مهدي محمدي
صف‌بندی‌های انتخاباتی هنوز آنچنان که بتوان مرزهای گروه‌های سیاسی از یکدیگر را به دقت تشخیص داد و دانست هر کدام با چه گفتمان، کدام سازمان و چه کاندیدایی وارد صحنه خواهند شد، شکل نگرفته است و به این دلیل که انتخابات ریاست‌جمهوری اساسا یک پدیده دقیقه نودی است، بعید هم هست که به این سادگی‌ها شکل بگیرد. بسته به اینکه ارزیابی جریان‌های سیاسی از نگاه و ذائقه مردم چه باشد، رأس نظام چه تدابیری اتخاذ کند و کاندیداها وزن اجتماعی خود را به چه نحو برآورد کنند، این صف‌بندی‌ها ضرورتا سیال خواهد بود و از حالا تا شب انتخابات می‌توان توقع داشت هر دسته‌بندی یک شبه هوا شود و جای خود را به یک سامان سیاسی متفاوت بدهد.
بنابراین، تحلیل انتخابات 92 از منظر صف‌بندی‌های سیاسی ضرورتاً دارای نوعی عدم قطعیت غیر‌قابل رفع خواهد بود که می‌تواند کم شود ولی هرگز به صفر نخواهد رسید. به عبارت دیگر، فضای سیاسی نمی‌تواند فضای انتخاباتی را به‌طور کامل توصیف کند و برای به دست آوردن یک ارزیابی کامل باید متغیرهای اجتماعی، روانی، خارجی و امنیتی را هم در نظرگرفت. تجربه‌های گذشته بارها نشان داده است سیاسیون می‌توانند دور هم بنشینند و بازی‌هایی بسیار پیچیده طراحی کنند ولی هیچ تضمینی وجود ندارد که جامعه دقیقا به همان راهی برود که حرفه‌ای‌های سیاسی می‌خواهند، می‌پسندند یا طراحی کرده‌اند. سیاسیون در بهترین حالت فقط می‌توانند انتخاب‌هایی پیش روی جامعه بگذارند، انتخاب مطلوب خود را شفاف کنند و به جامعه بگویند سود و زیان هر انتخاب چیست. اما آنها در نهایت رئیس‌جمهور را «نمی‌سازند».
این مردم هستند که پای صندوق رای خواهند گفت چه کسی رئیس‌جمهور است و آن وقت جامعه سیاسی می‌ماند و یک انتخاب: یا باید خود را با تصمیمی که از سوی مردم گرفته شده تطبیق دهد (حالا می‌تواند با آن موافق یا مخالف باشد) یا اینکه علیه این رأی شورش کند چنانکه در سال 88 دیدیم.
از این رو، تمرکز روی جامعه به عنوان شکل‌دهنده اصلی محیط سیاسی و تعیین‌کننده نهایی رئیس‌جمهور، اگر نگوییم بیشتر حداقل به اندازه طراحی‌های سیاسی اهمیت دارد.
اما جامعه چگونه رفتار می‌کند؟ چه چیزهایی به رفتار انتخاباتی مردم شکل می‌دهد و چه عواملی این رفتار را تغییر می‌دهد؟ آیا این حوزه‌ای است که بتوان در آن به نتیجه‌گیری‌های قطعی دست زد.
5 نکته زیر فقط مدخلی است برای این بحث.
1-
یک دیدگاه بسیار رایج این است که جامعه به تحرک وادار نخواهد شد الا اینکه فضای انتخابات 2 قطبی شود. از سال 84 به این سو، این تئوری مدافعانی نیرومند در هر 2 جناح سیاسی کشور داشته است اما دلایلی هست که می‌توان بر مبنای آنها در درستی این تئوری در انتخابات 92 تردید کرد. برخی تخمین‌ها اکنون نشان‌دهنده این است که جامعه ایرانی از رفتارهای هیجانی خسته شده و بیش از سر‌و‌صدا در پی آرامش است. این بار ظاهرا، هر کاندیدایی که بتواند جامعه را متقاعد کند که فضای کشور را آرام خواهد کرد بخت با او یار‌تر است.
