آزاده صالحی
ظهر روز دهم
بی‌تردید نام قیصر امین‌پور برای آنهایی که به حیطه ادبیات فارسی علاقه‌مند بوده و هستند، نامی آشناست. امین‌پور در کارنامه چشمگیر ادبی خود آثاری زیبا و ماندگار خلق کرده که اغلب مخاطبان، کم و بیش با شعرها و آثار منثور او آشنایی دارند. او یکی از بهترین شاعران کودک و نوجوان بعد از پیروزی انقلاب نیز قلمداد می‌شود. در واقع امین‌پور در حوزه ادبیات کودک تم‌های قابل لمس و بی‌نظیری را برای مخاطبان خود ارائه کرده که یکی از آنها قصه قهرمانی‌های حضرت قاسم(ع) است. این کتاب «ظهر روز دهم» نام دارد و یکی از معروف‌ترین آثار امین‌پور در حوزه ادبیات کودک به شمار می‌رود. زنده‌یاد امین‌پور در این کتاب به روایت قهرمانی‌های حضرت‌قاسم(ع) فرزند 12 ساله امام حسن(ع) در کربلا اشاره می‌کند و از رشادت‌های قاسم(ع) که در کنار عموهای خود یعنی امام حسین(ع) و حضرت‌ابوالفضل(ع) به پیکار پرداخت، می‌گوید. این کتاب که نخستین‌بار در سال 1364 سروده شد در سال 1373 از سوی انتشارات سروش منتشر و بارها مورد تجدیدچاپ واقع شد و توانست جوایز زیادی از جمله جایزه جشنواره کتاب کانون پرورش فکری کودکان و نوجوان را نیز از آن خود کند.
طلسم سنگ
«طلسم سنگ» نام یکی از کتاب‌های زنده‌یاد سیدحسن حسینی است که مجموعه نثرهای عاشورایی او را دربرگرفته است. حسینی بعد از انتشار این کتاب، آن را به شهید مرتضی مطهری، دکتر علی شریعتی و پرویز خرسند تقدیم کرده زیرا معتقد است شعر، شعور، نثر و نگارش عاشورایی مدیون اندیشه‌ها و نوشته‌های این شخصیت‌هاست. «چهل سال در چهار ثانیه»، «راز ماندگاری کربلا»، «تصویر نامه شقایق»، «در ذکر شام عاشورا»، «نمایی از شهادت حر»، «با چنگ‌های خمیده‌قامت»، «دست‌هایی از این دست»، «تنهایی امام پس از شهادت همه یاران»، «فصلی با سالار صبوران»، «با چهارمین چکاد و هفت منزل تا بهار کربلا» و... برخی فصل‌های این کتاب هستند.
پس از 50 سال، پژوهشى تازه
دکتر جعفر شهیدی یکی از چهره‌های شناخته شده و مطرح در عرصه ادبیات فارسی به شمار می‌رود. وی از پيشكسوتان پژوهش و مطالعات ديني در كشور است كه تحصيلات حوزوي خود را تا مرحله اجتهاد در نجف اشرف و تحصيلات دانشگاهي خود را در تهران تا درجه دكترا ادامه داد و تا زمان وفات خود یعنی بيش از 2 دهه استاد دانشگاه تهران بود. زنده‌یاد شهیدی را با تاليفات ارزشمندي در حوزه تاريخ اسلام چون «تاريخ تحليلي اسلام»، «زندگاني حضرت فاطمه(س)»، «زندگاني علي بن الحسين(ع)»، «شيرزن كربلا»، «انقلاب بزرگ» و... می‌شناسند، ضمن اینکه کتاب «پس از 50 سال، پژوهش تازه پيرامون قيام امام حسين(ع)» این محقق بی‌بدیل را می‌توان از جمله كتاب‌هاي مطرح در تحليل واقعه عاشورا قلمداد کرد. این کتاب به شرح رخدادهایی که در سال 61 هجري و درست 50 سال پس از وفات پيامبر در سال 11 هجري اتفاق افتاد، مي‌پردازد. کتاب حاضر یکی از پرتیراژ‌ترین کتاب‌های استاد شهیدی به شمار می‌رود. کتاب «پس از 50 سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام‌حسین(ع)» بارها از سوی دفتر نشر فرهنگ اسلامی تجدیدچاپ شده و تا امروز به چاپ چهل و چندم نیز رسیده است. دكتر شهيدي تحقيق و نگارش اين كتاب را در سال 1330 انجام داده و كتاب را در سال 1357 منتشر کرد. این‌طور به نظر می‌رسد که وی پیش از هر چیز هدف خود را از تالیف این کتاب، یافتن پاسخ‌هایی برای چرایی حادثه عاشورا مبتنی کرده بود چندانکه خود نیز درباره این کتاب بر این باور بوده که مقصود از نوشتن اين يادداشت‌ها، مقتل‌نويسي، تبليغ مذهبي و حتي نوشتن تاريخ نيست؛ «من كوشيده‌ام خود بدانم آنچه رخ داد، چرا رخ داد؟» روی این اصل است که كتاب «پس از 50 سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین(ع)»، حاصل تلاش‌های این محقق برجسته برای یافتن این چرایی است.
