«دانشنامه جهان اسلام، دایرهًْ‌المعارفی است درباره شریعت مقدس اسلام و تاریخ و تمدن و فرهنگ ملل مسلمان از آغاز اسلام تا زمان حاضر». شاید کلیدی‌ترین جمله دیباچه «دانشنامه جهان اسلام» را بتوان همین جمله دانست که به‌وضوح گویای رسالت کتاب است و اما این کتاب عظیم چگونه و چرا تولید شده؟
پیش از آغاز
آثار مرجع نمادهای نشر هر کشور هستند. ممکن است ما از همه آثار منتشر شده در کشورهایی مثل انگلیس و آمریکا اطلاع نداشته باشیم ولی در هر کدام از این کشورها یک اثر هست که همه آن را می‌شناسیم؛ «بریتانیکا» به عنوان دایرهًْ‌المعارف ملی بریتانیا و «آمریکانا» به عنوان دایرهًْ‌المعارف آمریکا. شناسنامه نشر ایران مدرن ما در این زمینه چه بود؟ هیچ! با احترام به دایرهًْالمعارفهای عمومی موجود و بویژه دایره‌المعارف ارزشمند «مصاحب» (که آن هم بعد از پیروزی انقلاب کامل شد) ما در این زمینه صاحب شناسنامه و عنوان نبودیم. البته بوده‌اند موسسات دانشگاهی و خاورشناسان غربی که برای تالیف دایرهًْ‌المعارف‌‌هایی درباره اسلام تلاش کرده‌اند اما ناگفته پیداست اینگونه آثار متاثر از طرز تلقی غرب از اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی است. علاوه بر این، در بسیاری موارد دانشمندان و محققان مسلمان اشراف بیشتری به منابع و مفاهیم اسلامی دارند. از سوی دیگر کشور ما در نیم‌قرن اخیر تجربه انقلاب اسلامی را داشته و با انقلاب اسلامی مردم دچار تحول فرهنگی، سیاسی و عقیدتی شدند و بعد از یک دوره رکود در حوزه دانش و فرهنگ، سطح دانش عمومی، سواد و جویندگی و پرسشگری افزایش یافت. اذهان پرسشگر از کجا باید پاسخ‌های اطمینان‌بخش سوالاتشان را دریافت می‌کردند؟
سرآغاز
3 دهه پیش در پاسخ به این نیاز، بنیاد دایرهًْ‌المعارف اسلامی متولد شد. سال 1362 عده‌ای دغدغه‌مند گرد هم آمدند و این مجموعه را راه‌اندازی کردند. هدف آنها انتشار دانشنامه‌ای بود برای این مرز و بوم که هم ایران بعد از اسلام را پوشش دهد هم مفاهیم مربوط به اسلام را. به عبارتی دانشنامه با محوریت مخاطب فارسی‌زبان، فرهنگ و تمدن ایران، اسلام و کشورهای اسلامی را پوشش می‌دهد. طبیعتا دانشنامه اگر در کشور مسلمان دیگری منتشر می‌شد، محور کتاب، مخاطب و مسائل آن کشور بود.
چرا دانشنامه؟
و اما چرا دانشنامه و چرا دایرهًْ‌المعارف نه؟ در دیباچه کتاب پاسخ این سوال اینگونه بیان شده: اگرچه امروز کلمه «دایرهًْ‌المعارف» در زبان‌های فارسی، عربی و اردو رواج عام دارد، بنیاد دایرهًْ‌المعارف اسلامی به دلیل قدمت و اصالت کلمه «دانشنامه» و به کارگیری آن برای کتاب‌های دایرهًْ‌المعارف‌‌‌گونه در آثار قدما (مانند دانشنامه علایی ابن‌سینا و دانشنامه شاهی محمدامین استرآبادی) این ترکیب فارسی ساده و رسا را بر اصطلاح نوساخته دایرهًْ‌المعارف ترجیح داد و از آن‌رو که این دانشنامه همه مباحث جهان اسلام را شامل می‌شود، عبارت «جهان اسلام» را به آن افزود.
