گروه فرهنگ و هنر:
پنجمین جایزه ادبی جلال آل‌احمد امسال در حالی برگزار شد که با حاشیه‌های فراوانی از منظر داوری توام بوده است. با وجود اینکه نزدیک به 2 هفته از برگزاری این جایزه می‌گذرد اما این حواشی همچنان ادامه دارد. امسال هیچ اثری از سوی داوران حائز رتبه برگزیده تشخیص داده نشد. به این ترتیب، امسال فقط از 5 کتاب تقدیر به عمل آمده است. اختلاف‌ها از آنجا شروع شد که داوران در گروه مستندنگاری، کتاب «شرح اسم» تالیف سیدهدایت‌الله بهبودی را در بخش زندگینامه‌های غیرداستانی و در بخش خاطره‌نگاری کتاب «نورالدین پسر ایران» تالیف معصومه سپهری را به شکل مشترک به عنوان آثار شایسته تقدیر اعلام کردند.
نتایج این دوره ابطال شود
بعد از معرفی آثار برگزیده توسط داوران این جایزه، جمعی از نویسندگان و اهالی قلم نسبت به نوع گزینش آثار در این جایزه اعتراض کردند. یکی از این نویسندگان محمدرضا سرشار بود که خود طی دوره‌های گذشته یکی از داوران این جایزه به شمار می‌رفته است. وی در یادداشتی صریحا تغییرات اعمال شده در هیات داوری جایزه جلال را غیرقانونی قلمداد کرده است. در بخشی از این یادداشت آمده: چنانچه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، خود در ابطال جشنواره این دوره پیشقدم نشود، موضوع از طریق سازمان بازرسی کل کشور قابل پیگیری است. بنا به گفته آقای مجید حمیدزاده، دبیر جایزه جلال آل‌احمد، در مراسم اختتامیه و اهدای جوایز پنجمین دوره این جشنواره در سال‌جاری اعضای هیات‌علمی این دوره عبارت از آقایان رسول جعفریان، مجتبی رحماندوست، محمدرضا سرشار، عباس سلیمی‌نمین، امیرحسین فردی، کاظم بیگی، طالبیان، عباسعلی وفایی و جواد محقق بودند. به طور طبیعی و طبق عرف چنین هیات‌ها و شوراهایی، جلسات هیات‌علمی با حداقل نصف به علاوه یک (در اینجا 5 نفر) رسمیت می‌یابد همچنان که مصوبات و تصمیم‌گیری‌های این هیات، با رای مثبت و تصویب حداقل نصف به علاوه یک کل اعضا (5 نفر) قانونی و لازم‌الاجرا خواهد بود. این در حالی است که از کل 9 نفر عضو هیات‌علمی جایزه در جلسه نهایی، فقط 4 نفر (آقایان سلیمی‌نمین، کاظم بیگی، وفایی و محقق) حضور داشته‌اند.
جشنواره مجدداً برگزار‌شود
وی در بخش دیگری از یادداشت معترضانه خود آورده بود: جلسه مذکور- چون عده حاضرانش به حداقل حد نصاب نیز نرسیده بوده‌اند- از اساس فاقد رسمیت بوده و قانونا می‌بایست تعطیل و جلسه جدیدی با حضور حداقل 5نفر از اعضای هیات‌علمی تشکیل می‌شده است. آنگاه آثار منتخب داوران بخش‌های مختلف به رای و نظر این عده از اعضای هیات‌علمی می‌رسیده و در صورت اتفاق‌نظر هر 5 نفر حاضر- بدون حتی یک رای مخالف- مصوبات آن قابل ابلاغ و اجرا می‌شده است چون چنین اتفاق‌هایی نیفتاده، مصوبه این جلسه درباره کتاب‌های منتخب- خاصه تغییر جایزه اثر منتخب داوران بخش مستندنگاری و تاریخ- کاملا غیرقانونی و باطل است لذا این جشنواره باید مجددا برگزار و منتخبان واقعی و قانونی هیات‌علمی تعیین شوند و مورد تقدیر قرار گیرند. به علاوه، تخلف دبیر جایزه در این باره به عنوان مجری خاطی اساسنامه و آیین‌نامه این گران‌ترین جایزه ادبی کشور و همچنین انتساب این تخلف به هیات‌علمی جایزه جلال آل‌احمد محرز است.