2-
علاوه بر این، سنتا مهم‌ترین معیار برای تشخیص اینکه چه کسی کاندیدا خواهد شد یا نه این بوده که جامعه سیاسی به چه چیز نیاز دارد. در واقع این نیازهای سیاسیون بوده که به آرایش کاندیداها شکل می‌داده است. احزاب و گروه‌ها و محافل قدرتمند سیاسی از این یا آن فرد دعوت می‌کرده‌اند که وارد صحنه شود و او هم صرف این مراجعه را مولد تکلیف برای خود می‌دانسته و وارد صحنه می‌شده، بی‌آنکه فکر کند همیشه «مراجعات مکرر» مولد تکلیف نیست و اساسا اینطور نیست که همیشه باید برای آمدن احساس تکلیف کرد بلکه موقعیت‌هایی وجود دارد که در آن درست این است که برای نیامدن احساس تکلیف کنیم؛ اگرچه علی‌الارض چنین موقعیتی هرگز مصداق خارجی نداشته است. اکنون مهم‌ترین سوال این نیست که سیاسیون چه کسی را می‌پسندند و به جانب او اقبال دارند؟ حتی می‌توان جسارت کرد و گفت این هم مهم نیست که مردم به چه کسی اقبال دارند، مهم این است که اکنون کشور به چه کسی نیاز دارد و چه کسی می‌تواند در مقام رئیس دستگاه اجرایی کشور مملکت را از گردنه دشوار فعلی به سلامت عبور دهد. اگر سوال پیش‌رویمان را اینگونه طرح کردیم آن وقت پاسخ به آن مستلزم این خواهد بود که درک خودمان را از اینکه واقعیات کشور چیست و هدف مطلوبی که باید به سمت آن حرکت کرد کجاست، با شفافیت هر چه تمام‌تر تبیین کنیم.
3-
مساله سوم این است که تجربه 88 به ما می‌گوید مشارکت بالا لزوما مولد امنیت نیست. حتی اگر جامعه به وظیفه خود که همان حضور پرشور در انتخابات است به خوبی عمل کند، تازه نیمی از کار انجام شده است. نیم دیگر کار بر عهده سیاسیون است که نشان دهند از حداقل مقدار بلوغ لازم برای هضم رای مردم و پذیرش واقعیت درباره وزن اجتماعی خود و تبدیل شدن به یک اپوزیسیون جنتلمن برخوردارند یا نه. بدترین حالت این است که کسانی ضعف پایگاه اجتماعی خود را به گردن مکانیسم برگزاری انتخابات بیندازند. تجربه 88 احتمالا باعث شده این مسیر مسدود شود ولی راه بهانه‌جویی برای کسانی که قصد اجرای پروژه‌های غیر‌انتخاباتی به بهانه انتخابات را دارند، بسته نیست. بنابراین علاوه بر مشارکت گسترده، آموزش اخلاق باخت به جامعه سیاسی کشور هم لازم است تا این دو با هم مشارکت را تبدیل به ثبات و امنیت و پیشرفت کند.
4-
بر مبنای آنچه در بند 3 گفتیم فردای انتخابات به یک معنا از روز انتخابات مهم‌تر است. بگذارید کمی صریح باشیم. اگر میر‌حسین موسوی نتیجه انتخابات 88 را می‌پذیرفت آیا شکل‌بندی سیاسی امروز کشور، همین بود که الان می‌بینیم؟ فردای انتخابات آزمون سیاسیون است اگر روز انتخابات را آزمون مردم بدانیم. تجربه نشان داده این آزمون آنقدرها که به نظر می‌رسد ساده نیست.
5-
و آخر از همه، نشانه‌هایی هست که هنوز کسانی عقیده دارند شوک‌تراپی یک روش موثر برای تسخیر فضای انتخابات در کشور است. درک نوع واکنش جامعه ایرانی به رفتارهای مولد شوک امروز برای سیاسیون کشور بسیار ضروری است. اولا سوال این است که چه چیزی می‌تواند اکنون برای جامعه ایران به مثابه شوک عمل کند؟ سوال دوم این است که اگر جامعه شوکی دریافت کند چگونه به آن واکنش نشان خواهد داد و چه مقدار انرژی تخلیه نشده در جامعه وجود دارد؟ و این انرژی‌ها چه مقدار قابل تصاحب و تبدیل به سرمایه رای است؟ این فقط یک طرح بحث است، تفصیل آن بماند برای بعد.