ترجمه یک اثر تالیفی به زبان دیگر قطعا اتفاق مطلوبی در حوزه ادبیات داستانی تلقی می‌شود بویژه اینکه متاسفانه روند ترجمه آثار ایرانی در کشورهای دیگر کند صورت می‌گیرد یا بهتر بگویم تک و توک اتفاق می‌افتد. با این حال برگردان کتاب «شاه بی‌شین» به زبان روسی را چطور می‌بینید؟
با وجود اینکه قصد ندارم به کلی‌گویی بپردازم و بگویم ترجمه در ایران در مقایسه با تالیف از گذشته تا امروز وضعیت چشمگیری داشته اما باید این واقعیت را پذیرفت که ادبیات در ایران در حال حاضر بازتاب خوبی ندارد. به نوعی ادبیات ما خاصه ادبیات داستانی مهجور واقع شده و گویی قرن‌ها با ادبیات امروز جهان فاصله دارد. حتی در این‌باره مشاهده می‌شود ادبیات کشورهای دیگر که همواره در حاشیه قرار داشته‌اند توانسته رنگ و بوی جهانی شدن به خود بگیرد اما درباره ما این‌طور نبوده که این هم دلایل مختلفی دارد که از جمله آنها می‌توان به دلایل سیاسی، اقتصادی و همین‌طور بیمار بودن سیستم توزیع و نشر ما اشاره کرد اما در پاسخ به سوال شما باید بگویم ترجمه این رمان به زبان روسی مطلوب است و می‌تواند برآیند خوبی در پی داشته باشد یعنی همین‌قدر که نویسنده فکر کند یک مخاطب در آن سوی آب‌ها دارد که این کتاب را می‌خواند برایش دلگرم‌کننده است، منتها همواره بر این باور بوده‌ام که اگر ترجمه یک اثر طی فرآیند سالم اقتصادی صورت بگیرد نتایج مطلوب‌تری دربر خواهد داشت.
ضمن اینکه نویسندگان ایرانی برخلاف نویسندگان دیگر کشورها به آن شکلی که باید از بازخورد آثار خود نزد مخاطبان آگاهی نمی‌یابند و این مساله در برهه‌هایی از زمان مثل برپایی نمایشگاه کتاب و در غرفه ناشرانی که کتاب این نویسندگان را منتشر کرده صورت می‌گیرد که طبعا این حرکت‌های گاه و بیگاه باید تداوم یابد. نظر شما چیست؟
من هم با این مساله موافقم که نویسندگان ایرانی در جریان نظرات خوانندگان کتاب‌هایشان قرار نمی‌گیرند تا بتوانند از رهگذر اطلاع یافتن نظرات آنها به رفع نقایص نوشتاری در کار خود بپردازند. در عین حال در تکمیل سوال اول باید بگویم اگر نتوانسته‌ایم در حوزه ادبیات داستانی به دروازه‌های جهانی نزدیک شویم به این خاطر است که تصور صحیحی از جهان و روابط بین‌الملل در حوزه نشر نداریم و این مساله باعث شده آثار ما همان‌طور که اشاره کردم در مقایسه با آثار ادبی دیگر کشورها به آن شکلی که شایسته است دیده نشود و مطابق روز با ادبیات جهان قدم برنداریم. در عین حال تصور می‌کنم یکی دیگر از آسیب‌هایی که گریبانگیر ادبیات امروز شده، سیاست‌زدگی در حوزه فرهنگ است. همین‌طور وجود دوگانگی‌ها، باندبازی و رانت‌خواری‌ها در این عرصه به انزوای ادبیات داستانی ما منجر شده است. به عنوان مثال در برخی مواقع اگر یک رمان مطرح از سوی رسانه‌های بیگانه مورد نقد و بررسی و گاه تعریف و تمجید قرار گیرد، می‌بینیم مقاصد سیاسی پشت این مساله بوده است.
