مجتبی شاعری:
برخی فیلم‌ها برای زمان خودشان هستند، برخی فیلم‌ها جلوتر از زمان خودشان را روایت می‌کنند اما «راننده تاکسی» ساخته مارتین اسکورسیزی هم در زمان ساخت و هم برای امروز وجوهی از جامعه‌شناختی آمریکاست. به گزارش تبیان، مارتین اسکورسیزی متولد آمریکا و شهر نیویورک است اما اصلیتی ایتالیایی دارد و تقریبا در همه فیلم‌هایش حس یک مهاجر را به خوبی نشان می‌دهد. اسکورسیزی متولد و تبعه آمریکاست ولی احساس می‌شود این آمریکایی بودن را هنوز نپذیرفته است. اسکورسیزی با زیرکی، تقابلش با فرهنگ و سیاست آمریکا را نشان می‌دهد. شیوه‌ای که اسکورسیزی در نقد جامعه آمریکا در «گاو خشمگین» و «جدامانده» نشان می‌دهد، با هیچ کارگردان دیگری قابل مقایسه نیست. حتی کارگردانی چون اولیور استون که در ساخت فیلم‌های ضدجنگ مشهور است نیز به این شیوه نقد ریشه‌ای از جامعیت آمریکا را به تصویر نمی‌کشد. از میان کارهای اسکورسیزی، راننده تاکسی اما حکایت دیگری دارد. بی‌شک راننده تاکسی از نظرهای مختلف همه لوازم و مصالح یک شاهکار را دارد. راننده تاکسی از نظر فیلمنامه، کارگردانی و بازی هنرپیشه‌ها منحصر به فرد است. از رابرت دنیرو بازی‌های ماندگاری در ذهن وجود دارد: «روزی روزگاری آمریکا»، «پدرخوانده-2»، «گاو خشمگین»، «مخمصه»، «تحلیلش کن» و... اما راننده تاکسی فیلمی است که تصور نمی‌شود غیر از رابرت دنیرو کسی دیگر می‌توانسته آن نقش را بازی کند. آنچه در راننده تاکسی مهم است قرائت تصویری از ادبیات نمایشی فیلم است. نوشتن فیلمنامه‌ای شبیه راننده تاکسی بسیار سخت است. سخت‌تر از نوشتن، تبدیل دستنوشته‌ها به تصاویر است. داستان راننده تاکسی شبیه یک رمان ذهنی است؛ رمانی که چه از نگاه سوم شخص باشد یا اول شخص معطوف به تشریح از نویسنده است اما در راننده تاکسی تصویر و اتفاقات بیانگر شرح اتفاقات درونی قهرمان فیلم است. هرگز در هیچ جای فیلم احساس نمی‌کنی بازیگر نقش اول، قهرمان است یا ضدقهرمان. این به مفهوم معلق بودن شخصیت‌پردازی نیست. شاید در تعبیر غلط مصطلحی بشود نمود مطلق یک امر نسبی را در شخصیت‌پردازی بیان کرد. اینکه باید قهرمان یا ضدقهرمان خاکستری باشد: انسان به مفهوم اجتماعی و فلسفی‌اش هفت‌بیجاری از همه صفات است؛ خوی اصلاح‌طلبی و عصیانگری در کنار هم. این نسبی بودن شخصیت هر انسان در نقش اصلی راننده تاکسی کاملا حس می‌شود. قهرمان اسکورسیزی باسواد نیست، حتی از مسائل روز سیاسی هم آگاهی ندارد. نماینده تمام‌عیار قشر عوام جامعه است؛ دانشجو نیست، هنرمند نیست، حتی فیلسوف جهان کوچک منحصر به فرد خود هم نیست. در روابط ساده اجتماعی‌اش سیاست ندارد. در مراودات با دختری که به او علاقه‌مند شده نیز کاملا صاف و ساده عمل می‌کند تا حدی که نسبت به درجه هوش ریاضی و حتی هوش هیجانی‌اش دچار تردید می‌شویم اما این عین سادگی و البته غریزی بودن شخصیت راننده تاکسی است و این کنتراست شخصیت و اجتماع اتفاقا رویداد مهم فیلم را بهتر توجیه می‌کند؛ اینکه قهرمان داستان، با روحیه اصلاحگرانه‌ای پای به قصه نمی‌گذارد و آنچه او را از یک منتقد یا اصلاحگر به یک شورشی و عصیانگر تبدیل می‌کند، حرف‌های قلنبه سلنبه فلسفی و جامعه‌شناختی نیست، شرایط جامعه آمریکاست؛ محرومیتی که در لایه‌های پنهان زندگی در ینگه دنیا وجود دارد. سخت کار کردن و به سختی همین کار را به دست آوردن و در عین حال محروم بودن؛ محرومیتی که در پس معماری لوکس مدرن خیابان‌ها یا مراکز زیاد تفریحی باز هم لمس می‌شود. بسیاری از پدیده‌ها که به ظاهر در پروپاگاندای معیار جامعه پیشرفته قلمداد می‌شود، در راننده تاکسی رنگ می‌بازد و توخالی نشان داده می‌شود، بی‌آنکه داعیه سنتگرایی داشته باشد، به مدرنیته ابزار و روابط می‌تازد و اگر در همان نماهای اولی حس انزجار از فضای فیلم به تماشاچی منتقل نشود، قطعا از میانه‌های فیلم مخاطب را با راننده تاکسی در نفرت از پیرامونش، همسو می‌کند. تماشاچی با تصمیم راننده تاکسی سمپاتی ندارد اما بعد از وقوع حادثه، حق می‌دهد که چنین آدمی چنین عکس‌العملی در چنین جامعه‌ای خواهد داشت. هشداری که اسکورسیزی در راننده تاکسی می‌دهد معطوف به زمان فیلم نیست. راننده تاکسی برای امروز جامعه آمریکا هم تعریف می‌شود. در واقع مادامی که رویکرد هندسه جامعه به شیوه نوع پردازش آمریکایی باشد، خطر عصیانگری از سوی افراد جامعه وجود دارد. راننده تاکسی در عین حال که به سینمای کلاسیک وفادار است، در عین داستانگویی و نمایشی بودنش یک مستند است؛ مستندی است که قصه هم تعریف می‌کند. مستند بازسازی شده و با وجود نگاه کلاسیک سینمایی، در روایت از مرز رئالیسم می‌گذرد و به ناتورالیسمی روانشناختی نزدیک می‌شود.