سیدمحمد حسینی*: کتاب سترگ «بینوایان» از آن دست آثار هنری است که امروز در سراسر جهان شناخته شده و به زحمت می‌توان کسی را یافت که نام این اثر بی‌نظیر ویکتو هوگو، نویسنده مشهور فرانسوی را نشنیده باشد. کتابی که در اروپا با عنوان انجیل دوم از آن یاد می‌شود و در مناسبات اجتماعی و فردی مردم اروپا تاثیری بسیار عمیق و گسترده داشته و دارد. داستان این کتاب ماجرایی دو پاره از زندگی فردی به نام ژان وال ژان است که در اثر ارتکاب بزهی کوچک در چنبره قانون خشک و بی‌روح فرانسه گرفتار می‌شود. بخش اول داستان مستفاد از نگاه دیندار هوگو قصه سیرورت فردی را روایت می‌کند که قانون خشک و غیرقابل انعطاف حاکمیت با نماد و فیگور بی‌احساس و بی‌روح بازرس ژاور تمام تلاش و مساعی خود را به کار می‌گیرد تا ژان را در جایگاه مجرمیت بنشاند و محکوم کند، غافل از اینکه این رفتار نه‌تنها کمکی به بدنه اجتماع نخواهد کرد بلکه در نهاد خود باعث فروغلتیدن مرد قوی‌هیکل داستان به دامن بزهکاری و مجرمیت خواهد شد. و ژاور بسان رباطی بی‌احساس که تحت اختیار قانون فعالیت می‌کند فارغ از هرگونه مال‌اندیشی تنها به تحقق هدف خود یعنی گرفتار کردن ژان می‌اندیشد. در این میان مردی خدایی و آگاه در قالب یک کشیش ظاهر شده و راهزن رفتار به دور از انسانیت قانون حاکم می‌شود و مانع از فروغلتیدن ژان به درون تاریکی و گناه می‌شود. سکانس بسیار زیبا و اوج روایت این ماجرا در دل داستان لحظه‌ای است که ژان بر اثر فشار بیش از حد گرسنگی به کلیسا پناه می‌برد و به‌رغم پذیرایی بسیار کریمانه کشیش و همسرش، صبح زود سرویس نقره سفره کشیش را که از آن برای پذیرایی از ژان استفاده شده بود می‌رباید و به‌زعم خود بدون اینکه کشیش متوجه شود پا به فرار می‌گذارد. ساعتی بعد از بخت بد گرفتار پلیس‌های گشتی محل می‌شود و پلیس‌ها اموال سرقتی را بلافاصله شناسایی کرده و ژان را به سمت خانه کشیش می‌برند. ژان در مقابل کشیش که با او به مهر و عطوفت رفتار کرده بود، شرمگین سر به زیر می‌اندازد، شاید همین بارقه شرم در چشمان او است که کشیش را وامی‌دارد به جای درخواست تعذیر با گفتن گزاره‌ای متفاوت، زمینه رهایی ژان از مخمصه را فراهم کرده و خود اقدام به تنبیه و بیدارسازی ژان از خواب غفلت و جهالت کند. او در مقابل چشمان حیرت‌زده همسر و پلیس‌هایی که دستان ژان را بسته و در دو طرف او کنار آستانه در ایستاده‌اند و منتظر گرفتن پاداش از کشیش بابت یافتن سریع اموالش هستند، خطاب به ژان می‌گوید: پسرم! شمعدانی‌ها را فراموش کردی، چرا اینها را نبردی؟ و با این کلام نه‌تنها سرویس غذا را از او بازپس‌نمی‌گیرد بلکه شمعدان‌های نقره را هم به او تقدیم می‌کند. این سخن او آب سردی بر سر پلیس‌ها و نمایندگان قانون جاری می‌کند و آنها را مجبور می‌کند ژان را رها کنند. دیالوگ طلایی رمان در همینجا به زبان کشیش جاری می‌شود که خطاب به ژان بعد از رهایی از دست قانون می‌گوید:
من روح تو را برای خدا خریداری کردم. این کار تاثیر بسیار عمیقی بر جان ژان می‌گذارد و او را در مسیر سیرورت معرفتی و انسانی قرار می‌دهد و گویی روح او ناگهان ورق می‌خورد و به خود می‌آید که هر چه می‌تواند برای رسیدن به نصاب بالای انسانیت و تعالی تلاش کند. و داستان با همین قواره یعنی سیرورت او در مسیر تعالی ادامه می‌یابد.