اعتراض داوران: رأي ما «شرح اسم» بود
چندي بعد داوران بخش مستندنگاری مشتمل بر مصطفی رحیمی، کامران پارسی‌نژاد و سیده‌اعظم حسینی نیز در نامه‌ای که به مجید حمیدزاده، دبیر علمی جایزه جلال، اعتراض خود را نسبت به تغییر نتایج داوری در این بخش اعلام کردند. داوران این بخش نوشته‌اند رای نهایی آنان در اعلام برگزیده بودن کتاب «شرح اسم» نوشته هدایت‌الله بهبودی نادیده گرفته شده است و به اثری که لایق 110 سکه بود ظلم و در نهایت با اثر دیگری به صورت مشترک به عنوان تقدیری معرفی شده است. همچنین در این نامه نسبت به نادیده گرفته شدن حقوق معصومه سپهری، نویسنده کتاب «نورالدین پسر ایران» به عنوان خالق اثر و تقسیم شدن جایزه نهایی (25سکه) با راوی خاطرات اعتراض شده است.
جایزه «شرح اسم» پس فرستاده شد
چند روز بعد هم هدایت‌الله بهبودی، نويسنده «شرح اسم» جایزه خود را به دلیل بی‌حرمتی به نویسندگان پس داد. این نویسنده در گفت‌وگویی در این باره گفت: جایزه را پس دادم، نه به دلیل خبری که منتشر شد بلکه مجموعه‌ای از شنیده‌های موثق و مشاهداتی که حین برگزاری مراسم به چشم دیدم، این احساس را در من به وجود آورد که حرمت کتاب «شرح اسم» پاس داشته نشده است. این حرمت جنبه شخصی ندارد، بلکه حیثیت ملی که کتاب «شرح اسم» دارد، بیشتر مرا ترغیب کرد که جایزه را پس دهم ولی چون ناشر شریک معنوی این جایزه است، به خودم اجازه ندادم مستقل اقدام کنم، به همین خاطر جایزه را همراه یک نامه به ناشر دادم تا به وزیر ارشاد پس بدهد.
وی افزود: از آنجایی که نام جلال روی این جایزه است، باید حرمت آن حفظ شود؛ هم به خاطر خود جلال و هم به خاطر نویسندگانی که برگزیده می‌شوند. اگر وزارت ارشاد اعلام می‌کرد به دلیل مشکلات جایزه را برگزار نمی‌کند، خیلی آبرومندانه‌تر بود تا اینکه به شکلی ناقص برگزار شود و بی‌حرمتی به نویسندگان باشد. من در دوره اول برگزاری جایزه جلال آل‌احمد که در تالار رودکی برگزار شد، شرکت کردم، همه چیز نشان از شکوه و فری داشت که برای این نام و جایزه در نظر گرفته‌اند اما 5 سال بعد این مراسم در یک تالار کوچک برگزار شد که یک‌سوم صندلی‌هایش خالی بود، این نشان می‌داد شکوهی که باید برای چنین جایزه‌ای به کار می‌رفت، وجود ندارد. مساله دیگر بی‌حرمتی بود که نسبت به نویسندگان از ابتدای ورود تا انتها صورت گرفت. روال معمول در این برنامه‌ها چنین است که وقتی برگزیده‌ای وارد می‌شود، راهنمایی‌اش کنند، جایش مشخص شود. اینها شاید در نگاه اول مهم نباشد اما مجموع زحمات تیم برگزار‌کننده در مراسم اهدای جایزه نمود می‌‌یافت. مساله دیگر نوع اطلاع‌رسانی جایزه است، بسیاری از علاقه‌مندان حوزه کتاب از برپایی آن بی‌اطلاع بودند و انعکاس آن در مطبوعات و خبرگزاریها هم اصلا در شأن نام جلال و این جایزه نبود. همه اینها نشان می‌داد کار مهم و جدی برای آن انجام نشده‌است. البته ممکن است گفته شود ما مواجه با حلول عاشورا و تاسوعا بودیم اما این هم دلیل کافی نیست چون می‌شد مراسم را چند روز جلوتر یا عقب‌تر برگزار کرد، جمع این مسائل در کنار هم باعث شد تا برگزاری مهم‌ترین جایزه ادبی کشور در حد یک جایزه دانش‌آموزی تقلیل یابد. از طرف دیگر حرف‌هایی که مسؤولان پشت بلند‌گو زدند متفاوت بود با آنچه خارج از جو رسمی گفته بودند.