آغاز روشنایی آینه
یکی از شاعرانی که در زمینه ادبیات عاشورایی کارهای زیادی انجام داده و آثار ماندگاری در این باره از خود به جای گذاشته، سیدعلی موسوی‌گرمارودی است. در میان آثاری که او با این مضامین تا امروز شعر سروده، کتاب «آغاز روشنایی آینه» بیش از دیگران جلوه‌فروشی می‌کند. این کتاب که تا امروز بارها و بارها تجدیدچاپ شده، ترکیب‌بند بلند عاشورایی به شمار می‌رود. گرمارودی پیش از اینکه این کتاب به چاپ برسد، نام موقت «از‌گلوی غمگین فرات» را برای آن انتخاب کرد اما نام کتاب بعد از چاپ به «آغاز روشنایی آینه» تغییر نام داد. این کتاب شامل ترکیب‌بندی 15بندی است که در آن صاحب‌نظرانی چون بهاءالدین خرمشاهی، سیدصدرالدین قوام‌شیرازی، محمد یزدانپرست، حمیدرضا شکارسری، مرتضی امیری اسفندقه و... به ارائه نقد‌ها و نظرات خود پیرامون آن پرداخته‌اند ضمن اینکه موسوی‌گرمارودی در بخش دیگر کتاب و در قالب 2 مطلب مجزا به بررسی شعرهای آیینی زنده‌یادان قیصر امین‌پور و سیدحسن حسینی نیز پرداخته است. شاعر در پیشگفتار کتاب هدف از نگارش این کتاب را لحاظ کردن روحیه حماسه عاشورایی در اشعار خود عنوان می‌کند.
بازخواني مجلس
حر بن يزيد رياحي
کتاب «بازخوانی مجلس حر بن یزید ریاحی» را شاید بتوان در ردیف ماندگار‌ترین آثار علی معلم‌دامغانی به شمار آورد. این کتاب نخستین‌بار در سال 1388 از سوی انتشارات سوره مهر وارد پیشخوان کتابفروشی‌ها شد. این کتاب آن‌طور که از نامش پیداست، روایتی تازه از منظر مولف درباره ماجرای حر است. معلم‌دامغانی این منظومه حماسی و عاشقانه را با تمام فرازهای برجسته و مدخل‌هایی که دارد برای مخاطب شرح داده است. برخی اهمیت «بازخوانی مجلس حر بن یزید ریاحی» را از این جهت می‌دانند که علی معلم‌دامغانی در تصویر این روایت نه‌تنها از قلم چیره‌دست خود بهره گرفته که نوعی تاویل و یکپارچگی تاریخی را نیز حین بازگو کردن این روایت منظومه‌وار رعایت کرده است. در واقع می‌توان گفت راوی در این کتاب بر اساس طبع شاعرانه خود، انسجامی به این روایت بخشیده است. کتاب «بازخوانی مجلس حر بن یزید ریاحی» در مجموع داراي 2 بخش مقدمه بسيار زيباست که ذهن مخاطب را برای بهره بردن از اشعار علی معلم‌دامغانی هدایت می‌کند. منتقدانی چون محمدرضا ترکی، شاعر و استاد دانشگاه ادبیات دانشگاه تهران درباره نحوه روایت نظم‌گونه این کتاب معتقد است: پیش از اينکه علي معلم وامدار شعر نيمايي باشد آنقدر که سبک و شيوه اين اثر به مجالس قديم تعزيه نزديک است قرابتي به شعر نو نداشته است. اگرچه شعرهای او در اين اثر به آثار پيشينيان توجه بسيار دارد و اين امر در ظاهر کار آشکار نيست.