تا اینجای داستان بخش اول ماجرا به اتمام می‌رسد، بخشی که به نحوی باید آن را ناظر بر شخصیت یا به عبارت دقیق‌تر شخصیت‌پردازی داستان دانست و قهرمان ما ریخت و شکل نهایی خود را پیدا کرده و حالا آماده است که وارد بخش دوم داستان یعنی ماموریت قهرمان شود. پاره دوم قصه، حال و هوایی متفاوت دارد، حال و هوایی که منبعث از وضعیت اجتماعی و فرهنگی آن روزگار فرانسه است و به نظر می‌رسد هوگو برای نگارش این بخش بیشتر به مقتضیات زمان خود عنایت داشته و بر مبنای همین اقتضائات ماموریت شخصیت اول داستان خود را تعریف کرده است. و این اتفاق امری کاملا طبیعی است و شاید حتی نتوان هیچ اشکالی از حیث رویکردی به آن وارد دانست، چرا که هوگو هم مانند هر انسان دیگری فرزند زمانه خویش است و مشکلات و چالش‌های انسانی را در همان پارادایمی تاویل و تفسیر می‌کند که در فراپیش خود دارد و مشاهده می‌کند. بدین رو هوگو که در جامعه فرانسه زندگی می‌کند و چشم به هنجارها و ناهنجاری‌های جاری در همین جامعه دارد، چالش فراروی قهرمانش را نیز از همین اقلیم پیدا کرده و در دل داستان کارگذاری می‌کند. جامعه‌ای که در آن اتوریته قانون خشک و بی‌روح، لاجرم آدمی را به انزوای از خواسته‌های انسانی فروبرده و مناسبات انسانی در مذبح انتلکتوالیته یا همان اصالت حقوق فردی قربانی کرده و اژدهای اومانیته در حال بلعیدن نیم‌رمق باقیمانده از اخلاق انسانی، رافت و رحمت در قاموس زندگی بشر در حال گذار دوران مدرن است. جامعه‌ای که برای رسیدن به شتاب بیشتر در مسیر صنعتی شدن الزامی برای پایبندی به تقیدات دین و اخلاق دینی ندارد، عشق به محاق رفته خانواده از اعتبار ساقط شده و آنچه بیش از همه به چشم می‌خورد زنان هرزه و مردان هوس‌بازی هستند که نگاهی غیر از اصالت تلذذ و کامجویی نسبت به هم ندارند. در چنین فضای مسمومی فرزند تعبیری غیر از یک حادثه ناخواسته در فرآیند کامجویی نیست و به همین دلیل است که کودکان بی‌پدر و مادران بی‌حامی در جای جای جامعه در حال تغییر فرانسه خودنمایی می‌کنند. واژه کودک ناخواسته تک‌مضراب آشنای جامعه آن روز است و نگرانی برای سرنوشت نامعلوم این میهمانان ناخوانده جامعه، هوگو را بر آن می‌دارد تا نسخه‌ای برای حل ماجرا در داستان تعبیه کند. فانتین، زن رنج‌کشیده و بدون حامی که اسیر یکی از همین حوادث شده در مسیر زندگی ژان قرار می‌گیرد و کوزت فرزند او که در حال اضمحلال و نابودی در زیر فشار تناردیه‌های بدذات و سنگدل است باید نجات پیدا کند. اینجاست که ژان باید در قواره یک منجی وارد عمل شود و مشکل را حل کند. و این کش و قوس بعد از مرگ فانتین، ژان را بدل به پدری خودخواسته برای کودکی ناخواسته می‌کند. او است که باید این کودک را که نماد فرانسه نوین است از تونل‌های انقلاب اکتبر فرانسه عبور دهد و سرنوشت و آینده کوزت باید در دست همین خرده‌بورژوای تازه به دوران رسیده رقم بخورد. ژان این کار را انجام می‌دهد و در نهایت سرنوشت کوزت توسط این پدر خودخواسته رقم می‌خورد. این در حالی است که مخاطب رمان بزرگ بینوایان حتی یک بار هم مجال آن را نمی‌یابد که درباره پدر واقعی کوزت در مقام پرسش برآید.