پاسخ حميدزاده به معترضان
بعد از ابراز واکنش‌های مختلف نسبت به نوع داوری در این دوره از جایزه، نوبت مجید حمیدزاده، دبیر علمی جایزه بود که به گفت‌وگو بنشیند و به اتهامات پاسخ گوید. او در پاسخ به این سوال که هیات داوران بخش مستند و تاریخ‌نگاری اعلام کردند به نظر آنها اهمیتی داده نشده و نتیجه آرا تغییر کرده است، اگر قرار باشد هیات‌علمی نظر نهایی را بدهد، هیات داوران در این میان چکاره هستند، گفت: داوران را چه کسی انتخاب می‌کند؟ هیات‌علمی بنابراین هیات‌علمی مسؤولیت دارد بر نظر هیات داوران نظارت داشته باشد و اگر لازم شد نظر آنها را تغییر دهد. هیات داوران این نکته را می‌دانستند ولی اعتراض کردند.
اعضای هیأت‌علمی افراد شایسته‌ای هستند
او همچنین در واکنش به نامه منتشر شده سرشار مبنی بر باطل کردن این دوره از نتایج جایزه جلال نیز خاطر‌نشان کرد: خود ایشان از نخستین دوره عضو هیات بوده و در همه دوره‌ها این روال اجرا شده است، چطور در دوره‌های قبل این موضوع اشکال نداشته است ولی حالا دارای اشکال شده است. این موضوع اصلا تازه نیست و قبلا هم سابقه داشته است، یعنی هم در جایزه جلال و هم کتاب سال یا دیگر جایزه‌های ارشاد، هیات‌علمی نظر نهایی را می‌دهد، یعنی بعد از اینکه داوران نظرشان را اعلام کردند، در هیات‌علمی نظرات دوباره بررسی می‌شود. این نکته را هم باید بگویم که اعضای هیات‌علمی افراد شایسته‌ای هستند و از پشت کوه که نیامده‌اند. در جلسه هیات‌علمی روند همه داوری‌ها بررسی و نکاتی دیده می‌شود که ممکن است داوران ندیده باشند، این روند ساری و جاری همه داوری‌ها بوده است. در جلسات پایانی ما همیشه اعلام می‌کنیم رای نهایی بر اساس نظر داوران و تصویت هیات‌علمی است اما آثار تقدیری یا برگزیده آثاری هستند که داوران انتخاب کرده‌اند، یعنی این‌طور نیست که اثری اصلا در حلقه‌های داوری نبوده باشد و ناگهان شایسته تقدیر یا برگزیده اعلام شود. شاید این قیاس مع‌الفارق باشد اما این موضوع مثل این است که در قضاوت قاضی حکم می‌دهد که موضوع در مرجع بالاتر رسیدگی شود. گاهی حکم نقض یا تایید می‌شود؛ به هر حال این جزو اختیارات مرجع بالاتر است که حکمی را تایید یا نقض کند.
نقش والای هیأت‌علمی در جایزه جلال
حمیدزاده در بخشی از سخنان خود به این نکته اشاره كرد: هیات‌علمی نیز در جایزه جلال مرجع بالاتر است که نتیجه‌ای را تایید یا نقض کند. بعد از اینکه داوران کارها را بررسی کردند، جلسه پایانی داوری می‌گذاریم و در همان‌جا نظر داوران تغییر می‌کند، چطور آنجا مشکلی ندارد ولی اگر نظری را هیات‌علمی بیان کند اشکال دارد؟ چطور عزیزان این را اشکال می‌دانند، در حالی که گاهی در جلسه پایانی نظرها عوض می‌شود، مثلا داوری به اثری که 90 داده، در جلسه پایانی 80 می‌دهد؟ در جلسه پایانی نظرات مطرح می‌شود و اگر قرار بود به امتیاز داور بسنده کنیم، آن جلسه را نمی‌گذاشتیم، اگر این کار را می‌کنیم به این دلیل است که می‌خواهیم به درستی نزدیک‌تر باشیم. اگر داوران را انتخاب کرده‌ایم به این دلیل است که می‌خواهیم همه نکات را در داوری‌ها در نظر بگیریم.
