آزاده صالحی
نه! اشتباه نکنید؛ چیزی از مهربانی یار کم نشده، فقط این روزها دسترسی به آن اندکی دشوار است و شاید چندان دور از ذهن نباشد اگر در آینده نزدیک، علاقه‌مندان به کتاب، همانند «کوزت» که ساعت‌ها مقابل آن مغازه عروسک‌فروشی می‌ایستاد و عروسک مورد علاقه خود یعنی «پرنسس» را تماشا می‌کرد، مقابل ویترین کتابفروشی‌ها تنها به تماشا کردن اکتفا کنند. اینکه آیا «ژان والژانی» از راه خواهد رسید و نشر را از این بی‌سامانی نجات خواهد داد نیز سوالی است که به آینده بستگی دارد. حوزه نشر مدت‌هاست دستخوش مشکلات فراوانی شده که یکی از مهم‌ترین آنها افزایش قیمت کتاب است. طی ماه‌های اخیر مشکل گرانی کاغذ نیز بر دیگر مشکلات سایه انداخته و موجبات نگرانی ناشران و کتابفروشان نسبت به آینده نشر را فراهم کرده است. اگرچه دست‌اندرکاران و سیاستگذاران فرهنگی نشر بر این باورند که برپایی هفته کتاب، نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران و... همواره فرصتی مغتنم برای پاسداشت جایگاه کتاب بوده است اما امروز با وجود چنین مشکلاتی این پرسش در ذهن شکل می‌گیرد که دوستداران کتاب بعد از این می‌توانند به تهیه کتاب‌های مورد علاقه خود بپردازند یا خیر. مدت‌های زیادی است که این بحث از سوی مخاطب و ناشر شنیده می‌شود؛ افزایش قیمت کتاب! این حدیث مکرر در وضع فعلی منجر به افت مطالعه در سراسر کشور شده است. به نظر می‌رسد در این حیطه عوامل دیگری چون نداشتن زمان کافی، دسترسی سریع و آسان به اطلاعات در فضای مجازی، عدم جذابیت فرم و محتوای کتاب، عدم پاسخگویی به نیازهای ضروری و... نیز در کاهش سطح مطالعه تاثیر داشته‌اند. با این تفاسیر، حال کاغذ را این روزها می‌توان از ناشرانی جویا شد که برخی از آنها به دلیل مرتفع نشدن مشکلاتی از این دست و همین‌طور هزینه‌های سرسام‌آور کاغذ، کرکره‌های انتشارات خود را تا نیمه پایین کشیده‌اند.
یک سال بیکاری!
مهدی شیزری، مدیر انتشارات «ریحانه» با اشاره به اینکه نزدیک به یک‌سال است کار نکرده و عملا کتابی منتشر نکرده است، می‌گوید: نمی‌توان گفت مشکل عمده در حال حاضر تنها به بالا بودن قیمت کاغذ محدود می‌شود بلکه توانایی سرمایه‌گذاری نیز در عرصه نشر کاهش یافته است، یعنی وقتی ناشر از فروش مطلوبی برخوردار نیست، چطور انتظار دارد که بتواند به نقدینگی دست یابد. اگرچه تولیدات انتشارات ریحانه در سال‌های اخیر چندان چشمگیر هم نبود اما امروز عوامل مختلفی دست به دست هم داده تا ناشرانی مثل من نتوانند به آن شکلی که باید به تولید بپردازند. از دیگر مسائلی که جز کمبود کاغذ باید مورد بررسی واقع شود، مقوله توزیع است. در عین حال اغلب کتابفروشی‌ها از شکل سنتی برخوردارند و ویترین‌هایی برای عرضه آثار کودک و نوجوان ندارند، نه‌تنها ویترین که فروشگاه‌های کتاب نیز در حال حاضر به تعداد انگشتان دست است.
ایجاد کتابفروشی و فروشگاه کتاب
شیزری در ادامه به عملکرد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اشاره می‌کند و می‌گوید: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طی سال‌های اخیر بابت کتاب‌هایی که از ناشران می‌خرید پول پرداخت می‌کرد اما امروز دیگر چنین نیست. به عنوان مثال من ناشر 6 ماه است در انتظار دریافت طلب خود از این وزارتخانه هستم و می‌توان گفت از رهگذر مشکلاتی که در حوزه نشر به‌وجود آمده نه‌تنها ناشر و خریدار که ارگان دولتی چون وزارت ارشاد نیز دستخوش مشکلاتی از این قبیل شده است. اگرچه بین ما ناشران مثلی وجود دارد که می‌گوید: آن موقع که بهار همه چیز بود، خزان کتاب بود وای به امروز که تورم روز به روز افزایش می‌یابد و بالا رفتن قیمت تنها به کتاب محدود نمانده است. به هر حال تصور می‌کنم تنها راه خروج از این بحران که گریبانگیر حوزه نشر شده، حمایت‌های دولتی به ناشران ضعیف‌تر در این عرصه است. صرفنظر از اینها، ایجاد کتابفروشی‌های تخصصی و فروشگاه‌های کتاب که طی سال‌های گذشته نسبت به احداث آنها وعده داده شده ولی عملی نشده، می‌تواند در تقویت این روند تاثیر بسزایی داشته باشد.