گویی موضوع حل شده است و تمام مخاطبان قبول کرده‌اند که بهترین راه حل همین است که هوگو تقریر کرده.
فرزندان ناخواسته تحت حمایت و سرپرستی پدران خودخواسته
فرمولی که بعد از هوگو در هزاران رمان و اثر سینمایی دیگر تکرار شده و موضوع اصلی هزاران اثر سینمایی در اروپا و آمریکا تا به امروز قرار گرفت و کار به جایی رسید که شمارش تعداد این محصولات ناشی از حادثه‌های عشقی جایی مشخص و متمایز در آمار رسمی دولت‌های غربی برای خود باز کرد به نحوی که هر ساله آماری از کودکان بی‌پدر در جوامع مختلف اعلام می‌شود و فعالیت‌های بی‌شمار اجتماعی و فرهنگی در همین رابطه به اجرا درمی‌آید. آمارهایی که برخی از آنها به قدری تکان‌دهنده است که برای نسبت میان انسان و اخلاق ایجاد نگرانی عمیقی می‌کند، بماند آموزه‌های دینی که نادیده انگاشته می‌شوند و شرعی که در سه‌کنج سیاست‌زدگی محافظه‌کارانه یا همان کنسرواتیزم جاری اروپایی از یک سو و سکولاریسم اجتماعی از سویی دیگر و نیز بی‌قیدی مردانی از تبار داروین از جهت سوم محاصره شده و آرام‌آرام در حال از دست دادن توان تنفس است. برای نمونه می‌توان به موضوعی اشاره کرد که در سال 2009 در فرانسه به صورتی کاملا رسمی در مجله ماریان آمار کودکان مورد تعرض قرار گرفته توسط محارم یک در 33 کودک اعلام می‌شود و در همین سال یک موسسه غیردولتی این آمار را خوشبینانه می‌نامد و با انتشار محصول تحقیقات خود در روزنامه لوفیگارو آمار واقعی این جنایات غیرانسانی را یک به 10 اعلام می‌کند.در سال 2014 آمار رسمی مراجع ثبت احوال فرانسه اعلام می‌کند 58 درصد کودکان تازه متولد شده فرانسه از باب داشتن پدر مجهول‌الهویه هستند. این آمار را خبرگزاری فارس در تاریخ 8/3/93 در قالب یک دیاگرام انتشار داد. از این باب باز هم باید تاکید کرد که هوگو چالش اجتماعی خود را در کف اجتماع خود یافته و قهرمانش را مامور حل این مشکر کرده و برای آن نسخه پیچیده. سوال اینجاست که وضعیت شرق و جامعه شرقی در مواجهه با چنین موضوعی چیست؟
در پاسخ باید به موضوعیت و موجودیت این بحث در جوامع شرقی پرداخته شود و بعد در مقام پاسخ و ارائه راه‌حل یا احیانا تکرار راه‌حل هوگو در این جوامع دامن زد. اگر منطقی و بدون قبض و تنگ‌نظری به جوامع شرقی نظر بیفکنیم، خواهیم دید که به‌رغم گذر زمان و تحولات عظیم در حوزه خرده‌فرهنگ‌ها و توده‌های تمدنی، همچنان خانواده در این جوامع نقش بسیار پررنگی دارد و وجود فرزندان در بستر خانواده تعریف و موجودیت می‌یابد و به‌رغم بالاگرفتن تب توسعه و مدرن شدن بسیاری از جوامع شرقی اما همچنان فرزندان متعلق به خانواده‌ها هستند و شناسنامه‌های آنها دو نام را در قسمت والدین به خود