استفن والت
*: بحث درباره ایران و برنامه هسته‌ای‌اش اعتبار کمی در جامعه کارشناسان سیاست خارجی ایالات متحده دارد، چرا که بسیاری از این بحث‌ها بیشتر از اینکه بر پایه بررسی‌های موشکافانه و دقیق باشد، بر اساس فرضیات مشکوک استوار است. وقت و زمان زیادی صرف بحث‌هایی نظیر اینکه آیا ایران واقعا می‌خواهد به بمب هسته‌ای دست پیدا کند یا خیر صرف شده است؛ بحث‌هایی نظیر اینکه ایران چقدر از ساخت اولین بمب هسته‌ای خود فاصله دارد و حکومت ایران تا چه حد منطقی است و آیا اینکه بهتر است از ابتکارات جدیدی در روند دیپلماتیک برخورد با ایران استفاده شود یا نه. به همین ترتیب روزنامه‌نگاران و سیاستمداران و علاقه‌مندان به سیاست ساعت‌های زیادی را صرف پرسیدن این سوال کرده‌اند که آیا سرانجام اسرائیل به ایران حمله می‌کند و آیا ایالات متحده باید از اسرائیل در این حمله حمایت کند؟ اما ما به ندرت از خودمان می‌پرسیم که آیا تمام این مسائل و فرضیات درست است؟ بر این اساس فرضیه‌های مربوط به برنامه‌های هسته‌ای ایران بر این استوار است که دستیابی این کشور به بمب هسته‌ای رویدادی بسیار ویرانگر برای ژئوپلتیک منطقه است؛ رویدادی همتراز با ظهور هیتلر در آلمان در سال 1933، سقوط فرانسه در سال 1940 یا فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی. در این راستا، هنری کیسینجر به تازگی بحثی در این باره به راه انداخته است که توانایی پنهان ایران (توانایی دستیابی سریع به بمب هسته‌ای) به خودی خود عواقب مهیبی خواهد داشت. حتی اگر ایران پشت خط قرمزهای فعلی نیز متوقف شود، کیسینجر مدعی شده است این مساله دارای چند اثر خواهد بود: 1- این مساله موجب گسترش غیرقابل کنترل سلاح‌های هسته‌ای در سراسر منطقه خواهد شد. 2- بسیاری از کشورهای همسایه ایران در جهت‌گیری‌های سیاسی خود به سمت تهران متمایل خواهند شد. 3- منجر به از بین رفتن گرایش‌های اصلاح‌طلب در جنبش‌های بهار عربی خواهد شد و 4- پتانسیلی قوی و کشنده را در برابر امید به کم شدن زرادخانه‌های هسته‌ای جهانی ایجاد می‌کند. وای! تمام اینها در شرایطی است که ایران تنها به پتانسیل تولید سلاح هسته‌ای دست یابد و حتی سلاح واقعی نیز نداشته باشد! به تبع این فرضیه، ایالات متحده یا باید ایران را متقاعد به دست برداشتن از برنامه‌های هسته‌ای خود کند یا با گزینه جنگ به سمت از بین بردن این پتانسیل برود. با این حال این «مادر تمام فرضیات» در تمام مباحث مربوط به ایران به سادگی بیان شده و حتی آزمایش نیز نمی‌شود. سوال واضحی که باید در این میان پرسیده شود این است: آیا اقدامات قبلی برای گسترش سلاح‌های هسته‌ای مانند اقداماتی که فرض بر این است ایران آن را انجام می‌دهد، اینقدر ترسناک بوده که پیش‌بینی می‌شود فعالیت‌های هسته‌ای ایران باشد؟ پاسخ منفی است. در واقع گسترش سلاح‌های هسته‌ای تا به امروز تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر ماهیت اساسی سیاست جهانی و رتبه‌بندی قدرت‌های بزرگ جهانی نداشته است. اثر اصلی انقلاب هسته‌ای در جهان این بوده که موجب شده است طرف‌های دارای بمب هسته‌ای و کشورهایی که با دشمن دارای این بمب درگیر بوده‌اند، احتیاط بیشتری در رفتار خود داشته باشند. گسترش سلاح‌های هسته‌ای موجب نشده که کشورهای ضعیف به بازیگران مهم جهانی تبدیل شوند یا از کشورهای همسایه خود باج‌خواهی کرده یا آنها را وادار به بندگی و اطاعت از خود کنند و در نهایت موجب به راه افتادن مسابقه در دستیابی به سلاح‌های تسلیحاتی نیز نشده است. به بیان دیگر، درباره اینکه ترس از اینکه بمب هسته‌ای ایران سیاست منطقه‌ای و جهانی را دستخوش تغییر می‌کند، اغراق زیادی انجام شده و می‌توان گفت بسیاری از این صحبت‌ها «یاوه‌گویی» است. سوابق تاریخی در این مساله را در نظر داشته باشید: زمانی که اتحاد جماهیر شوروی در سال 1949 اولین بمب خود را مورد آزمایش قرار داد محور جهان جا‌به‌جا شد؟ با وجود اینکه اسناد جنجال‌آفرینی چون سند معروف به NSC-68 درباره افزایش نفوذ روسیه و تهاجمش به کشورهای دیگر هشدار داده بودند، توسعه هسته‌ای اتجاد جماهیر شوروی موجب تقویت شدن رفتار محتاطانه هر دو ابرقدرتی شد که تمام و کمال به مصاف هم رفته بودند. ایالات متحده در حال حاضر هم به روسیه به چشم دشمن نگاه می‌کند و از همان اصول اساسی بازدارندگی در رفتار خود با این کشور استفاده می‌کند. ناتو قبل از اولین آزمایش هسته‌ای شوروی و سلطه این کشور بر اروپای شرقی در حال شکل‌گیری بود و صرف داشتن بمب هسته‌ای موجب نشد ترومن بتواند بر استالین پیروز شود و دستیابی به بمب موجب نشد استالین یا جانشینان او باجگیری از کشورهای همسایه بویژه متحدان آمریکا را آغاز کنند. این مساله مطمئنا موجب نشد بسیاری از کشورهای منطقه جهت‌گیری‌های خود را به سمت روسیه منعکس کنند. موشک‌های بعدی نیکیتا خروشچف تنها به تقویت ناتو و دیگر کشورهای تحت رهبری ایالات متحده انجامید و سر و صداهای ناشی از دستیابی روسیه به این موشک‌ها و تسلیحات هسته‌ای بزودی فروکش کرد. داشتن زرادخانه بزرگ هسته‌ای قبام‌های ضدکمونیستی در شرق آلمان، مجارستان، چکسلواکی یا لهستان را متوقف نکرد و اجازه نداد شوروی در افغانستان برنده میدان باشد و در نهایت از سقوط کامل اتحاد جماهیر شوروی نیز جلوگیری نکرد. آیا دستیابی انگلیس و فرانسه به سلاح هسته‌ای توانست جلوی نزول جایگاه آنها در میان قدرت‌های برتر جهانی را بگیرد؟ به هیچ‌وجه. داشتن سلاح هسته‌ای شاید موجب شده باشد ژنرال دوگل احساس بهتری نسبت به پرستیژ و اعتبار فرانسه داشته باشد و عوامل بازدارندگی داخلی موجب شد فرانسه کمتر زیر چتر امنیتی آمریکا باشد اما موجب نشد صدای بلندتری در جوامع بین‌المللی داشته یا اثر‌‌گذاری بهتری در دنیا داشته باشند و بهتر است به یاد داشته باشید که داشتن سلاح هسته‌ای موجب نشد بریتانیا بتواند جزایر فالکلند را با تهدید هسته‌ای از آرژانتین بگیرد - با وجود اینکه آرژانتین هیچ سلاح هسته‌ای و تضمین هسته‌ای در مقابل انگلیس نداشته است - و آنها تاکنون مجبور بوده‌اند با همان نیروهای متعارف به مقابله با یکدیگر در مساله جزایر بروند. آیا آزمایش بمب هسته‌ای در چین در سال 1968 به یکباره موجب قدرت برتر شدن این کشور در جهان شد ؟ جواب منفی است. چین همچنان قدرت کوچکی در جهان بود تا اینکه توانست به بازارهای جهانی راه پیدا کند و از طریق جهش اقتصادی که به مدت 3 دهه دنبال کرد، توانست نقش اثرگذار خود در جامعه جهانی را به وجود بیاورد . درباره اسرائیل چه اتفاقی افتاد؟ آیا زرادخانه‌های هسته‌ای اسرائیل به او اجازه می‌دهد که همسایگان خود را مرعوب کرده یا اراده خود را بر حزب‌الله و فلسطینیان تحمیل کند؟ نه. اسرائیل سعی دارد با تجهیز کردن خود به سلاح‌های متعارف جنگی این برتری بر فلسطینیان و حزب‌الله را به وجود بیاورد و نمی‌تواند از زرادخانه‌های خود استفاده‌ای کند. در واقع زرادخانه‌های اسرائیل نتوانست از حمله سوریه و مصر در سال 1973 به اسرائیل جلوگیری کند. این نکته نیز قابل بیان است که زرادخانه‌های اسرائیل باعث به وجود آمدن مسابقه تسلیحات هسته‌ای در منطقه نشده است. صبر کنید، دلایل دیگری نیز وجود دارد: دولت سفید‌پوستان در آفریقای‌جنوبی به ناگهان تعداد انگشت‌شماری بمب هسته‌ای تولید کرد اما کسی به این سلاح‌ها توجهی نکرد و در نهایت این آپارتاید هم به پایان رسید. وضعیت درباره هند و پاکستان چگونه است؟ هند انفجار هسته‌ای خود را در سال 1974 انجام داد و هنوز هم به قدرت جهانی تبدیل نشده است. اگر حتی مساله تحریک کردن پاکستان برای داشتن یک نمونه از این بمب را نیز در نظر بگیریم، پاکستان هم به بمب دست یافت اما با وجود نارپایتی‌ها و دشمنی و مشکلاتی که بین 2 کشور وجود دارد هر دو کشور نتوانسته‌اند با این سلاح مشکلات خود را حل کنند. در نهایت کره شمالی است که با وجود داشتن تسلیحات هسته‌ای نتوانسته خود را به قدرت جهانی تبدیل کند و مهم‌تر از آن تاکنون هرگز نتوانسته اقدامی جهت منافع ملی خود در منطقه شرق آسیا انجام داده و مشکلات خود با ژاپن یا کره جنوبی را حل و فصل کند. کشورهایی نظیر کره جنوبی و ژاپن اگر می‌خواستند، می‌توانستند با سرعت زیادی به بمب هسته‌ای دست پیدا کنند تا جلوی کره شمالی بایستند اما 6 سال طول کشید تا این دو کشور به این نتیجه برسند که باید تسلیحات هسته‌ای داشته باشند. به طور خلاصه، تئوری و تاریخ ، هر دو به ما می‌آموزند که به دست آوردن سلاح هسته‌ای برخلاف تصور عام ، تاثیر کمی بر قدرت و نفوذ یک کشور در جهان دارد و ممکن است تنها اثر کمی روی سیاست‌های جهانی و منطقه‌ای آن کشور داشته باشد. سلاح‌های هسته‌ای برای جلوگیری از حملات مستقیم قدرت‌های جهانی به یک کشور اثرگذارند و اثر بزرگ آن بر ذهن رهبران جهانی است. چیزی که این سلاح‌ها انجام نمی‌دهند، تبدیل قدرت‌های کوچک به قدرت‌های بزرگ و تاثیرگذار است و برای اخاذی و باجگیری نیز سلاح‌های بی‌فایده‌ای هستند. این سلاح‌ها همچنین باعث ایجاد همبستگی میان کشورهای دیگر و تجمیع آنها برای محافظت از خودشان می‌شود و به همین دلیل بسیاری از کشورهایی که بمب هسته‌ای دارند به این نتیجه رسیده‌اند که داشتن آن آنقدرها هم ارزش ندارد. اما تعداد کمی از کشورها و بویژه کشورهایی که بیم آن دارند که به آنها حمله نظامی شود، ترجیح می‌دهند به این راه ادامه دهند و خبر خوب این است که حتی داشتن سلاح‌ها هم تاثیر قابل ملاحظه‌ای در سایر کشورها ندارد. بااین حال بنا به دلایلی عجیب و غریب جامعه کارشناسان امنیت ملی آمریکا به این نتیجه رسیده‌اند که این دلایل تاریخی و همچنین دلایل منطقی دیگر درباره ایران صدق نمی‌کند. آنها فراموش کرده‌اند که همین نوع هشدارهای مشابه درباره سایر کشورهایی که قصد داشتند بمب اتم داشته باشند هم بیان شده بود با این حال هیچ‌کدام از پیش‌بینی‌های جهانی درباره کشورها درست از آب در نیامد. اگر بخواهیم به صحبت هایی که کیسینجر مطرح کرده است، دقت کنیم، باید بگوییم این صحبت‌ها تشویق ایران برای دستیابی به بمب هسته‌ای است. اما چرا ایران با وجود همه این مشوق‌ها (!) حاضر نیست به بمب اتم دست پیدا کند؟ در واقع بهترین راه برای مقابله با ایران هسته‌ای بیرون کشیدن گزینه نظامی از بین گزینه‌های مورد بررسی است چرا که با این روش زمینه دستیابی این کشور به عامل بازدارندگی در مقابل جنگ را از بین برد‌ه‌ایم و به نظر می‌رسد این استراتژی عاقلانه و هوشمندانه‌تر باشد .
* نویسنده و تحلیلگر مجله فارین پالیسی
ترجمه: ثمانه اكوان