گام اول
بنیاد دایرهًْ‌المعارف اسلامی به سرعت گروه‌های علمی را تشکیل داد که درباره سوال‌ها و موضوعات مطروحه مدخل‌یابی و سپس پاسخ‌های مستند را در قالب مقالات معتبر با ویژگی‌های دایرهًْ‌المعارف تهیه کنند. حاصل تلاش گروه‌ها ابتدا در قالب جزوه منتشر و بعدها آن جزوه‌های اولیه در قالب کتاب گردآوری و منتشر شدند. از سال 1374 تاکنون هم به طور متوسط سالانه یک جلد از دانشنامه منتشر شده است. طبق برنامه دانشنامه بالغ بر 40 مجلد خواهد بود.
درباره مقالات
مقالات دانشنامه حوزه گسترده‌ای از علوم و معارف را دربرمی‌گیرد: اصطلاحات علوم قرآنی، حدیث، فقه، کلام، عرفان، فلسفه، ادبیات، هنر، سیره انبیا، اولیا و ائمه(ع)، شرح حال و آرای مفسران، محدثان، فقها، متکلمان، فلاسفه، حکما، علما، عرفا، مورخان، شاعران و هنرمندان عالم اسلام، تاریخ سیاسی اسلام، سرگذشت خلفا، سلاطین، وزرا و خاندان‌های حاکم، جغرافیای کشورها و بلاد اسلامی، وصف بناها و آثار تاریخی و مذهبی، شرح اعیاد، ایام دینی، ابزارها، پوشاک‌ها، خوراک‌ها، گیاهان و داروهای خاص جهان اسلام.
منابع مقالات
بخشی از مقالات دانشنامه جهان اسلام بویژه آنچه درباره اسلام و ایران و ادب فارسی است، به صورت اختصاصی برای دانشنامه تالیف شده‌اند. بخشی دیگر از مقالات، خاصه حوزه‌هایی که در ایران متخصص ندارند، ترجمه از منابع و مراجع مختلف است. چون در دایرهًْ‌المعارف نمی‌توان مطلبی را بی‌منبع منتشر کرد و مطالب حتما باید منابع دست اول داشته باشند، در انتهای هر مقاله منابع آن آورده می‌شود که راهی است برای تحقیق بیشتر خواننده. مشخصات کتاب‌شناسی هر مقاله هم در پایان مقاله آمده است، ضمن اینکه همه اطلاعات درباره شیوه نگارش دانشنامه جهان اسلام در کتابی به نام شیوه‌نامه دانشنامه جهان اسلام جداگانه منتشر شده است.
یک نکته
با توجه به این نکته که چند دایرهًْ‌المعارف در گذشته و حال مقالات خود را از حرف «آ» و «الف» آغاز کرده‌اند، بنیاد دایرهًْ‌المعارف اسلامی برای پرهیز از دوباره‌کاری و صرفه‌جویی در وقت و هزینه، کار دانشنامه را از حرف «ب» آغاز و مقالات حرف «آ» و «الف» را به بعد واگذار کرده است.
موضوعات چگونه انتخاب می‌شوند؟
تا اینجا گفتیم که دانشنامه در پاسخ به پرسشگری اذهان شکل گرفته. طبیعتا چون پرسش‌ها متنوع است، پاسخ‌ها هم باید متنوع و متکثر باشد. در دانشنامه کلیدواژه‌های هر موضوعی که درباره ایران، فرهنگ ایران و جوامع اسلامی مورد سوال قرار گرفته، بر اساس جست‌وجو در امهات مراجع و منابع هر علم مشخص شده امّا بر این اساس كه پرسش‌ها محدود به دوره خاصی نیست و امکان دارد با توجه به پرسش جدیدی که مطرح می‌شود، موضوعات جدید برای دایرهًْ‌المعارف ایجاد شود، به همین خاطر همچنان مدخل‌ها و موضوعات جدید به دایرهًْ‌المعارف اضافه می‌شود.