می‌بیند. حال اگر شرق را در محدوده جهان اسلام به بررسی بنشینیم به دلیل وجود آموزه‌های معرفت دینی و اسلامی این بستگی صدچندان می‌شود و فرزندان با خود نام پدر را تحت قالب ضمیر ابن یا زاده به یدک می‌کشند. این بستگی در ایران با تشدید چندصد برابری همراه و ملازم می‌شود. سرزمینی که فارغ از دین مبین اسلام حتی قبل از اسلام نیز به شهادت تاریخ‌نگاران بزرگی چون ویل دورانت در تاریخ تمدن یکی از اصلی‌ترین شاخصه‌های مردمانش توجه و صیانت از حریم خانواده بوده و حضور اسلام و بویژه تقید به تشیع موجب تشدید این خصیصه ویژه در آن شده. ویل دورانت در تاریخ تمدن بعد از اشاره به ساختار معماری و عناصری چون اندرونی و بیرونی در ساختار معماری هخامنشیان با نوعی ابهام و پرسش موضوع را مطرح می‌کند که دلیل این تقسیم‌بندی چه بوده و بعد در ادامه توضیحاتی بسیار خواندنی در حوزه تعاملات خانوادگی ایرانیان ارائه می‌دهد، این درحالی است که ایران در آن دوره هنوز مزین به حلقه اسلام و نگین تشیع نشده. با حضور اسلام مردم ایران به حدی در صیانت از حریم خانواده اهتمام می‌ورزند که گویی مردان ایرانی واژه «غیرت» را بیش از تمام صفات و خصوصیات بشری منتسب به خود می‌دانند و این تحدی و ابراز تا اندازه‌ای است که گاهی به نظر می‌رسد حتی فکر کردن به کودکان بی‌پدر در این سرزمین نوعی خیال موهن و خبیث است. با این حساب موضوع اجتماعی مورد نظر هوگو در ایران به قول منطقیون اساسا سالبه به انتفاع موضوع است و از موضوعیت ساقط است. چرا که اگر آن را به عنوان یک پدیده شایع اجتماعی بدانیم در نوعی دروغ‌بودگی شبه‌روشنفکرانه فروغلتیده‌ایم و اگر نقض و نفی کلی هم کنیم که بنا را بر فلسفه خوش‌بینی و بلاهت نهاده‌ایم. اینکه این پدیده اجتماعی در جامعه ایرانی هم مثل تمام جوامع جهان امکان وقوع دارد بدیهی است اما توجه به این نکته هم در جای خود غیرقابل انکار است که مساله یاد شده در ایران با توجه به اعتقادات جاری این سرزمین به هیچ‌وجه موضوعیت ندارد و به طور قطع هرگز نمی‌توان و نباید آن را در مقام و مقال رسانه‌ای به ذکر نشست. اما حکایت فیلم کاسب‌کارانه آقای کارگردان ارزشی سینمای ایران کاملا غیر از این است. میرکریمی در «امروز» همان کاری را می‌کند که هوگو در «بینوایان» کرد و قدم در بازتعریف همان مشکلی می‌نهد که ویکتور هوگو در اقتضاعات اجتماعی خود به آن اندیشیده و نسخه داده بود. او هیچ زحمتی برای شخصیت‌پردازی قهرمانش به خود نمی‌دهد و گویی این وظیفه را به نحوی احاله داده به حاتمی‌کیا و فیلم «آژانس شیشه‌ای» و بناست ما با همان پرویز پرستویی آژانس مواجه باشیم با قدری کهولت بیشتر در رفتار و واکنش‌ها. افراط در کندی شخصیت