برگردیم به رمان «شاه بی‌شین». بعد از انتشار کتاب در همان دایره محدود مخاطب‌شناسی چقدر به واکنش خوانندگان نسبت به این کتاب اشراف یافتید؟
ببینید، این رمان از بدو انتشار نشان داد مخاطبان خود را دارد؛ آن هم در شرایطی که به نسبت افزایش جمعیت، درصد مطالعه در کشور ما کاهش یافته است. اگرچه در ابتدای امر با کج‌فهمی‌هایی نیز از سوی برخی مواجه شد و بی‌مهری‌هایی نیز در این باره نسبت به کتاب اعمال شد که صحیح نبود اما از آنجا که من سعی کرده بودم حین روایت این اثر بی‌طرفانه قضاوت کنم، توانست نزد مخاطبان مقبول واقع شود. در حال حاضر شرایط نشر آثار ادبی خاصه در حوزه ادبیات داستانی به گونه‌ای شده که اگر یک اثر منتشر شود و هجمه تبلیغات گسترده‌ای از سوی رسانه‌ها و باندبازی‌های دیگر داشته باشد بیشتر می‌تواند نزد مخاطبان و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فروش داشته باشد کمااینکه از منظر ساختار و محتوا مطلوب هم نباشد اما بار تبلیغاتی نامناسب به فروش آن اثر کمک می‌کند، البته عکس این قضیه نیز وجود دارد یعنی گاه یک اثر ناب با همه ویژگی‌های داستانی چاپ می‌شود اما به دلیل عدم برخورداری از این تبلیغات و دور بودن از هیاهوهایی که اشاره کردم مهجور می‌ماند و از فروش بازمی‌ماند، مگر در مواقعی که خوانندگان کتابخوان چنین آثاری را بیابند و به خریداری آن بپردازند.
نکته‌ای که درباره «شاه بی‌شین» و ترجمه آن به زبان‌های دیگر مطرح می‌شود مساله مخاطب‌شناسی در آن سوی مرزهاست. فراز و فرود حکومت پهلوی طبعا برای ما که در این کشور زندگی می‌کنیم جذاب است اما آیا می‌توان این جذابیت را برای مخاطبان خارجی که اطلاع چندانی از تاریخ ما ندارند نیز قائل شد؟
بی‌تردید خوانندگان کشورهای دیگر به مسائل و وقایع تاریخی ما علاقه‌مند هستند. همان‌طور که ما از زبان تولستوی به روایت جنگ و صلح می‌نشینیم یا در کارهای چخوف، تاریخ آن کشور را در روایتی خوشخوان و زیبا می‌خوانیم و نسبت به آن اطلاع می‌یابیم. توجه داشته باشید وقتی صحبت از ادبیات می‌شود، دیگر وجود مرزهای جغرافیایی بی‌معناست. ادبیات از مرزها فراتر می‌رود و به زبانی هنرمندانه با ما سخن می‌گوید ضمن اینکه رژیم پهلوی نزد مخاطبان روسی ناشناخته نیست. جالب است بدانید آنها حتی درباره تاریخ ایران در زمان قاجار نیز اطلاعات جامعی دارند بویژه افراد سالخورده‌تر در جامعه روسیه به زوایای تاریخی ما اشراف دارند و می‌توان امیدوار بود «شاه‌بی‌شین» با وجود این پیشینه ذهنی نزد آنها با اقبال خوبی مواجه شود.
آقای مزینانی! شما در ابتدای گفت‌وگو به مساله باندبازی در حوزه نشر اشاره کردید، می‌خواهم این بحث را به جوایز ادبی در حال حاضر نیز بکشانم. تصورم بر این است که این آسیب به شکل جدی وارد جوایز ادبی چه جوایز دولتی و خصوصی نیز شده است.
درست است. متاسفانه گاه دیده می‌شود در جریان داوری این جوایز ادبی، داوران کتابی را به عنوان برگزیده اعلام می‌کنند که حتی آن را یک بار هم نخوانده‌اند. روی این اصل است که معتقدم هیاتی عمل کردن در زمنیه داوری جوایز ادبی صحیح نیست. صرفنظر از اینها، می‌بینیم در اغلب این جوایز ادبی، داوران همان افرادی هستند که در دوره‌های پیشین نیز داور بوده‌اند، در حالی که معتقدم باید امر گردشی در این‌باره صورت گیرد و داوران دوره به دوره تغییر کنند. در حال حاضر نویسندگان جوان و توانایی در حوزه ادبیات داستانی پدید آمده‌اند که توانسته‌اند آثار درخشانی از خود به جای بگذارند و وقتی در کارهایشان دقیق می‌شویم و آثارشان را مطالعه می‌کنیم، می‌بینیم نگاهی نو در ادبیات داستانی ما به یمن حضور این جوانان اتفاق افتاده و این نشان از آن دارد که باید ردپای چنین جوانان مستعدی در جوایز ادبی نیز دیده شود اما این مساله صورت نمی‌گیرد.
