عليرضا پورصباغ
دیوید کراننبرگ، کارگردان کانادایی‌تبار در فیلم روش‌های خطرناک روایتی متفاوت از زندگی کارل گوستاو یونگ(1) و زیگموند فروید(2) را به تصویر می‌کشد، البته قبل از پرداختن به فیلم باید اشاره کرد در عمده آثار کراننبرگ، روانشناسی و روانکاوی وجه برجسته‌ای دارد. کراننبرگ مثل دیگر همتایانش همچون ایستود در دهه ششم زندگی‌اش به درجه‌ای از بلوغ فیلمسازی با تم روانکاوانه و جامعه‌شناختی رسیده است. حتی در فیلم‌های ترسناک کراننبرگ به نوعی می‌توان ردپای تفکر یونگ، آلفرد کینزی و فروید را مشاهده کرد که در عمده دارم‌هایش نگاهی غیرمتعارف به موضوعات انسانی دارد. در عمده آثار کراننبرگ رفتار برآمده از ناخودآگاه بشر از زاویه مکاتب کینزی، فروید و یونگ مورد بررسی قرار می‌گیرد. «فیلم تصادف» (Crash)را می‌توان کینزی‌ترین فیلم کراننبرک برشمرد یا «سندروم ویدئو» (Videodrome) که برجسته‌ترین آموزه‌های یونگ را می‌توان در آن دنبال کرد. هنرمندی که با فیلم «ناهار برهنه» (Naked Lunch) در برداشتی اقتباسی از ویلیام باروز، ردپای تفکرات 3 دانشمند علم روانشناسی را در یک بازی دراماتیک به تصویر کشید. البته در این فیلم آموزه‌های امیل دورکیم، جامعه‌شناس مورد علاقه کراننبرگ در پس‌زمینه فیلم کاملا مشهود است. کراننبرگ در یکی از بهترین آثار اخیرش، وعده‌های شرقی وسوسه‌های روانی و خشونت را تحلیل میکند. هر چند کراننبرگ به صورت برجسته‌ای به روانکاوی نپرداخته اما فیلم‌هایش در باب آنالیز انگاره‌های روانکاوی حاوی درس‌های بزرگی است. در فیلم «یک روش خطرناک» کراننبرگ دلمشغولی‌های خودش را با یکدیگر ترکیب میکند اما کلیت روایت به صورت برجسته‌ای روابط فروید و یونگ را به تصویر می‌کشد. قصد فیلم به هیچ‌وجه برداشت‌های روانکاوی نیست بلکه نیت سازندگان تصویر کردن تاریخ روانکاوی است. فیلم «یک روش خطرناک» را سناریست کریستوفر همیلتون بر اساس کتابی از جان کر ابتدا به صورت یک نمایشنامه منتشر کرد و چندی بعد همین نمایشنامه در برادوی روی صحنه رفت. نویسنده جان کر در کتاب تاریخی خود فروید و یونگ را به خودپرستی، شهرت‌طلبی و تعصب علمی متهم میکند؛ شخصیت‌هایی که از اصول اولیه خود عدول کرده‌اند. بخش عمده‌ای از کتاب سرگذشت سابینا اسپیلرین را دربر می‌گیرد؛ نخستین روانکاو زن که در مکتب زیگموند فروید به سطح علمی قابل قبولی رسید .
اما در فیلم عمده تمرکز داستانی روی رابطه فروید و یونگ است. رابطه فروید و یونگ رابطه استاد و شاگرد، مراد و مرید بود و البته یونگ، فروید را پدر خود می‌دانست و در مکاشفات علمی رابطه عمیقی با وی برقرار کرده بود صورتی که حتی در نامه‌هایش فروید را پدر خطاب می‌کرد .
