عليرضا پورصباغ
چرا فصل اول سریال کلید اسرار اینقدر دیده شد، چگونه برای مدیریت دوبلاژ این سریال برگزیده شدید و چگونه این سریال با داشتن تم‌های خرافی و مغایر با فرهنگ شیعی در ایران دیده شد؟
آقای رضایت (مدیر تامین برنامه شبکه 2 در آن زمان) بنده را به عنوان مدیر دوبلاژ سریال برگزیدند. 60 قسمت را برایشان دوبله کردم. ایشان می‌دانستند به فرهنگ دینی خودمان اشراف کامل دارم و با دستکاری‌های من سریال، سریال شد، یعنی قابل پخش در ایران. البته برای واژه دستکاری باید یک توضیح ضمیمه این واژه کنم. برخی دوستان معتقدند در اصل اثر نباید تغییری ایجاد کرد اما یادمان باشد فیلمسازی یک حرفه جمعی است. عده بسیاری جمع می‌شوند تا یک فیلم ساخته شود. مثلا یک پلان را دارند فیلمبرداری می‌کنند یک نفر به کارگردان توصیه می‌کند این پلان را این شکلی بگیریم بهتر است. حتی خیلی از فیلم‌ها ساخته می‌شود و قبل از نمایش عمومی در یک سالن یکهزار نفری نمایش می‌دهند، نظرات تماشاچیان را جمع می‌کنند و طبق این نظرات فیلم را تغییر می‌دهند. به هر حال اگر برخی تغییرات را در برخی فیلم‌ها اعمال می‌کنیم همکاران مطبوعاتی گارد نگیرند که چرا این کار را می‌کنیم. اگر متخصص باشی یا جامعه خود را بشناسی و شاید بهتر بگویم آنتن تلویزیون را بشناسی، می‌توانی به بهترین شکل فیلم را تغییر بدهی و حتی خیلی از جاها می‌توانی به اثر کمک کنی تا بهتر شود. از جمله سریال‌هایی که با شیوه تغییر در محتوا دوبله کردم سریال «کلید اسرار» محصول کشور ترکیه بود. در ترکیه جمعیت سنی غالب است بنابراین فیلمسازش سنی است و بر اساس اعتقادات خودشان فیلمسازی می‌کنند، حتی بیشتر کارهایشان جنبه خرافی دارد. جامعه ما شیعی است و آنچه در معنای مستقیم سریال جاری است را به صورت مستقیم نمی‌پذیرد. فحوای سریال کلید اسرار کاملا با فرهنگ ما در تضاد است. در 60 قسمت نخست این سریال که از شبکه دوم سیما پخش شد خط اصلی داستان را می‌گرفتیم و برای تماشاگر ایرانی با فرهنگ خودمان همسان‌سازی می‌کردیم.
بنده حقیر سال‌ها در سینما و دوبله فعالیت می‌کنم، از طرفی خودم دست به قلم هستم و سابق بر این در سناریونویسی دستی بر آتش داشتم، از طرفی در ادبیات پارسی و آموزه‌های دینی مطالعات عمیق و اساسی داشتم. دوستان فعال در تلویزیون از این سابقه باخبر بودند، حتی متن فیلم را ویراستاری نمی‌کردند و می‌گفتند زحمتش با خودت. 60 قسمت فصل نخست این سریال را دوبله کردم. بعد از پخش 60 قسمت نامه‌ای آمد که پرمخاطب‌ترین سریال دوبله شده است و از آقای قنبری تقدیر و تشکر شود. آن زمان آقای کدخدازاده، مدیر واحد دوبلاژ بودند. این ماجرا گذشت تا اینکه آقای کدخدازاده از واحد دوبلاژ رفتند.
