گروه اجتماعی:
افزایش باروری و رشد جمعیت کشور از مباحث مهم این روزهای کشور است که توجه مسوولان، کارشناسان و مردم را به خود جلب کرده است. کارشناسان معتقدند کشور با کاهش میزان باروری مواجه است و اگر به همین منوال پیش برویم، در دهه‌های آینده با رشد جمعیت صفر و حتی منفی مواجه خواهیم بود و ایران به جامعه‌ای با جمعیت سالخورده تبدیل می‌شود. کارشناسان جمعیت در عین حال که از به پیری رسیدن جمعیت کشور در آینده ابراز نگرانی می‌کنند از باز شدن پنجره موفقیت و زمان رسیدن به توسعه تحت عنوان پنجره جمعیتی یاد می‌کنند که به روی کشور باز شده است. اما موضوع مهم دیگری هم وجود دارد و آن اینکه این پنجره تا ابد به‌روی ایران باز نیست و ایران فقط برای چند سال دیگر می‌تواند از این پنجره باز استفاده کند تا به توسعه برسد. شهلا کاظمی‌پور استاد دانشگاه و معاون پژوهشی مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه و محمد اسحاقی معاون برنامه‌ریزی و هماهنگی دبیرخانه شورایعالی انقلاب فرهنگی در این باره در ایرنا به بحث نشستند. کاظمی‌پور به نکته مهمی اشاره کرد که برخی ممکن است برای درک آن به اشتباه بیفتند و آن تفاوت رشد جمعیت با کاهش نرخ باروری است. وی با بیان اینکه این 2 اصطلاح با یکدیگر تفاوت دارند، اظهارداشت: ما هنوز کاهش جمعیت نداریم حتی در 5 سال اخیر که برای آن سرشماری شده است، رشد جمعیت نیز داشته‌ایم یعنی از جمعیت 70 میلیونی در سال 1385 به 75 میلیون نفر در سال 1390 رسیده‌ایم. به عبارت دیگر هر سال یک میلیون نفر به جمعیت ایران افزوده شده است اما کاهش باروری را شاهدیم و اگر به همین روال جلو برویم، رشد جمعیت 3 / 1 درصد فعلی ایران تا سال 1420 به صفر می‌رسد. وی درباره تعریف رشد منفی و مثبت جمعیت گفت: اگر موالید در طول یک سال بیش از مرگ و میر باشد رشد جمعیت، مثبت است. اگر موالید و مرگ و میر در طول یک سال مساوی باشد رشد جمعیت صفر به شمار می‌آید و اگر موالید از مرگ و میر کمتر باشد ما رشد جمعیت منفی خواهیم داشت. وی ادامه داد : یکی از شاخص‌های موالید میزان باروری کل است و آن به معنای تعداد فرزندانی است که با یک مادر جایگزین می‌شوند. اگر این تعداد فرزندانی که با یک مادر جایگزین می‌شوند معادل
2/1 باشد تقریبا جمعیت ثابت می‌ماند یعنی رشد جمعیت صفر است و اگر کمتر باشد رشد جمعیت منفی و اگر بیشتر باشد رشد جمعیت مثبت است. وی گفت: کشورهای اروپایی مرحله زیرجایگزینی را تقریبا از سال 1950 به بعد آغاز کرده‌اند و بسیاری از آنها به مرحله رشد منفی جمعیت رسیده‌اند. وی بهترین رشد جمعیت را حدود 0/5 دانست و آن را یک جمعیت تقریبا ثابت عنوان کرد و اظهارداشت: معمولا کشورها نتوانسته‌اند به این رشد مناسب برسند به گونه‌ای که یا از رشد جمعیتی بالا برخوردار بودند یا اگر هم رشد جمعیت خود را کم کردند این رشد به زیر صفر رسیده است.