این داستان به دلیل بررسی نقش سابینا اسپیلرین نقطه عطف رابطه فروید و یونگ است؛ زنی روسی که تا سال 1970 کسی درباره‌اش چیز زیادی نمی‌دانست و بعد از انتشار رمان «جان کر» در محافل علمی و رسانه‌ای راجع به این زن بسیار گفته شد. اسپیلرین در ابتدا بیمار یونگ بود و در اندک زمان کمی به معشوقه یونگ بدل شد. اسپیلرین بعد از مدتی حین درمان به عنوان دستیار با یونگ همکاری می‌کرد و بعد از مدتی به روانکاوی علاقه پیدا میکند و سرانجام خودش به جای پیوستن به مکتب یونگ (زوریخ) به دلیل اختلافات فراونش در رابطه احساسی به مکتب فروید پیوست .
تمرکز داستانی فیلم کراننبرگ بر رابطه این 3 نفر متمرکز می‌شود، هر چند مثلث عشقی میان این 3 شکل نمی‌گیرد زیرا سابینا اسپیلرین هرگز معشوقه فروید نبود و رابطه آنها بیشتر رابطه استاد و شاگردی بود. کراننبرگ در بخش دوم فیلم روایت را مبتنی بر نوع رابطه جدال یونگ و فروید پیش می‌برد.
اما نکته قابل تاملی که در فیلم ارائه می‌شود شیوه درمان روانکاوی با الگوبرداری از روش اعتراف پروتستانی در اغلب صحنه‌های فیلم است. این فیلم شیوه و روش درمان یونگ را به تصویر می‌کشد، زمانی که یونگ با گفت‌وگو به درون بیمار نفوذ میکند در واقع خلاصه تعریف روانکاوی است. سابرینا بسیار از این شیوه شگفت‌زده می‌شود و این شیوه درمان او را به شوق می‌آورد. آغاز و پیدایش شیوه‌های درمانی مبتنی بر اعتراف آنچنان گیراست که ریشه‌های اعتراف در مسیحیت و تاثیر مذهب پروتستان در علم روانکاوی را به تصویر می‌کشد .
البته اتکای اصلی فیلم بر دیالوگ‌های سلسه‌وار میان 4 شخصت اصلی است که همه درام فیلم را دربر می‌گیرد و اتفاقا همین عامل سبب می‌شود فیلم از قالب سینمایی خارج و به یک اثر تلویزیونی بدل شود. فیلم ریتم یکدست و لختی دارد و اگر کراننبرگ پشت دوربین این فیلم قرار نمی‌گرفت ماهیت اثر به یک تله‌فیلم تلویزیونی بدل می‌شد. فیلم استحقاق یک اثر تلویزيونی را بیشتر ندارد؛ دیالوگ‌های بی‌شمار فیلم و نبودن چالش دراماتیک اثر را کاملا شخصی میکند و به صورت عمیقی جنبه‌های عامه‌پسندش را از دست می‌دهد. اگر از زاویه‌ای دقیق‌تر به فیلم نگاه کنیم فیلم روایت شخصی سناریست است و کراننبرگ می‌خواهد نشان دهد نحوه آشنایی یونگ و فروید و چالش اصلی آنها بر سر روابط پنهانی یونگ با سابیناست.
اما فارغ از ساختار و فرم روایت، در این فیلم سعی شده گوشه‌هایی از تاریخ را نشان دهند. فیلم پازل ریشه‌های اندیشه‌های علم روانکاوی مبتنی بر جنسیت را به درستی تحلیل میکند چرا که چنین اندیشه‌ای بعد از یک قرن در محافل علمی همچنان جنجالی است. فیلم «یک روش خطرناک» با همه معایبش اثر متفکری است که جهان وحشت‌زده و پر از اختناق علمی قبل از جنگ جهانی اول را به تصویر می‌کشد. این موضوع را می‌توان در دیالوگی که میان فروید و یونگ درباره شباهت او به گالیله رد و بدل می‌شود به سادگی کشف کرد. البته در میان این همه دیالوگ تلویزیونی یونگ اسطوره‌زده همچنان اعتقاد دارد هیچ چیز در این جهان اتفاقی نیست، در صورتی که فروید در میان اتفاق و رویاها به دنبال معنی می‌گردد و البته دانشمندی با نام گراس در این میان پیدا می‌شود که برخلاف این دو، لذت‌جویی را ساده و سرراست می‌داند .