شاید بتوان یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب را تاکید بر تبیین سبک تعزیه عنوان کرد. به تصوير کشیدن گناهکاران، کوفيان و کساني که حق دين را ادا نکرده‌اند، سخن شخصيت حر با امام حسين(ع) است، سخن او با امام حسين و... بخش‌هایی از این منظومه را تشکیل داده است. معلم‌دامغانی به زعم دکتر ترکی در این کتاب، واقعیت‌هایی شبیه به اسطوره را بیان می‌کند که خواندن آن برای مخاطب خالی از لطف نیست، کمااینکه خود شاعر نیز در مراسمی که چندی پیش برای رونمایی از این کتاب برگزار شده بود، اظهار داشت: شعر این کتاب بشدت وامدار ادبيات پيشينه ايران است و بنده در اشعاري که در اين اثر آمده از آثار گذشتگان بسياری استفاده کرده و از اشعار فرخي‌سيستاني، شاعر معروف نيز بهره برده‌ام. کل شعرهايي که در کتاب مجلس حر بيان شده تلميحات و اشارات آن است که از ادبيات عرب و فارسي به ما رسيده و از آن استفاده شده است. سهم من در اين ماجرا عنايت‌ها بود يعني عنايت به اشعارم بيش از آنکه تصور مي‌کردم، بود. پيشينيان و به نوعي در اين زمينه اسطوره‌اي همانند فردوسي اشعاري را سروده به آسمان بردند و بعد از فردوسي هر کس رفت از پي او رفت و به نقطه اوج نرسيد يعني جهان بویژه اشخاص ديگر در دیگر کشورها همانند يونان و هند نيز در اين راستا بوده‌اند. کربلا برخاسته ذهني است که تمام جوانب خواسته‌هاي آدمي را دربر داشته است. در حقيقت آرزويي داشتم که آن آرزو بر آنچه به ذهنم مي‌گفت محقق نشد، زماني مي‌خواستم وراي اين زبان تا کوتاهي که سلسله شعراي تواناي ما مي‌توانستند در اين باره انجام دهند و به هر دليل کوتاهي کردند از آن زبان بهره بگيرم و بتوانم آن ماجرا را آنچنان که هست، بازگو کنم. علاقه‌مند بوده آنچنان ماجراي عاشورا را بيان کنم که اگر توسط مخاطب مورد مطالعه قرار گيرد متوجه شود که من راوي تاريخ نيستم و اسطوره هم نمي‌بافم بلکه حقيقت بسيار بزرگ و شگرفي را بيان مي‌کنم.
مرثیه‌ای که ناسروده ماند
«مرثیه‌ای که ناسروده ماند» یکی از کتاب‌های عاشورایی به شمار می‌رود. این کتاب که به قلم پرویز خرسند، نثرنویس و شاعر نو سرای انقلاب به رشته تحریر درآمده است، مشتمل بر 13 مقاله ادبی درباره واقعه کربلا است. مولف در بخشی از مقدمه کتاب می‌نویسد: «اگر به خواندن این دفتر نشستهاید، فکر کنید که از کسی که بیشترین درد را دارد تنها آهی میشنوید یا قطره اشکی میبینید، درست است که در ابتدا با شنیدن «آه» و دیدن «اشک» حکم به غمگینی صاحب اشک و آه میکنید اما قبول کنید این همدردی نیست. باید چنان به آه گوش بسپارید که خود آهی برآرید و چنان در اشک خیره شوید که اشک در جانتان بجوشد؛ آنجاست که دردی را چشیدهاید و دردمندی را پناه دادهاید. این را ننوشتهام، زیستهام و شما نخوانید، زندگی کنید. چنین باد». این کتاب را نشر نیستان در شمارگان 2هزار تیراژ در 183 صفحه منتشر کرده است. «برزیگران دشت خون» نیز عنوان کتاب دیگری از این مولف است. وی در این کتاب نیز که محور آن عاشوراست، مجموعه روایت‌هایی داستان‌گونه از امام حسین(ع) و یاران او را گردآوری و تالیف کرده است.