جمعیت ایران از سال 1365 تا 1390
کاظمی‌پور گفت: در سال 1365 میزان باروری کل (تعداد کل فرزندان برای هر زن) در ایران معادل 6/7 بود. چنانکه هرم سنی این سال نشان می‌دهد بالغ بر 45 درصد از جمعیت کشور در سنین زیر 15 سال قرار دارد و فقط حدود 3 درصد سالخورده (65 ساله به بالا) بودند که این نوع هرم سنی بیانگر خیلی جوان بودن جمعیت است. وی در یک وضعیت مقایسه‌ای در این باره، میزان باروری کل در ایران در سال 1390 را 8/1 فرزند عنوان کرد که در این سال 4/23 درصد از جمعیت کشور در سنین زیر 15 سال و حدود 7/5 درصد در سنین سالخورده (65 سال به بالا) قرار گرفتند. به گفته این استاد دانشگاه، کاهش میزان باروری کل از 7/6 فرزند درسال 1365 به 8/1 فرزند درسال 1390 باعث شده که هرم سنی جمعیت ایران جمع شود و در عوض تعداد بالای متولدین دهه 1360 به سنین 20 تا 29 ساله رسیده و هرم سنی در این سنین متورم شده است. این جمعیت‌شناس در ادامه گفت : براساس پیش‌بینی‌های به‌عمل آمده در سال 1400، درصد جمعیت زیر 15 سال به
23/2 درصد و میزان سالمندان به 6/2 درصد می‌رسد. درضمن هرم سنی جمعیت ایران در سنین 30 تا 39 سال متورم می‌شود.
سالخوردگی از عوامل مهم رسیدن به رشد منفی جمعیت
این استاد دانشگاه یکی از عوامل رشد منفی جمعیت و رسیدن باروری به زیر سطح جایگزینی را سالخوردگی جمعیت عنوان کرد و گفت: تا 20 سال آینده رشد مثبت جمعیتی را خواهیم داشت اما بعد از آن از یک مقطعی به علت اینکه نرخ باروری پایین و سالمندی زیاد می‌شود، کاهش جمعیت پیدا می‌کنیم. کاظمی‌پور تصریح کرد: به عبارت دیگر اگر به همین منوال پیش برویم فاقد جوانی جمعیت که یک شاخص مهم برای توسعه است خواهیم بود و دچار جامعه سالمندی می‌شویم که برای آن برنامه هم نداریم.
اسحاقی معاون برنامه‌ریزی و هماهنگی دبیرخانه شورایعالی انقلاب فرهنگی با تایید این مطلب گفت: متناسب با سالمندی آینده ایران هنوز مطالعات و تحقیقات خود را انجام نداده‌ایم و برای مردم باید نسبت به مخاطرات جمعیت سالخورده هم اطلاع‌رسانی بموقع انجام شود. وی در پاسخ به این سوال که از چه زمانی وارد وضعیت حادتر سالمندی می‌شویم، گفت: اگر این روند باروری که الان وجود دارد ادامه یابد، جمعیت سالمند (جمعیت بالای 60 سال) ایران طی سال‌های 2020 تا 2040 به 14 درصد می‌رسد. یعنی 14 درصد جمعیت ما به بالای 60 سال می‌رسد. کاظمی‌پور درباره تعداد سالمندان کشور اظهار کرد: الان 5 میلیون سالمند داریم که صندوق‌های بازنشستگی جوابگوی آنها نیستند چه برسد به زمانی که 18 تا 20 میلیون سالمند داشته باشیم.
با پنجره جمعیتی به عنوان فرصت توسعه
چه باید کرد؟
جمعیت شناسان معتقدند کشورهایی که بالای 70 درصد جمعیت آنها در گروه سنی 15 تا 64 سال باشد در فرصت یا پنجره جمعیتی قرار دارند. یعنی بالاترین جمعیت در سن فعالیت قرار دارند و گروه زیر 15 و بالای 65 سال در این کشورها، کم است. کاظمی‌پور در باره پنجره جمعیتی ایران گفت: در سال1390، 70 درصد جمعیت ایران در سنین 15 تا 64 سال قرار دارند که قانونا باید فعال باشند حالا اگر کار ندارند یک بحث دیگر است اما این گروه باید گروه کمی (کودکان و نوجوانان به همراه سالخوردگان) را تامین کنند.