به حدی است که از تظاهر به خستگی فراتر رفته و شخصیت را تبدیل به حاج‌کاظم اسلوموشن کرده. کاریکاتوری قابل احترام اما کند، تا اندازه‌ای که لطمه‌ای جبران‌ناپذیر به ریتم فیلم وارد می‌کند. با این حساب میرکریمی از قسمت اول داستان به سرعت عبور کرده و نقبی می‌زند از دل آژانس به بیمارستانی که این‌بار بیمارش به آن می‌رسد و بنا نیست ماجرای رفتن و نرسیدن را تعریف کند، بلیت هواپیما هم نیاز ندارد. ماشین درب و داغان حاجی هم جای خود را به یک تاکسی شیک‌تر و مدل بالاتر داده و این همه حکایت از نوعی این همانی هدفمند است که کارگردان به عمد در دل داستان کار گذاشته تا خود را از رنج شخصیت‌پردازی رها کند. با این حال مخاطب می‌تواند حدس بزند که این بار هم بناست بیمار اورژانسی حاج‌کاظم جان خود را از دست بدهد اما با یک تمایز کوچک آن هم نوزادی که به جا می‌گذارد. این همانی داستان با بینوایان هم حکایت از همین ماجرا دارد، ژان وال‌ژان قصه امروز فانتین یا همان صدیقه را از کف خیابان می‌یابد با همان مولفه‌ها و رنجی که در اثر ظلم مردان در حقش روا شده است، حالا بناست او را حمایت کند، او هم باید مثل فانتین بمیرد و کوزت را تنها و بی‌کس رها کند.
حاج‌کاظم را همه می‌شناسند حال می‌خواهد اسمش یونس باشد یا هر اسم دیگری
او مردی دوست‌داشتنی از تبار مردان دهه 60 است که در مقابل ناهمگونی‌های اجتماع با شعارهای انقلابی قیام کرده و در بن‌مایه‌های اعتقادی آرمانخواهانه خود همواره معترض وضع موجود است. انتخاب این شخص نوعی رندی را در ذهن متبادر می‌کند که بناست مرا آماده کند تا اعتراضی به موضوع مورد اشاره فیلم نداشته باشم. چرا که سمپات حاج‌کاظم همیشه خوشایند است و اصولا مخاطب به خود اجازه اعتراض به او را نمی‌دهد، اصلا همیشه حق با حاج‌کاظم است و مگر می‌شود در مقابل موضع او موضعی دیگر اتخاذ کرد. درست همین ترفند است که مخاطب را در تنگنایی قرار می‌دهد که به هیچ‌وجه در مقام پرسش از چرایی انتخاب موضوع برنیاید. و اجازه دهد قسمت دوم داستان بدون سوال توسط میرکریمی روایت شود. و از اینجاست که ماموریت یونس یا همان حاج کاظم آغاز می‌شود. به عبارت دقیق‌تر فیلم میرکریمی را باید اپیزود دوم «آژانس شیشه‌ای» به حساب آورد با قدری خام‌دستی در حوزه فیلمنامه و پرداخت داستانی و کارگردانی. آغاز فیلم از نیمه دوم داستان است و فیلمساز شخصیت قبلا شکل گرفته خود را یکراست به دنبال ماموریتش گسیل می‌دارد و او را با صدیقه رنج‌کشیده به صورت اتفاقی مواجه می‌کند. صدیقه یا همان سمبل مظلومیت در فیلم دو بار تجربه مشابه داشته اما هر دو بار گویی به دلیل فقدان حضور قهرمانانه ژان وال‌ژان، میرکریمی کودکش را از دست داده.