بازار سیاه کاغذ گلاسه
فریده خلعتبری، مدیر انتشارات شباویز و یکی از فعال‌ترین ناشران در عرصه ادبیات کودک و نوجوان است. او از معدود ناشرانی است که در نمایشگاه‌های بین‌المللی از جمله بلوبری، فرانکفورت و براتیسلاوا حضور یافته و تا امروز جوایز زیادی را از رهگذر حضور این مجامع بین‌المللی از آن خود کرده است. با این حال خلعتبری نیز به تبع دیگر ناشران از وضع فعلی نشر رضایت ندارد. او با اشاره به اینکه مشکلات کنونی نشر را مشکلاتی فراگیر و مبتلابه همه ناشران می‌داند اما به یک مشکل خاص درباره انتشارات شباویز اشاره می‌کند و می‌گوید: همواره از جمله ناشرانی بوده‌ام که تمایل به انتشار کتاب با کیفیت بالا داشته و طی این سال‌ها در این زمینه قدم‌های زیادی برداشته‌ام، هرچند این قدم‌ها با مرارت‌های زیادی توام بوده است منتها کیفیت خوب کتاب منوط به استفاده از کاغذ مرغوب است. اغلب ناشران امروز، از کاغذ تحریر 70 گرم استفاده می‌کنند که کاغذ مرغوبی نیست اما من همیشه کاغذ گلاسه 115 گرم یا 135 گرم استفاده می‌کنم که به ارتقای کیفی آثارم تا به حال کمک زیادی کرده است. بعد از به وجود آمدن نوسانات در بازار نشر، این نوع کاغذ نایاب و به عبارت ساده‌تر کمیاب شده است. کمبود این نوع کاغذ موجب می‌شود به سمت کاغذ تحریر
70 گرم برویم که در چاپ برآیند مطلوبی در پی ندارد. از آنجایی که من یکی از ناشران کتاب‌های کودک و نوجوان هستم، نمی‌توانم مانند ناشران بزرگسال از کاغذ گلاسه 70 گرم استفاده کنم زیرا این نوع کاغذ عملا به درد تصاویر رنگی که در کتاب‌های کودک استفاده می‌شود، نمی‌خورد.
نقصان مقوا
از او درباره دلیل کمبود کاغذ گلاسه 115 یا
135 گرم می‌پرسم، خلعتبری پاسخ می‌دهد: تصور می‌کنم یکی از دلایل نایاب شدن این نوع کاغذ این است که دست‌اندرکاران امر فکر می‌کنند این کاغذ برخلاف دیگر کاغذهایی که وارد می‌شود، لوکس است و جنبه فانتزی دارد. روی این اصل ضرورتی برای وارد کردن این کاغذ در حال حاضر دیده نمی‌شود در حالی که ناشر کتاب کودک اگر بخواهد عملکرد موفقیت‌آمیزی در جذب مخاطب داشته باشد باید حتما از این نوع کاغذ استفاده کند اما به دلیل نایاب شدن کاغذ گلاسه 115 یا 135 گرم، ناچار می‌شویم از بازار سیاه آن را تهیه کنیم که آن هم مشکلات خود را دارد. امروز نه‌تنها ناشران با کمبود و قیمت بالای کاغذ مواجه هستند که حتی در این زمینه با نقصان مقوا نیز روبه‌رو شده‌ایم. نکته‌‌ای که در این بین وجود دارد این است که در حال حاضر تعاونی ناشران به توزیع کاغذ 70 گرم می‌پردازد اما مقوا وارد نمی‌کند و این مساله برخی ناشران مثل من که با کتاب‌های کودک سر و کار دارند را با مشکل جدی روبه‌رو
کرده است.
