوم رئیس‌جمهور باید اولویت‌های خود را نیز مشخص کند. تلاش برای انجام همه کارها در یک زمان نه‌تنها استراتژی بدی است، بلکه موجب شکست سراسری در همه اقدامات می‌شود.
نقطه ورود
احتمالا امیدوارکننده‌ترین حرکت رو به جلو برای حل معضلات خاورمیانه مراجعه به ایران است. 4 سال پیش که اوباما رئیس‌جمهور ایالات متحده شد، شجاعانه وعده داد با رهبران ایران تعامل خواهد کرد و برای رسیدن به این هدف تلاش‌هایی را نیز انجام داد اما به سرعت در برابر خواسته‌های اسرائیل برای تعیین خط قرمز درباره برنامه‌های هسته‌ای این کشور قرار گرفت و از سوی دیگر چهره به چهره با حقیقت مشکلات روزافزون داخلی ایالات متحده روبه‌رو شد. هیچ وضعیت پایداری در این باره وجود نداشت و به جای آن ایالات متحده در عین حال که به دنبال مذاکرات جدی با ایران در چارچوب گفت‌وگوهای 1+5 بود، به موقعیت پیشین خود در اعمال تحریم‌های سنگین علیه این کشور بازگشت. تحریم‌ها کار خود را انجام داد. ایران دعوت گروه 1+5 برای بازگشتن به میز مذاکره را پذیرفت با این وجود با نزدیک شدن به زمان انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، ایالات متحده تمایلی به ارائه یک پیشنهاد معقول به ایران نداشت و مذاکرات به نوعی در برزخ شکست قرار گرفت.
ارزش تحریم‌ها
تحریم‌ها 2 هدف عمده را دنبال می‌کرد؛ یکی تشویق ایران به بازگشتن به میز مذاکره که اتفاق افتاد و دیگر اینکه چیزی به تحریم‌کنندگان بدهد که بر اساس آن بتوانند امتیازاتی از ایران بگیرند. به همین‌ترتیب ایالات متحده قصد ندارد تا امتیازات قابل توجهی از ایران نگرفته، تخفیفی در تحریم‌ها اعمال کند. فرض بر این است که تحریم‌ها دوره رشد خاص خود را دارند و به تدریج با گذشت زمان از لحاظ سیاسی قابل تغییر نخواهند بود و اگر این مساله همچنان باقی بماند، گفت‌وگوی جدی‌ای نیز در این میان صورت نخواهد گرفت و تحریم‌ها خاصیت خود را بدون انجام مذاکره از دست می‌دهند. تحریم‌ها استفاده دیگری هم دارند: با این کار می‌توانید گروهی از سیاستمداران را که دوست ندارید در راس قدرت باقی بمانند، به ورطه تسلیم یا سقوط بکشانید. تحریم‌های فعلی علیه ایران حتی اگر به صورت آشکارا هم بیان نشود، بیشتر رنگ و بوی نوع دوم را دارند. کارنامه این نوع تحریم‌ها البته در تسلیم کردن مطلق رژیم یا تغییر آن امیدوارکننده به نظر نمی‌رسند. تحریم‌ها به جای اینکه به رهبران آسیب بزنند، به طور معمول تنها به قشر متوسط و شهروندان آسیب می‌رساند و جامعه هدف را به اتخاذ موضع مبارزه علیه کشورهای تحریم‌کننده می‌کشاند و در این میان دولت نیز به خوبی می‌تواند نقاط ضعف خود را به عوامل خارجی نسبت دهد. این نوع مبارزه هم‌اینک در ایران آغاز شده است. این نوع تحریم‌ها تلخی و خصومتی را در مردم علیه «دشمن خارجی‌شان» ایجاد می‌کند که تا چند نسل بعد نیز این دیدگاه‌ها همچنان پابرجا می‌ماند.