یک توضیح و چند نکته
اما این موارد، همه چیز درباره پنجمین دوره از جایزه جلال نبوده و نیست. آخرین خبرها درباره حواشی جایزه جلال، انتشار نامه دیگری از کامران پارسی‌نژاد، دبیر این جایزه است. او در نامه‌ای خطاب به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، شورای انقلاب فرهنگی و همچنین کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی خواستار رسیدگی به تخلفات صورت گرفته در این دوره از جایزه جلال شده و در این نامه بیان کرده است: با‌خبر شدیم که دبیرخانه جشنواره جلال آل‌احمد در اقدامی کم‌نظیر و بی‌سابقه به همه اعتراض‌های مطرح شده از سوی داوران بخش مستندنگاری و برخی نویسندگان صاحبنامی چون آقایان هدایت‌الله بهبودی، مجتبی رحماندوست و محمدرضا سرشار که سمت عضویت هیات‌مدیره جشنواره جلال را هم بر‌عهده داشتند در حد و اندازه چند سطر پاسخ داد. این در حالی است که دبیر جشنواره که رسما و طبق قانون مسؤولیت جشنواره مذکور را -که برای نخستین‌بار دچار تخلفات روشن و غیر‌قابل انکار شده- بر‌عهده داشته‌اند، هیچگونه توضیحی در این‌باره نداده و ظاهرا با اعمال نفوذ برای ابطال غیرقانونی رای داوران بدعتی نادرست در روند برگزاری جشنواره‌های مهمی از این دست گذاشتند و در عمل به عموم مردم، نویسنده محترم کتاب ارزشمند «شرح اسم» و خاصه تک‌تک داوران بی‌احترامی کردند.
«شرح اسم» بالاترين رأي را داشت
وی در توصیف آخرین داوری در بخش مستندنگاری نیز گفته است: در هیچ‌یک از جلسات داوری به داوران گفته نشد قرار است هیاتی تحت عنوان هیات علمی بر رای داوران اعمال نفوذ کرده و رای داوران را بدون ارائه دلیل منطفی ابطال کنند که اگر چنین مساله‌ای بیان می‌شد یقینا داوران اینگونه خود را بازیچه دستان دبیر قرار نمی‌دادند و از همان ابتدا آبرو و حیثیت خود را به مخاطره نمی‌انداختند. در آخرین جلسه داوری هریک از داوران از نتیحه آرای دیگران اطلاع نداشتند و در جلسه پایانی بود که مشخص شد کتاب «شرح اسم» بالاترین رای (بالاتر از 90) را نسبت به دیگر آثار ارزشمند دریافت کرده است. در ابتدا این شک وجود داشت که کتاب مذکور در سال 91 چاپ شده است اما با پیگیری خانم رجبی‌فر، مسؤول برگزاری جشنواره مشخص شد که کتاب در سال 90 منتشر شده است. در آن جلسه داوران متفق‌القول بر این باور بودند که کتاب «شرح اسم» برگزیده نهایی است تا اینکه دبیر جشنواره آقای مجید حمیدزاده از راه رسیدند. ایشان از همان ابتدا که متوجه شدند کتاب «شرح اسم» به عنوان اثر برگزیده قرار است معرفی شود واکنش نشان دادند. رفتار ایشان چون خیره شدن به یک نقطه و مدام دستی بر صورت کشیدن این حس را به من داد که ایشان از این نتیجه ناخرسند هستند تا اینکه طاقت نیاوردند و اعتراض خود را اعلام داشتند. ایشان به صراحت این مساله را مطرح کردند که کتاب یاد‌شده اختصاص دارد به زندگی و شرح فعالیت‌های رهبر انقلاب اسلامی لذا برگزیده کردن این کتاب دودی است که به چشم وزارت ارشاد می‌رود چراکه ممکن است همگان فکر کنند وزارت ارشاد تحت‌تاثیر نام رهبری این کتاب را برگزیده است و در همان‌جا اینجانب اعتراض کردم و ضمن بر‌شمردن دلایل برگزیده شدن کتاب از جمله بیان ناگفته‌های تاریخ، شفافیت در طرح حقایق پنهان، رعایت اصول پژوهش و تحقیق توسط پژوهشگر و... گفتم که اگر ما چه در مقام داور جشنواره و چه در مقام مسؤول وزارت ارشاد در بیان حقایق احساس ضعف و ناتوانی کنیم چه توقعی باید از دیگرانی داشته باشیم که دنبال بهانه‌جویی هستند. در این لحظه دبیر محترم جشنواره بار دیگر با عصبانیت دستی بر صورت خود کشیدند و تنها به این نکته بسنده کردند که باید دید این اثر در چه سالی منتشر شده است. ایشان در آن جلسه به هیچ عنوان به این مساله اشاره نکردند که ممکن است رای داوران در جلسه‌ای موسوم به شورای علمی ابطال شود. ایشان شرط برگزیده شدن اثر را تنها منوط به این مساله کردند که کتاب باید در سال 90 منتشر شده باشد که عملا با تقدیری که در روز برگزاری جشنواره از کتاب به عمل آمد مشخص شد کتاب در سال 90 منتشر شده است. داوران قصد نداشتند از کتاب «نورالدین پسر ایران» در صورت حضور کتاب «شرح اسم» تقدیر شود. داوران تقدیر از کتاب «نورالدین...» را تنها به شرطی پذیرفتند که کتاب «شرح اسم» در سال 91 منتشر شده باشد، لذا در همان جلسه مشخص می‌شود دبیر جشنواره از همان ابتدا قصد ابطال نظر داوران را داشتند و چه‌بسا و شاید احتمال می‌رود نظر خود را بر شورای علمی تحمیل کرده باشند. در اینجا برای من کاملا محرز است که نتیجه داوری پیش از برگزاری آخرین جلسه داوری مشخص بوده و اصولا تعیین داوران و به کار گرفتن آنها در امر داوری نمایشی دور از شأن مقام و منزلت وزارت ارشاد بوده است.