وی افزود : کشورهای آسیای جنوب شرقی مثل کره، سنگاپور و چین که زودتر از ایران کاهش باروری را شروع کردند در دهه گذشته به پنجره جمعیتی رسیدند و توانستند به رشد بالای اقتصادی نایل شوند که دلیل آن استفاده بموقع و حداکثری از همین پنجره جمعیتی است. این جمعیت‌شناس گفت: من هم معتقدم که ایران در موقعیت پنجره جمعیتی است. هر چند نگران آینده هستیم اما باید به وضع موجود رسیدگی کنیم و اگر می‌خواهیم سیاستگذاری کنیم باید از این گروهی که در پنجره جمعیتی هستند استفاده کنیم. اگر از این فرصت استفاده نکنیم و بهره‌دهی اقتصادی نداشته باشیم، زمانی که همین جمعیت 70 درصدی سالمند شوند، دیگر بهره‌دهی اقتصادی نخواهیم داشت و پنجره جمعیتی نیز بسته می‌شود. کاظمی‌پور در رابطه با این سوال که تا چند سال در پنجره جمعیتی قرار داریم؟ گفت: این پنجره تقریبا از سال 1385 شروع شده است و حدود 25 تا 30 سال در پنجره جمعیتی خواهیم ماند. اسحاقی هم در این باره اظهار داشت: پنجره جمعیتی در طول تاریخ یک ملت یک بار رخ می‌دهد که برای تاریخ ما، در زمان حاضر این اتفاق افتاده است.
رشد جمعیتی باید 3/0 درصد افزایش یابد
کاظمی‌پور گفت: منظور ما از باروری بالا داشتن 6 تا 7 بچه نیست. ما می‌خواهیم از کاهش نرخ باروری جلوگیری کنیم به عبارت دیگرهمان رشد جمعیتی 8/1 را کمتر نکنیم و آن را به 1/2 برسانیم. وی در بخشی دیگر از این میزگرد در پاسخ به سوالی درباره افزایش نرخ باروری، گفت: باید برای افزایش باروری فرهنگسازی شود این در حالی است که کاهش باروری بسیار ساده است چرا که با یک افزایش باسوادی و تغییر توقعات فردی، باروری پایین می‌آید به همین دلیل است که سیاست‌های کاهش باروری و تنظیم خانواده در کشورهایی مثل هند و پاکستان 10 تا 20 سال زودتر از ما شروع شد اما از آنجا که شاخص‌های توسعه در آنها کندتر رشد یافته، باروری در این کشورها هنوز بالاست. کاظمی‌پور درباره این سوال که سیاست‌های تشویقی چه تاثیری بر رشد باروری دارد؟ گفت: بارها درباره برنامه‌های موجود مثل سیاست‌های تشویقی توصیه کرده‌ام که با شدت نباید اعمال شود چون اگر یک برنامه شکست بخورد مردم بدبین می‌شوند. وی به سیاست‌های تدوین شده در رابطه با افزایش جمعیت در شورایعالی انقلاب فرهنگی اشاره کرد و گفت: همه سیاست‌های تدوین شده در شورایعالی انقلاب فرهنگی را قبول دارم ولی بیشتر آنها به معنای افزایش رفاه است. این استاد دانشگاه تهران ادامه داد: بسیاری از مصوبات، جهت اجرا، بار مالی دارند و مثل طرح‌هایی همچون طرح دادن یک میلیون تومان به نوزادان نباشد که 6 ماه اجرا شد و بعد اجرا نشد. اگر این طرح (سیاست‌های تدوین شده در شورایعالی انقلاب فرهنگی برای جمعیت) بد اجرا شود بدتر از اجرا نشدن آن است. وی اظهارداشت: برخی از این مصوبات هم اعتبارات موجود در دستگاه‌هاست که قابل انجام است. اسحاقی در پایان گفت: فرصت ویژه‌ای که برای تحقق اجرای این سیاست‌ها وجود دارد همین پنجره جمعیتی است. ملتی که در سال 1335 به 18 میلیون نفر می‌رسید امروز با فرصت باز شدن این پنجره مواجه است که باید آن را قدر دانست. باید قدر جوانی جمعیت را بدانیم و برای این جمعیت کاری انجام دهیم.