اختلاف شما با بزرگی، رئیس سابق واحد دوبلاژ درباره ادامه دوبله بر سر چه بود؟
2 سال بعد از سری اول، سری دوم کلید اسرار آمد که یکصد قسمت بود. آن زمان آقای بزرگی مدیر واحد دوبلاژ شده بودند. مرا خواستند و گفتند این سریال را شما انجام می‌دهید، قبول کردم، البته توضیح دادم هر قسمت سری اول بین 38 تا 40 دقیقه بود و مبلغ X را می‌گرفتم چون بازنویسی داشت، در برخی قسمت‌ها نریشن اضافه می‌کردم و با ترفند خاصی سریال را مطابق فرهنگ عامه می‌کردم کمی بیشتر می‌گرفتم. در همان جلسه ایشان بلافاصله تلفنی زدند به قسمت ترجمه و بعد از صحبت با واحد ترجمه گوشی را گذاشتند و گفتند باشه برو دوبله کن. من
10 قسمت اول فصل دوم را گرفتم و دیدم زمان هر قسمت به 55دقیقه رسیده بود و قسمت به قسمت که جلو می‌رفتیم تایم هر قسمت افزایش می‌یافت تا اینکه در قسمت پنجم 59 دقیقه شد و از قسمت پنجم به بعد بالای 60 دقیقه شد. با خودم گفتم مساله‌ای نیست کار کن اشکالی ندارد. تا اینکه قسمت یازدهم به بعد، سری دوم را که به من دادند نگاه کردم روی هر کدام از دیسک‌ها نوشته شده بود، 72 دقیقه، 73 دقیقه و روی یکی دیگر نوشته شده 75 دقیقه. زنگ زدم به آقای بزرگی گفتم در فصل قبلی هر 3 قسمت می‌شد 140 دقیقه. الان 2 قسمتش از 140 دقیقه بیشتر است. این قسمت‌های طولانی نیاز به بازنویسی طولانی و زمان بیشتری دارد. به من گفت قنبری این اطلاعاتش رفته کامپیوتر. بنده هم گفتم اطلاعات رفته کامپیوتر، وحی که نیست، اطلاعات مالی‌اش را تغییر بده. گفت نمی‌شود. گفتم پس بی‌خیال من شوید، مرا هم فراموش کنید، ضمنا توصیه کردم آقای بزرگی شما با خود شبکه صحبت کن. هزار تا بهانه آورد که نمی‌شود و فلان... .
اما گرفتن سریال کلید اسرار از شما 2 زمینه قبلی داشت، شما با آقای بزرگی پیش از این مخمصه، کلاهتان توی هم رفته بود، با بزرگی 2 مشکل عمده دیگر هم داشتید که تا امروز از رسانه‌ای کردنش امتناع کرده‌اید. می‌خواهم پیش‌زمینه این جدال‌ها و چالش‌ها را بدانم.
جدال اولیه ما سر فیلم «300» بود. این فیلم را قرار بود سینما ماورا پخش کند، حدود 43 دقیقه از این فیلم را آوردند که من دوبله کنم. عمدتا این فیلم‌های مساله‌دار که تنها بخش‌هایی از آن را دوبله می‌کردند قبلا برای من آورده بود. مثل «11/9»، «اسکندر» و... فیلم‌هایی که به صورت کامل قابل پخش نبود. بخشی را دوبله می‌کردند و نمایش می‌دادند، یک عده هم تحلیل و بررسی می‌کردند که پشت پرده چه می‌گذرد و مناسبات پشت پرده هالیوود را تبیین می‌کردند. از خبرگزاری مهر به من زنگ زدند و گفت‌وگو کردند، گفتم 43 دقیقه از فیلم «300» را دوبله می‌کنم. روزنامه ایران هم به نقل از مهر تیتر درشت زده بود دوبله فیلم موهن «سیصد» در... صبح ساعت 8 از دفتر آقای بزرگی به من زنگ زدند، گفتند راس ساعت 9 اینجا باش. پیش خودم گفتم حتما مربوط به تقاضای بازنشستگی‌ام می‌شود. با عجله خودم را رساندم. تا رسیدیم آنجا بزرگی شروع کرد داد و بیداد؛ تو آبروی منو بردی، منو له کردی و... بلافاصله دکتر نجفی، رئیس بزرگی وارد اتاق شد. گفت قنبری چکار کردی؟ مصاحبه کردی و خبر دوبله فیلم «300» را دادی؟ گفتم خیر بنده گفته‌ام 43 دقیقه از فیلم را برای تحلیل و بررسی در برنامه «سینما ماورا» دوبله کردیم. آن زمان تازه بزرگی به واحد دوبلاژ آمده بود. بلافاصله آقای نجفی دستور داد پرینت خبر را بگیرند، دیدند دقیقا عین حرف‌هایی که گفته بودم، خبرگزاری مهر همان را درج کرده بود. گفتم اشکال از بنده نیست از روزنامه ایران است. نجفی گفت بیا اتاقم تکذیبیه بنویس و برو. نجفی که رفت به بزرگی گفتم چرا اینقدر خودت رو باختی، شما مدیر واحد هستید. اصلا هر جایی شما را خواستند من میآیم جای شما جواب می‌دهم. خیلی بهش برخورده بود. در ادامه به وی اشاره کردم دستور کار دوبله فیلم از شبکه 4 آمده بود و در واحد دوبلاژ دوبله و تحویل این شبکه شد اما روزنامه ایران شیطنت کرده بود و تیتر زده که فیلم کامل دوبله شده، به من و شما چه مربوط است، چرا قاطی کردی؟ با نجفی رفتیم دفتر آقای ضرغامی، آقای بخشی نامی آنجا بودند. گفت 2 خط بنویس که من فیلم کامل را دوبله نکرده‌ام. ما این مطلب را نوشتیم بعد تکذیبیه مرا در صفحه‌های وسط گوشه چاپ کردند اما سر قضیه «300»، بزرگی از ما دلخور بود.
دعوای دوم شما سر «تاجر پوسان» بود که به گرفتن مدیریت دوبلاژ کلید اسرار منجر شد؟
یک روز زنگ زد گفت کارت تمام شد بیا دفتر. ایشان سریال تاجر پوسان که 50 قسمت بود را توصیه کردند دوبله کنیم. به من گفت 50 قسمت را قرار است طی 50 روز از شبکه سوم سیما پخش کند. گفتم مترجم سریال کیست، پاسخ داد 4-3 قسمت نخست را یک کره‌ای ترجمه کرده باقی را از روی زیرنویس مهندس شایگان (مترجم) زحمتش را کشیده‌اند، قبول کردم انجام بدهم. داشتم می‌آمدم بیرون گفت 5 روز دیگر هم باید پخش شود، هر روز یک قسمت. گفتم چون هر قسمت 60 دقیقه بود باید طبق مقررات دستمزد یک فیلم سینمایی را به من بدهید، بلافاصله شماره مدیر شبکه را گرفت و گفت آقای قنبری اینجا هستند و قبول کردند انجام بدهند و روزی یک قسمت را هم می‌رسانند. بلافاصله چند قسمت نخست را دیدم، گوینده‌ها را انتخاب کردم و گفتم یک روز در میان کار خواهیم کرد و روزی
2 قسمت را دوبله می‌کنیم. در وهله اول با چه مصیبتی ترجمه کره‌ای را سینک کردیم و بعد از قسمت چهارم دیدم که بازیگر یک صفحه حرف می‌زند اما آقای شایگان نیم‌صفحه ترجمه کرده است.
تا 10 قسمت رفتم جلو، رفتم سراغ بزرگی و به آقای بزرگی گفتم چرا این آقای شایگان کم ترجمه کرده است، شایگان هم جلوی خود من برگشت به ایشان گفت من روز اول گفتم که زیرنویس نسبت به گفتار کم دارد و زیرنویس خلاصه است. گفتم آقای بزرگی چرا این مساله را به من نگفتید. الان سریال روی آنتن است و برای من مشکل است که دیالوگ‌نویسی کنم. یک روز کامل دیالوگ‌نویسی می‌کردم روز بعد دوبله. اواسط کار هم مرا خواست به من گفت پول خودت رو کاملا بگیر اما به دلیل اینکه برخی قسمت‌ها قیچی می‌خورد زمان گوینده کمتر می‌شود با استناد به همین موضوع دستمزد گوینده‌ها را قیچی کن. گفتم من به بچه‌ها قول دستمزد سینمایی را دادم، حالا با این همه سنگینی کار بگویم پول کمتری بگیرند؟ گفتم تا یک ربع دیگر یک نامه می‌فرستی که حالت قرارداد داشته باشد که قیمت خودت این مقدار است و دستمزد همه گویندگان هم باید سینمایی حساب شود در غیر این صورت کار را رها می‌کنم و می‌روم. یک ربع بعد منشی‌اش را فرستاد و قرارداد نوشته شد، 50 روز گرفتار این سریال بودیم از اینجا هم بزرگی یک نیش از من داشت که در نوبت دوبله کلید اسرار بروز پیدا کرد.