تخلف نکرده‌ایم
حمیدزاده در نشست خبري كه روز گذشته برگزار شد عنوان کرد: بر اساس آیین‌نامه وقتی جایزه مشترکا به آثاری تعلق بگیرد، باید نصف شود اما امسال در بخش مستندنگاری 2 کتاب «شرح اسم» و «نورالدین پسر ایران» تقدیری اعلام شدند و بنا بر نظر هیات علمی، جایزه باید بین این 2 کتاب نصف می‌شد. بر همین اساس باید جایزه کتاب «نورالدین پسر ایران» نیز بین نویسنده و راوی تقسیم می‌شد اما در این باره نیز ما با اعضای هیات علمی و معاونت فرهنگی صحبت کردیم که اگر می‌شود، هم به راوی و هم به نویسنده این کتاب 5/12 سکه اهدا شود که در نهایت هم چنین شد. این در صورتی است که برخی اشکال گرفته‌اند که ما به خاطر بحث مالی در دوره پنجم برگزیده نداشته‌ایم، در صورتی که اگر این اشکال وارد بود، معاونت فرهنگی باید این خواسته ما را مبنی بر تعلق گرفتن 5/12 سکه به راوی و نویسنده کتاب «نورالدین پسر ایران» به صورت جداگانه، رد می‌کرد. دبیر پنجمین دوره جایزه جلال در ادامه درباره انتقادهایی که از سوی برخی داوران مبنی بر برگزیده شدن کتاب «شرح اسم» از سوی داوران و تغییر این نظر از سوی برگزارکنندگان جایزه مطرح می‌شود، عنوان کرد: در جلسه‌ای که داوران این بخش نیز در آن حضور داشتند، ما اعلام کردیم داوری این کتاب با دقت بیشتری انجام بگیرد، زیرا کتاب درباره مقام معظم رهبری است و بنابراین این شائبه ایجاد نشود که چون کتاب درباره ایشان نوشته شده، ملاک‌های داوری نادیده گرفته شده است. این کتاب از سوی داوران، برگزیده انتخاب شد، ولی هیات علمی این نظر را تنزل داد. حمیدزاده سپس درباره انتخاب داوران جایزه نیز عنوان کرد: داوران یا بر اساس تجربیات طولانی که در زمینه نویسندگی و داوری دارند، انتخاب می‌شوند یا بر‌اساس سطح علمی‌شان و اینکه صلاحیت آنها برای هیات‌علمی محرز شده باشد. ما مجری مصوبات هیات‌علمی هستیم و حتی ملاک‌های ارزیابی و داوری‌ها نیز توسط هیات علمی پیشنهاد و توسط هیات امنا تصویب می‌شود، بنابراین حق انتخاب هیات داوران با اعضای هیات علمی است. او همچنین درباره صحبت‌های هدایت‌الله بهبودی با یکی از رسانه‌ها مبنی بر پس دادن جایزه‌اش به دبیرخانه جایزه جلال اظهار کرد: تا این ساعت که من در حال صحبت کردن هستم، چیزی به دبیرخانه جایزه جلال تحویل داده نشده است و من هم این مطلب را در خبرها خواندم. او همچنین در ادامه درباره امتیازات آثار بررسی شده در دوره پنجم جایزه جلال عنوان کرد: تمام کتاب‌های شایسته تقدیری این دوره جایزه بالای 80 امتیاز کسب کرده‌اند و هیچ‌کدام بالای 90 امتیاز نگرفته‌اند. تنها کتاب «شرح اسم» 90 گرفت که بر اساس نظر هیات علمی، تنزل داده شد. او در پایان برای چندمین‌بار تاکید کرد: هیچ تصمیمی برخلاف آیین‌نامه، اساسنامه یا رویه قبلی جایزه جلال گرفته نشده است. حال باید منتظر ماند و دید هیات داوران با گفته‌های حمیدزاده قانع شده‌اند یا این مجادله در روزهای آتی نیز همچنان ادامه خواهد داشت.