حماسه حسینی
یکی دیگر از کتاب‌هایی که در حوزه آثار عاشورایی از دیرباز تا امروز مورد توجه قرار داشته، کتاب «حماسه حسینی» نوشته شهید مرتضی مطهری است. «حماسه حسینی» مجموعه‌ای 3 جلدی است که 2جلد آن مربوط به سخنرانی‌های شهید مطهری و یک جلد نیز دربر گیرنده یادداشت‌های او به شمار می‌رود. آنهایی که این مجموعه را مطالعه کرده‌اند به خوبی می‌دانند که 2 جلد سخنرانی‌های این مجموعه، پیرامون تحریفات عاشورا، پررنگ‌ترین بخش آن را تشکیل داده است. شهید مطهری در «حماسه حسینی»، امام حسین(ع) را برای امروز جامعه می‌خواهد بنابراین با آنچه سر راه استفاده از امام حسین برای امروز جامعه باشد، مبارزه می‌کند. این مجموعه از سوی نشر صدرا منتشر شده است.
قصه کربلا
«قصه کربلا» کتابی صوتی است که به قلم مهدی قزلی برای طیف کودک و نوجوان در 10 فصل نوشته شده و موسسه عماد آن را به چاپ رسانده است. این کتاب از جمله آثاری است که واقعه کربلا را از زمان عزیمت امام حسین(ع) از مکه به کوفه به دعوت کوفیان و عدم وفاداری کوفیان نسبت به ایشان و وقایع منجر به حماسه عاشورا از زبان 9 گوینده صاحبنام عرصه گویندگی و دوبلاژ روایت و بازگو می‌کند. مخاطب در این کتاب می‌تواند فارغ از بازخوانی واقعه عظیم کربلا با قصه کودکانی چون حضرت رقیه(س) که 3 ساله بوده و امام محمد باقر(ع) 5 ساله نیز بیشتر آشنا شود. در فصل شهادت کتاب صوتی «قصه کربلا» نیز حكايتي از شهادت كودكان و نوجواناني مانند عبدالله بن حسن‌المجتبي(ع) و قاسم بن الحسن(ع) و همچنين شهادت حضرت علي‌اصغر(ع) طفل 6 ماهه امام حسين(ع) روايت شده است. «فصل امام»، «فصل علمدار»، «فصل پیامبر دوباره»، «فصل صبر»، «فصل کوفه»، «فصل یاران»، «فصل دشمنان»، «فصل اسارت»، «فصل انتقام»، «فصل عاشقی» و... دیگر فصول این کتاب را تشکیل داده اند. مولف در جریان نگارش این کتاب سعی کرده علاوه بر پایبندی به سادگی کلام، نوعی آراستگی شعر آیینی را نیز در این اثر بگنجاند و از تحریک احساسات مخاطب نسبت به قصه کربلا پرهیز کند.
کتاب آه
صحبت کردن و نوشت از عاشورا بی‌اختیار این شعر حافظ را به ذهن متبادر می‌کند:
یک قصه بیش نیست غم عشق و وین عجب
کز هر زبان که می‌شنوم نامکرر است
کتاب «آه» را می‌توان در نوع خود یکی از متفاوت‌ترین آثار عاشورایی قلمداد کرد. این کتاب در واقع بازخوانی مقتل امام حسین(ع) است که به همت یاسین حجازی با نثری وزین بازنویسی شده است. حجازی در این کتاب واقعه عاشورا را از منظری تازه بازگو می‌کند. به بیان ساده‌تر او در این کتاب واقعه عاشورا را از 6 ماه قبل روایت می‌کند. البته حجازی این کتاب را از اثر «نفس‌المهموم» نوشته محدث نامی شیخ عباس قمی به مدد نثری ساده و روان بازنویسی کرده است.