آنچه در نهایت و به عنوان نتیجه‌گیری می‌توان از این فیلم برداشت کرد این است که موضوع اصلی فیلم یونگ و فروید نیست بلکه سابریناست که بین تلقی و اندیشه این دو نابغه در رفت و آمد است و از مکاتب اندیشه‌ای این دو دانشمند از برخورد تئوری‌های تازه روانکاوی کشف می‌شود. در نهایت این فروید است که به دلیل کشف رابطه مرگ و جنسیت تبریک می‌گوید، چنانچه مخاطب بدین نکته پی خواهد برد که طبق نظریات برجسته فروید، تمنا تهدیدی است بالقوه برای ذات فرد. از طرفی عده‌ای از منتقدان این فیلم بر این عقیده استوار هستند که زمینه تاریخی این فیلم منطق درستی ندارد، البته در این فیلم بخش‌هایی وجود دارد که در آن یونگ به پیشگویی تاریخ می‌پردازد. در بخش انتهایی در مکالمه‌ای که میان سابینا و یونگ رد و بدل می‌شود، یونگ تنها کابوسش را با سابینا مطرح میکند؛ او رویایی سیاه او را رها نمی‌کند. وی دائما در خواب اروپا را به صورت دریاچه خون می‌بیند. از طرفی قومیت این سه پرسوناژ هم در داستان جنبه‌ای تاریخی پیدا میکند؛ یونگ از نژاد آریایی و سابینا و فروید یهودی و از نژاد سامی هستند. سابینا در این فیلم سمبلی از اروپاست که با عدم‌خردورزی در آتش شیطان گرفتار می‌شود اما در نهایت بر روحش فائق شده و از قربانی شدن غیرعقلایی می‌پرهیزد. این فیلم تصویر روشنی از اروپا و دانشمندان پیش از جنگ اول جهانی را با قالب جذابی نشان می‌دهد و این جذابیت و جنون در شیوه کارگردانی کراننبرگ کاملا مشهود‌است.
اما تنها نکته حاشیه‌ای فیلم این است که ویگو مورتنسن در ابتدا به دلیل بیماری والدینش از حضور در نقش فروید اجتناب کرده و بازیگر دیگری برای این نقش در نظر گرفته شده بود اما فیلمبرداری یک‌سال با تاخیر مواجه شد و مورتنسن نقش را پذیرفت و تصویری غیرمتعارف از فروید در 50 سالگی ارائه کرد؛ فرویدی که بیشتر سیگار برگ را به جای کشیدن، می‌جوید .
پي‌نوشت‌ها:
1- کارل گوستاو یونگ: به آلمانی
Carl Gustav Jung (۱۸61 - ۱۹75) روانپزشک و متفکر سوییسی که به خاطر فعالیت‌هایش در روانشناسی و ارائه نظریاتش تحت عنوان روانشناسی تحلیلی معروف است. یونگ را در کنار زیگموند فروید از پایه‌گذاران دانش نوین روانکاوی قلمداد می‌کنند به تعبیر فریدا فوردهام، پژوهشگر آثار یونگ: هرچه فروید ناگفته گذاشته یونگ تکمیل کرده‌است.
2- زیگموند فروید
(که نام کامل او زیگیسموند شلومو فروید (به آلمانی: Sigismund Schlomo Freud) زاده: ۶ مه ۱۸۵۶ - درگذشته:۲۳ سپتامبر ۱۹۳۹) عصب‌شناس اتریشی و پایه‌گذار رشته روانکاوی است. برخی منتقدان معتقدند نظریات فروید اکنون به عنوان شبه علم شناخته می‌شود.