صدیقه همان فانتین است با همان مولفه‌ها؛ رنج‌کشیده، مظلوم و تحت تظلم مردان مجهول با هوس‌های معلوم و انگیزه‌های شیطانی قرار گرفته؛ زنی در قواره‌ای محجبه که بیننده حق ندارد با نگاهی غیر از مظلومیت در او نظر کند و بناست به عنوان مام میهن کودک نسل چهارم انقلاب را به دنیا بیاورد و در این اثنا مردی در قواره جوانان دهه 60 بدون چشمداشت به او کمک خواهد کرد.
باز هم تکرار مدل هوگویی کودکی ناخواسته برای پدری خودخواسته
در ماجرای فیلم «امروز» بزرگ‌ترین گناه را فردی مرتکب خواهد شد که در جایگاه بیننده در مقام پرسش از نسب کودک مجهول‌الهویه داستان برآید. او کودک بما هو کودک است و به تو ربطی ندارد محصول هرزگی هوس‌مدار یا رنج فقر یا تن‌فروشی مازوخیستی باشد. مهم این است که نام مادر صدیقه است و چادر هم به سر دارد، مهم‌تر اینکه او را حاج‌کاظم به مقصد بیمارستان رسانده لذا فضولی پرسش حتی به طور نسبی هم به تو به عنوان بیننده نیامده.
در فیلم نوعا زنان با همین مشکل مواجهند، دیالوگ تلخ سوپروایزر بیمارستان که اینجا بهشت مردانی مثل تو است، حکایت از تجربه‌ای مشابه و بسیار تلخ دارد و بر این موضوع دلالت می‌کند که او هم کودکی دارد و مجبور است در محیط بیمارستان از کودکش مراقبت کند، ظاهرا حرفی از پدر در میان نیست. اما اینکه جناب کارگردان ارزشی ما توجه به این نکته را فراموش کرده که موضوع مورد نظرش اساسا در نظر مردم سرزمین ایران قباحت ذاتی داشته و موضوعیت آن بشدت قابل تردید است، نکته‌ای است که نمی‌توان به‌راحتی از کنار آن عبور کرد. پیگیری ماجرای موضوع کلی فیلم حکایت جوان طلبه‌ای را فراروی ما زنده می‌کند که برای فضل‌فروشی در میهمانی استاد سر سفره با تظاهری عجیب شروع به دعا خواندن کرد اما اشتباها به جای دعای سفره دعای دستشویی را خواند و مورد خطاب استاد قرار گرفت که:
شیخنا تسبیح خوب آورده‌ای/ لیک سوراخ دعا گم کرده‌ای
با این حساب باید به جناب کارگردانمان بگوییم سوراخ دعا گم کرده‌ای برادر، اینجا ایران است نه غایت قصوای هنر نیم‌بند کپی‌محور تو یعنی فرانسه. اینجا سرزمینی است که اولویت‌ها، هنجارها، ناهنجاری‌ها و کنش و واکنش‌های اجتماعی‌اش با تمام جهان فرق می‌کند. حکایت فیلم «امروز» حال و روز تو است، نه جامعه ایرانی. این اندیشه تو و امثال تو است که به بحران هویت مبتلا شده. به قول مرحوم جلال آل‌احمد، فراموش کرده کیست و در کدام اقلیم زندگی می‌کند. انسان‌های التقاطی، موجودات شترگاوپلنگی هستند که تکلیف موجودیتشان را نمی‌دانند و اگر فردا روزی فیلمی درباره آدمخواری بسازند تعجب‌برانگیز نخواهد بود چرا که در سرزمین‌های موعودشان ارباب با این موضوعات دست به گریبان است و براساس همین مفاهیم فیلم می‌سازد، از این باب با این فتح بابی که توسط کارگردان ارزشی در کپی‌کاری از ادبیات و فرهنگ فرانسوی صورت