تشنه‌لبان
یکی از مقتل‌های بلند عاشورایی، اثر حمید گروگان با عنوان «تشنه لبان» است. این کتاب با مخاطب قرار دادن نوجوانان، اثری ویژه و مناسب و مذهبی برای این طیف قلمداد می‌شود. گروگان که 10 سال از عمر خود را صرف پژوهش برای نگارش چنین کتابی کرده است، ایده نگارش این کتاب را برآمده از دهه 60 عنوان می‌کند. نثری که گروگان برای نگارش این کتاب در پیش گرفته، نثری شسته و رفته و روان است. وی در این کتاب از 3منظر تحلیلی، تاریخی و عاطفی به واقعه عاشورا نگریسته و با استناد به منابع معتبر تاریخ عاشورا کوشیده حوادث را با جزئیات توصیف کند. این کتاب در ۵ هزار نسخه و با قیمت ۸۰ هزار ریال منتشر شده است.
قیام مختار
سیدابوفاضل رضوی‌اردکانی یکی از محققان و پژوهشگرانی است که در زمینه نگارش کتاب‌های تاریخی فعالیت‌های زیادی کرده است. وی از سال 1342 تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی در مبارزات سیاسی و انقلابی حضور فعال داشته است. وی علاوه بر تحصیل و تدریس در حوزه علمیه قم و دانشگاه‌های قم، تهران و استان فارس در کارنامه کاری خود کتاب‌هایی چون «دفاع از حق»، «اهل‌بیت»، «شخصیت و قیام زید بن علی»، «قیام فخ»، «پیامدهای عاشورا»، «آزاده شهید»، «تفاسیر شیعه»، «ترجمه تاج‌الموالید علامه طبرسی» و... را ثبت کرده اما کتاب «قیام مختار» در بین دیگر تالیفات این نویسنده از اهمیت بیشتری برخوردار است. «قیام مختار» تاکنون 14 بار چاپ شده که چندین چاپ در قم و 8 چاپ نیز در تهران داشته است. رضوی‌اردکانی در این کتاب صرفنظر از تبیین زندگینامه مختار به طرح مباحثی چون لقب مختار، لقب اعطایی حضرت علی به مختار، سیاست و مدبر بودن مختار و... نیز در قالب 14 فصل پرداخته است. وی در توضیح این کتاب می‌گوید: «قیام مختار» کتابی است که 5 سال برای نگارش آن زحمت کشیدم و برای آنکه بتوانم اثر مستند و مستدلی ارائه کنم سعی کردم از همه منابع و اسنادی که درباره زندگی، قیام و شهادت مختار وجود داشته استفاده کنم تا کتابی باشد که به لحاظ مستندات درخور مخاطب واقع شود و فکر می‌کنم تا حدود زیادی هم در این زمینه موفق بوده‌ام، چنانچه چاپ‌های پیاپی کتاب نیز گواه این ادعاست. از طرفی به قول محققان، این کتاب در حال حاضر جامع‌ترین کتابی است که به زبان فارسی درباره مختار و وقایع تاریخی آن زمان وجود دارد. مختار چهره مظلومی بوده و حین نگارش این کتاب سعی کردم دلایل آن را بیان کنم. نخستین دلیلش این بوده که حاکمیت زبیری‌ها و اموی‌ها علیه قیام مختار بوده است و به هر حال مورخانی که در آن زمان به نگارش تاریخ می‌پرداختند تماما درباری بوده‌اند بنابراین حقیقت قیام مختار تا حدودی از سوی این مورخان و ناچار دستخوش تحریف شده است، طوری که مورخان به او لقب‌هایی چون کذاب، مدعی پیامبر و... داده بودند. این موارد همچنین به کتاب‌های شیعیان نیز راه یافته و برخی را به خاطر بیان احادیث جعلی دچار غرض‌ورزی کرده بود، از این رو سعی کردم کتاب را طوری بنویسم که صرفنظر از مستند بودن، پاسخی بر این تهمت‌ها نیز باشد و همین‌طور هاله‌های ابهام را از چهره حقیقی مختار بزداید.