یعنی سریالی که تمام اهمیتش به دوبله بود را از شما گرفت و نگذاشت شما در واحد دوبلاژ باشید که مثلا دستمزد کمتری پرداخت کند، به عبارت دیگر دوبله فاخر کلید اسرار قربانی این تسویه‌حساب‌ها شد؟
همان‌طور که عرض کردم این قضیه بازمی‌گردد به اینکه تایم سری دوم خیلی زیاد بود، من روی سریال کار بیشتری می‌کردم و توقع دستمزد بیشتری داشتم. ایشان درباره کلید اسرار به‌رغم خواست مدیران از دادن دستمزد بیشتر امتناع کرد و گفت از دادن دستمزد معذورم و با شما ادامه نخواهم داد. این سریال اصلا سریال دینی و معناگرایی نبود، به ایشان گفتم شما فکر نکنید که تنها با تغییر دیالوگ‌ها سریال سر و سامان پیدا می‌کند. آن زمان که این حرف‌ها رد و بدل می‌شد در دفترش نشسته بودم. گفتم اگر از این در بروم بیرون یک‌میلیارد هم بدهی بازنمی‌گردم تا زمانی که تو پشت این میز هستی. پوزخند زد، فکر کرد قپی میآیم بعدا به التماس می‌افتم. آن موقع یادت هست، کارهای بیرون از سازمانم طوری بود که کار کردن در سازمان آنچنان اولویت نداشت. دوبله کردن کلید اسرار را بعد از من شروع کردند از قسمت یازدهم فصل دوم. 3-2 قسمت پخش شد بعد هم محو شد.
دیگر برنامه ثابت نبود. بیشتر به عنوان برنامه لایی (میانی) پخش می‌شد.
بعد از قسمت چهاردهم دیگر به برنامه لایی تبدیل شد و 3 هفته یکبار پخش می‌شد، واقعا آن کلید اسراری که با آن شکوه پخش می‌شد، نابود شد.
این توهم برای مدیران سازمان وجود داشت که این سریال را شیعیان ترکیه ساخته‌اند در صورتی که تغییرات مفهومی و بنیادینی که در این سریال صورت پذیرفته بود ترفندهای شما در دوبله این سریال بود و مشارکت در تولید فصل‌های بعدی این سریال به این دلیل صورت گرفت.
آقای کدخدازاده، مدیر واحددوبلاژ قبل از بزرگی می‌دانست که دینی شدن محتوای اثر به دلیل تلاش بنده است، خود آقای رضایت، مدیر تامین برنامه شبکه دوم که بعدا به شبکه سوم آمد، از این موضوع مطلع بود. دکتر حسینی‌زاد از شبکه سوم به من زنگ زد که قنبری چرا این سریال را دوبله نمی‌کنی، قضیه را به ایشان گفتم. آقای بزرگی به من می‌گویند با قیمت قبلی انجام بده. ایشان گفت دستمزد شما را ما می‌دهیم به بزرگی چه مربوطه، بنده پاسخ دادم این سریال را من بازنویسی می‌کردم، دکتر حسینی‌زاد هم گفت بزرگی بیخود کرده، من سریال را به تو می‌دهم آن را ببر بیرون از سازمان دوبله کن. بعدا معلوم شد ایشان به دکتر حسینی‌زاد و دیگر مدیران گفته بود اگر کلید اسرار را قنبری بیرون از سازمان دوبله کند من نمی‌توانم واحد دوبلاژ را مدیریت کنم. دکتر آگاه بود که این سریال تنها به دست من کیفیت مطلوب برای پخش را پیدا می‌کند.