محققان چگونه انتخاب می‌شوند؟
«مسلط‌ترین فرد». این کامل‌ترین پاسخ در جواب ملاک انتخاب محققان در دانشنامه است. خبره‌ترین افراد هر حوزه برای نگارش مقالات انتخاب می‌شوند. مسؤولان دانشنامه البته از نیروهای جوان و آشنا به روش تحقیق، مطالعه و نگارش دایرهًْ‌المعارف هم بهره می‌برند چون برخی پیشکسوت‌ها چندان با استانداردها و شیوه‌های نگارشی دایرهًْ‌المعارف مانوس نیستند و در بسیاری از حوزه‌ها هم پژوهش دایرهًْ‌المعارفی باید از آغاز صورت پذیرد اما چیزی که بیش از همه در فهرست نویسندگان جالب توجه است، حضور افراد- به اصطلاح سیاسی- دگر‌اندیش است. در این مجموعه خط‌کشی‌های سیاسی، ایدئولوژیک و سلیقه‌ای موجب نشده در تهیه مقالات هیچ پژوهشگر کارشناسی حذف شود. مشی دانشنامه این است که مناسب‌ترین فرد برای پاسخ پرسش انتخاب شود؛ حال اینکه او چه گرایشی دارد اصلا ملاک نیست. از این منظر هم اتفاق نادر و ویژه‌ای رخ داده است. نام نویسنده یا نویسندگان هم در پایان هر مقاله آمده و اگر مقاله از دایرهًْالمعارفهای دیگر ترجمه شده باشد، نام منابع پس از نام نویسنده مقاله به اختصار بیان شده است. در برخی مقالات که نوشته یا پرداخته چند تن از اعضای هیات علمی بنیاد دایرهًْ‌المعارف اسلامی است، به عبارت «د. ج. اسلام» (دانشنامه جهان اسلام) یا «گروه علمی» بسنده شده است.
دانشنامه اینترنتی
عصر، عصر دنیای مجازی است و تبادل اطلاعات با شبکه‌های اینترنتی انجام می‌شود. مسؤولان دانشنامه هم برای اینکه در این قافله نیز پیشتاز باشند مقالات جدید را بر اینترنت قرار می‌دهند ضمن اینکه در آینده‌ای نزدیک سامانه اطلاع‌رسانی دانشنامه گسترش می‌یابد.
دانشنامه کوچک
دایرهًْ‌المعارف‌‌ها آثاری حجیم، جاگیر و در تلقی عام سخت‌یاب هستند، به همین خاطر مقالات برگزیده و پرمخاطب دانشنامه جهان اسلام در حال ویرایش مجزاست تا به صورت کتاب‌هایی با عنوان کتابخانه دانشنامه جهان اسلام منتشر شود. تا الان هم 33 جلد از این کتاب‌های کوچک که در قطع رقعی هستند منتشر و عرضه شده است.
یک خطا
خطایی که درباره دانشنامه جهان اسلام رخ داده این است که برخی از عنوان آن تلقی نادرست و نادقیقی می‌كنند؛ گروهی آن را محدود به جغرافیای اسلامی می‌پندارند و گروهی دیگر هم آن را برای عموم دست‌نایافتنی می‌دانند (به‌لحاظ حجم و درك سطح مطالب و قیمت). هر دایرهًْ‌المعارف از جهت حجم، مطالب بالغ بر 40 کتاب معمولی را در دل خود دارد، برخی فکر می‌کنند این کتاب اثری تخصصی برای علما و روحانیون و اهل مطالعات دینی است. البته آنها هم از دانشنامه بهره می‌برند ولی همانگونه که اشاره شد، در این دایرهًْ‌المعارف موضوعات متعددی درباره زبان، ادبیات، علم، هنر، (معماری، موسیقی، نمایش و...)، فرهنگ عامه و تاریخ و جغرافیا آمده که در کنار شاخه‌های دیگر معارف اسلامی، هر پرسشگر اهل تحقیقی را سیراب می‌کند.
ترجمه آثار
دانشنامه جهان اسلام دستاوردی ملی در عرصه جهانی است، به همین خاطر تاکنون 4 مجلد از ترجمه عربی این کتاب در بیروت منتشر شده؛ بعضی موضوعات هم به انگلیسی ترجمه شده که از طریق دفتر لندن در کشورهای انگلیسی‌زبان منتشر خواهد شد.
ویرایش دانشنامه
مقالات دانشنامه جهان اسلام به قدری متقن نوشته می‌شود که خیلی وقت‌ها تحول جزئی علمی، آسیبی به آن وارد نمی‌کند و در بسیاری موارد نیاز به تجدید نظر دیده نمی‌شود ضمن اینکه تا وقتی دایرهًْ‌المعارف به طور کامل تمام نشود، تجدید نظر آن امکان‌پذیر نیست. موارد جزئی البته در نسخه اینترنتی و تجدیدچاپ‌ها لحاظ می‌شود.