پذیرفته جای تعجب نخواهد بود اگر چند صباح دیگر شاهد حضور زامبی‌های چادری یا ریشوهای آدمخوار در پرده سینماها باشیم. شهید آوینی بر این باور بود که فیلمساز درون خود را می‌سازد نه جامعه را. با قدری تامل می‌توان به صحت این گزاره پی برد چرا که نوعا اصابت هر انسانی فارغ از فیلمساز بودن یا نبودن با عناصر متکثر واقعیت در جامعه نسبت مستقیم با درونیات و اقتضاعات ذاتی و اندیشگانی انسان دارد به طور مثال بسیار پیش آمده که در انتهای یک خیابان کسی از ما سوال کرده نانوایی داخل این خیابان بود و ماهم با قدری تأنی جواب منفی داده‌ایم اما در بازگشت فهمیده‌ایم که داخل آن خیابان چندین نانوایی وجود داشته به عبارت ساده‌تر چون گرسنه نبوده‌ایم نانوایی‌ها را ندیده‌ایم . به قول شیخ اجل علیه الرحمه:
تشنگان را نماید اندر خواب/ همه عالم به چشم چشمه آب
با این حساب برخورد فیلمساز هم با جامعه و عناصر متکثر واقعیت اجتماعی براساس مولفه‌های درونی او تنظیم می‌شود و فیلمساز همان چیزی را در جامعه می‌بیند که به آن می‌اندیشد، از همین رو است که کلام آوینی بر جان می‌نشیند چرا که فیلمساز درون خود را می‌سازد نه اجتماع را. پس با این اعوجاج پیش‌آمده نیاز به نوعی درون‌کاوی در حوزه فیلمسازانمان و به طریق اولی مدیران فرهنگی‌مان آشکار می‌شود و اینکه از خود سوال کنیم به واقع ما در این جهان پرشکوه چه می‌بینیم و بر سر چه موضوعاتی توقف کرده و می‌نشینیم و مداقه می‌کنیم، غایت و فرجام کپی‌کاری‌های نازل اینچنینی در ساحت هنر این مرز و بوم کجاست؟ اینکه موضوعی در نقطه‌ای از دنیا دارای اعتبار باشد دلیل نمی‌شود همان موضوع را تسری داده و در موردش فیلم بسازیم. اگر کسی فیلمی در ایران بسازد درباره روستایی که تحت محاصره هزاران خرس پاندا قرار گرفته به او چه خواهیم گفت، آیا تمسخر همه را برنخواهد انگیخت؟ اینکه فیلمسازی نداند خرس پاندا در زیست‌بوم ایران وجود ندارد به همان بدی است که کارگردانی موضوع کودکان ناخواسته را در درجه‌ای از اعتبار ببیند که ماموریت ویژه برای تیپ مدافع ازجان گذشته بازمانده از جنگ تعریف نماید و میان این همه سمن اجتماعی یاسمن فرانسوی هوا کند و نیرویش را صرف تعریف این موضوع کند. شاید دلیل انتخاب این موضوع این همانی با جامعه فرانسه باشد و مثلا ما می‌خواهیم به آنها بگوییم ببینید! ماهم مشکلاتمان شبیه به شماست، پس ما هم پیشرفته هستیم، شبیه همان تئوری ابلهانه تقی‌زاده که صرف لباس تصور می‌کرد ما پیشرفته خواهیم شد و بر این باور بود که برای پیشرفت باید از فرق سر تا نوک پا غربی شویم. رضاخان هم روزی بر این باور بود که اگر حجاب از سر زنان برداشته شود ما از تحجر و عقب‌ماندگی به‌در خواهیم آمد، غافل از اینکه سرزمین ایران سرزمین ایران است نه هیچ کجای دیگر از دنیا.
* منتقد و مدرس سینما و سردبیر ماهنامه سینمارسانه