چگونگی دستور کار
طی چندین سال گذشته همزمان با وجود منازعات طولانی، راهکار حل و فصل معضلات نیز به خوبی شناخته شده‌اند. آنچه وجود ندارد، قضاوت سیاسی هر دو طرف درباره این مساله است که «هم‌اکنون» زمان سازش متقابل و معامله پایاپای است. ایالات متحده و متحدان غربی‌اش مجبورند با اندازه‌ای از غنی‌سازی در داخل خاک ایران موافقت کنند و ایران نیز باید با اعمال محدودیت برای تاسیسات هسته‌ای‌اش– شامل بازرسی‌های سرزده و نظارت همه‌جانبه- موافقت کند. ایران باید درباره برنامه‌های هسته‌ای خود اعتماد‌سازی کند و غرب نیز باید تحریم‌ها را از میان بردارد. همه این حرکات باید در یک فرآیند گام به گام با پادمان‌ها و تایید‌های خاص در هر مرحله اتفاق بیفتد. این کار آسانی نیست. ایرانیان همواره به عنوان مذاکره‌کنندگان لجوج و در برخی موارد خشن شناخته شده‌اند و ایالات متحده نیز صبور نیست و همان‌طور که باید در میانه میدان چندین طرف را راضی نگه دارد، ممکن است دست به اقدامات خشن یا ناشیانه نیز بزند. در ایران نیز این مساله با واکنش‌ها و اعتراضاتی روبه‌رو خواهد شد و در ایالات متحده نیز همین اعتراض‌ها از جانب تندرو‌ها صورت خواهد گرفت. تندورها در تمام کشورها که وقوع جنگی دیگر در منطقه خاورمیانه را گزینه‌ای قابل قبول می‌دانند، با تقویت یکدیگر مانع از به نتیجه رسیدن تلاش‌ها برای مصالحه دو طرف خواهند شد. اسرائیل و کنگره ایالات متحده سعی می‌کنند ضرب‌الاجل‌هایی غیرعملی وضع کنند و اتفاقاتی که در منطقه می‌افتد، مانند مورد اخیر که هواپیماهای ایرانی به سمت پهپاد ایالات متحده شلیک کردند، می‌تواند مذاکرات را به شکست بکشاند. کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس به انجام این مذاکرات و مصالحه محرمانه آمریکا و ایران یا هر قرارداد مشترک بین 2 کشور مشکوک خواهند بود. آنها همواره اعتماد بی‌حد و حصر ریگان و آمریکا به شاه ایران و قراردادهای محرمانه فروش سلاح به او در اواسط دهه 1980 و همچنین اشغال عراق و از دل آن بیرون آمدن حکومت شیعه در این کشور را از یاد نخواهند برد، بنابراین باید به تمام آنها و از جمله اسرائیل اطمینان‌خاطر داده شود که هرگونه سازش با ایران هزینه‌ای برای آنها در پی نخواهد داشت.
مذاکرات خصوصی و علنی
نقطه آغاز مذاکرات باید گفت‌وگوها و بحث‌های خصوصی 2 کشور برای رسیدن به دستور کار توافق شده باشد. هر دو طرف اخیرا اعلام کرده‌اند به مذاکره فکر می‌کنند و واکنش‌ها از اتحادیه اروپایی، روسیه و حتی مردم آمریکا حاکی از موافقت با این مساله و حتی حمایت آشکار از این گفت‌وگوهاست. انتخاب نمایندگان و مکان گفت‌وگو از اهمیتی به مراتب کمتر از این برخوردار است که هر دو طرف اعتماد داشته باشند صحبت‌های نمایندگان طرف دیگر دقیقا انعکاس‌دهنده نظرات رهبر آن کشور است. تجربه نشان می‌دهد توافق بر سر دستورکار جلسات گفت‌وگو در صورتی که دور از چشم رسانه‌ها و افکار عمومی انجام شود، محتمل‌تر است و در صورتی که دستور کار به تایید دو طرف رسید، مذاکرات را می‌توان در حاشیه گفت‌وگوهای موجود بین ایران و گروه 1+5 انجام داد. حتی توافق اولیه– ایجاد روندی مورد قبول دوطرف با یک نقطه پایان تعریف شده- به حل شدن دیگر مسائل و گره‌های منطقه خاورمیانه نیز کمک می‌کند: تهدید درگرفتن جنگی دیگر در منطقه خاورمیانه بشدت کاهش خواهد یافت، احتمال همکاری ایران در حل مساله سوریه بیشتر خواهد شد، خطر گسترش سلاح‌های هسته‌ای در منطقه حداقل به صورت موقت از بین خواهد رفت و بسیاری از احتمالات درگیری در منطقه خلیج‌فارس بشدت افت کرده و ابتکارات و نوآوری‌های جدیدی برای حل مشکلات منطقه بروز خواهد کرد. تاریخ روابط ایران و آمریکا داستانی از خصومت‌های بی‌امان و سریال فرصت‌های از دست رفته و شانس برای پیشرفت واقعی در این زمینه یک بار در یک دهه و به ندرت اتفاق می‌افتد. بنابراین آقای رئیس‌جمهور! اینجا مشاوره رایگان دیگری به شما می‌دهم؛ مجموعه شرایط حاضر درباره ایران بهترین شرایطی است که شما در اختیار دارید، اجازه ندهید این فرصت از دست برود.
* محقق ارشد و استاد امور بین‌الملل در دانشگاه کلمبیا
ترجمه: ثمانه اكوان