تغییراتی که در سریال لحاظ می‌کردید چگونه بود؟
برای این مهم اساسا غیر از دیالوگ‌ها، انطباق با فرهنگ شیعی و ایراني و خرافه‌زدایی از سریال منجر به بازنویسی مجدد می‌شد. بنده با ترفندهایی خاص خط اصلی داستان را گاهی تغییر می‌دادم تا ماحصل اثر دلنشین شود و به همین دلیل پرمخاطب‌ترین سریال تلویزیونی بود. بعدا بزرگی به اشتباه خودش اعتراف کرد، من هم کوتاه نیامدم و به ایشان گفتم تا زمانی که تو پشت این میز هستی من به سازمان نخواهم آمد. زمانی که ایشان رفتند آقای میلانی، مدیر جدید واحد دوبلاژ زنگ زد به من، گفتم قاعدتا نباید بیایم چون کسی قدر مرا ندانست. به هر حال از بهمن 90 دوباره همکاری من با سازمان به دلیل احترام فراوانم به میلانی شروع شد. همان زمان که نخواستم با تلویزیون کار کنم برای شبکه نمایش خانگی سریال «فرار از زندان» را دوبله کردم. بنده در طول عمر 50 ساله مدیریت دوبلاژ یادم نمی‌آید کسی به من تلفن زده باشد و بگوید دست شما درد نکند اما درباره سریال فرار از زندان بیش از هزاران تلفن داشتم از بوشهر تا گلستان، از کرمانشاه تا مشهد و اغلب شهرهای ایران و همه تشکر می‌کردند با کلی تحسین. مردم واقعا به من انرژی دادند. نکته‌ای که باید بگویم اینکه فرار از زندان با هیچ دخل و تصرفی دوبله شد.
تغییرات در سریال کلید اسرار سلیقه‌ای بود؟
کلید اسرار را به نحوی تغییر می‌دادم که مورد اقبال عامه مردم باشد و سرانجام هر قسمت متناسب با خط اصلی روایت باشد. شاید شما بهتر از خود من می‌دانید «داستان سیاوش» را بنده سال 1361 دوبله و اشعار فردوسی را در دیالوگ‌ها استفاده کردم؛ فیلمی که اساسا روسی بود اما اقتباسی از شاهنامه به شمار می‌رفت.
آن زمان که استودیو رسالت را داشتید؟
بله، زمانی که سینما مرده بود. همین سینما آزادی فعلی مشتری نداشت و مدیرش می‌گفت مگس می‌پرانیم. بابت نمایش این فیلم بازار سیاه بلیت به راه افتاد، یک فیلم مرده روسی بود که یکبار هم قبل از انقلاب دوبله شده بود اما به دلیل محتوای سطحی‌اش رد شده بود. آن فیلم را دوباره دوبله کردم و مخاطبان بشدت از آن استقبال کردند. مدیر دوبلاژ می‌تواند در جهت تعالی و شأن اثر کار کند نه ضایع کردن فیلم، البته این مساله را بزرگی درک نمی‌کرد. اخیرا به صورت مشارکتی فصل سوم این سریال را با ترکیه ساخته‌اند اما جالب اینجاست فصل سوم این سریال غیرقابل پخش است. آقایان نمی‌دانستند سریالی که دیدند حاصل تلاش یک مدیر دوبلاژ کهنه‌کار است، فکر کردند اساسش شیعی و دینی است. همین الان هم اگر قسمت‌های ساخته شده با فرهنگ ما مغایرت دارد را می‌توانم درست کنم و با یک دوبله زیبا روانه آنتن شود. شما بدترین فیلم‌های به‌درد نخور را به من بدهید و عامه‌پسندانه قابل نمایش تحویل بگیرید. من با دیالوگ و نحوه انتخاب گوینده کاری می‌کنم که برای بیننده جذاب شود. هنر مدیر دوبلاژ همین است. فیلم که به زبان فارسی برگردانده می‌شود فارسی‌زبان باید آن را بفهمد و از دیدنش لذت ببرد. همه بازتاب‌های مردمی درباره دوبله سریال فرار از زندان به دلیل انتخاب گویندگان و گویایی دوبله اثر بود. در فرار از زندان چند گوینده تازه‌کار داشتم که با گویندگی در این سریال گوینده واقعی شدند. برخی دوستان همکار می‌گویند بفرستیم پیش قنبری درستشون کنه بعد بفرستند برای ما.