فکر می‌کنم انحصارطلبی در حوزه ادبیات داستانی یکی دیگر از معضلات این حوزه به شمار می‌رود.
همین‌طور است. اگرچه سعی کرده‌ام بویژه در جریان نگارش رمان «شاه بی‌شین» نویسنده‌ای مستقل باشم و مستقل عمل کنم اما باز هم مشاهده می‌کنم چنین انحصارطلبی‌هایی وجود دارد. حتی در جوایز ادبی خصوصی که حکم اپوزیسیون را دارند می‌بینیم در مرحله نهایی تنها تعداد اندک و انگشت‌شماری از کتاب‌ها انتخاب و برگزیده می‌شوند که انتخاب آنها نیز دلایل مخصوصی داشته است.
با توجه به این سرانه مطالعه در کشور ما خاصه طی سال‌های اخیر به نسبت افزایش جمعیت چنگی به دل نمی‌زند اما باز هم در نظرخواهی‌هایی که از مخاطبان و دوستداران کتاب می‌شود، می‌بینیم سهم کتاب‌های تاریخی در این میان نزد مخاطبان بیشتر از ژانرهای دیگر است. از آنجا که «شاه بی‌شین» را می‌توان اثری تاریخی- داستانی قلمداد کرد اقبال آثار تاریخی را نزد مخاطبان چگونه ارزیابی می‌کنید؟
تصور می‌کنم یک اثر در حوزه داستان اگر بتواند حس، حرف و تصویر تازه‌ای برای گفتن و ارائه کردن داشته باشد، می‌تواند نزد مخاطب موفق باشد. درباره «شاه بی‌شین» اگر خودستایی نباشد چنین بود یعنی اثر به دلیل داشتن مولفه‌های زیاد از جمله نگاه متفاوت به یک برهه تاریخی مورد توجه مخاطبان واقع شد. همان‌طور که می‌دانید این اثر به روایت زندگی خاندان پهلوی دوم می‌پردازد و به نوعی یک مقطع تاریخی که شاید خیلی‌ها در خاطرشان باشد را روایت می‌کند. من سعی کردم فارغ از پایبندی به عناصر داستانی، شخصیت‌پردازی‌های قوی در اثر ارائه دهم و چندان که در سوال‌های پیشین شما اشاره کردم بی‌طرفانه روایت کنم.
«شاه بی‌شین» تنها به زبان روسی ترجمه نشده و در حال حاضر سوره مهر در تدارک برگردان این کتاب به زبان انگلیسی در آمریکا نیز هست. از رهگذر این مساله برخی نویسندگان گله‌مند بوده‌اند که چرا تنها درباره تعداد محدود و مشخصی از رمان‌ها این اتفاق می‌افتد. به بیان ساده‌تر آنها بر این باورند که خروجی ادبیات داستانی ما در حال حاضر محدود به چند اثر از یک مجرای ویژه شده است، شما در این باره چه می‌گویید؟
من هم این مساله را قبول دارم اما باید بپذیریم یک اثر داستانی اگر از ویژگی‌های خوبی برخوردار نباشد طبعا نمی‌تواند قابلیت ترجمه به زبان‌های دیگر را پیدا کند اما در عین حال انحصارطلبی در ایران در حوزه نشر وجود دارد.
بعد از انتشار «شاه بی‌شین»، «آه باشین» را نوشته‌اید که ظاهرا مراحل فنی انتشار را می‌گذراند. درباره این رمان هم توضیح دهید و اینکه آیا می‌توان این اثر را جلد دوم «شاه بی‌شین» تلقی کرد؟
به نوعی می‌توان گفت
«آه با شین» دنباله این کتاب است. در «آه با شین» سعی کرده‌ام نگاهی عمیق به جامعه ایرانی از زمان رضاشاه تا امروز داشته باشم. در واقع راوی در این کتاب در دوره رضاخانی متولد می‌شود و وقایعی که از آن دوران تا امروز یعنی دهه 90 اتفاق می‌افتد را در کتاب در خلال حوادث گوناگون روایت می‌کند. وی شخصیتی است که با تناقضات و چالش‌های معاصر درگیر است. به طور کلی کوشیده‌ام در این کتاب زمینه‌های بروز و ظهور استبداد در جامعه ایرانی را تصویر کنم و یک آه تاریخی را در این کتاب روایت کنم؛ آهی که تبدیل به شاه می‌شود.