خرید کتاب بدون پرداخت هزینه
وی اضافه می‌کند: مطلقا در شرایط خوبی نیستیم. خریداران کتاب طی ماه‌های گذشته به دلیل بروز مشکلاتی که به آنها اشاره کردم بشدت کاهش یافته‌اند و دیگر حتی ارگان‌هایی مثل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به واسطه کمبود بودجه از ما کتاب نمی‌خرد. مشکل دیگری که در وضع فعلی با آن دست به گریبانیم طلبکار بودن از برخی نهادهاست که از ما کتاب خریداری کرده‌اند اما هزینه این کتاب‌ها را پرداخت نمی‌کنند. انتشارات «تربیت» یکی از این نهادها به شمار می‌رود که تعدادی کتاب از انتشارات شباویز خریداری و در بین مدارس توزیع کرده اما طلب ما را وصول نمی‌کند. نهاد کتابخانه‌های عمومی از دیگر ارگان‌هایی است که 88 کتاب از ما خریداری کرده اما مبلغ آنها را نمی‌پردازد. حتی در این‌باره به اداره رسیدگی به شکایات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز شکایت کرده و نامه نوشته‌ام اما متاسفانه جوابی نگرفته‌ام. تصور من بر این است که در شرایط فعلی، عده‌ای از آشفته بودن بازار نشر استفاده کرده و به جان ناشران افتاده‌اند و به وخامت اوضاع دامن می‌زنند، در حالی که با سیاستگذاری و برنامه‌ریزی از سوی دولت خاصه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌توان به ساماندهی در این حیطه امیدوار بود.
در آرزوی ماده حیات نشر
حامد میرزابابایی یکی از ناشران بین‌المللی است که در حوزه نشر فرامرزی فعالیت‌های زیادی می‌کند. از او درباره تبعات نوسان قیمت کاغذ در حوزه نشر می‌پرسم، او در پاسخ خاطرنشان می‌کند: قطعا چنین نوساناتی به ضرر حوزه نشر تمام می‌شود زیرا ماده حیاتی نشر، کاغذ است و نبود یا فقدان آن موجب بیمار شدن این حوزه می‌شود. البته کمبود کاغذ و بالا بودن قیمت آن فقط در حیطه نشر تاثیر نمی‌گذارد بلکه در تولیدات دارویی نیز تاثیر سوئی به جا گذاشته است. از آنجایی که صنعت نشر مثل دیگر موارد در جامعه نیست، اگر برایش مشکلی به وجود بیاید، تبعات آن به سرعت بروز می‌کند، در حال حاضر هم اینگونه است یعنی بالا رفتن قیمت کاغذ یا به قول شما وجود نوسان در بازار کاغذ به تدریج تاثیرات خود را بر حوزه نشر می‌گذارد. اگر می‌بینید امروز مشکلات نشر عیان شده، نشان از آن دارد که دست‌اندرکاران این حوزه در زمان مقتضی فکری به حال مرتفع کردن مشکلات آن نکرده‌اند. در واقع مشکلات امروز نشر حاصل اتفاقات تدریجی است.
نقش کمرنگ وزارت بازرگانی
با صحبت‌هایی که با برخی ناشران داشته‌ام این مساله را متوجه شده‌ام که برخی ناشران کتاب‌های چاپ‌های سال‌های گذشته که امروز در انبار قرار دارد را به فراخور بالا رفتن قیمت کاغذ با قیمت تازه و بیشتری عرضه می‌کنند. این سوال را با میرزابابایی نیز در میان می‌گذارم. او این مساله را تایید می‌کند و ادامه می‌دهد: در حال حاضر برخی ناشران چنین کاری کرده‌اند که به نظر من کار غلطی هم نیست زیرا در عرصه نشر، فقط قیمت کاغذ نیست که افزایش یافته بلکه دیگر مسائل فنی در این عرصه نیز دچار افزایش قیمت شده است، بنابراین ناشر چاره‌‌ای جز انجام چنین کاری ندارد. در واقع اگر ناشر بخواهد با توجه به تغییرات فعلی در بازار نشر کتاب‌های خود را با همان قیمت سال گذشته به فروش برساند بدون شک به اضمحلال می‌رود. به نظر می‌رسد باید در این زمینه تمهیداتی اندیشیده شود و سازوکار مشخصی برای قیمتگذاری کتاب‌ها تعیین شود زیرا بدون در نظر گرفتن چنین مساله‌ای، تردید نداشته باشید که کار اغلب ناشران به تعطیلی می‌کشد. فکر می‌کنم باید کاغذ به بازار نشر به عنوان راه نجاتبخش این حوزه تزریق شود. بهترین راهی که می‌توان برای مرتفع کردن مشکل کمبود کاغذ در نظر گرفت این است که محموله‌های عمده کاغذ وارد ایران شوند. در عین حال یادمان نرود که برداشتن سوبسید یا به عبارتی ارز دولتی از کاغذ وارداتی به بازار کاغذ لطمه زیادی وارد کرده و همان‌طور که اشاره کردم راهش این است که حجم چشمگیری از کاغذ وارد بازار شود تا بتواند این کمبود را جبران کند. درست است که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر این باور است که تنها مسؤول تنظیم بازار کاغذ نیست اما توقع ناشران از این ارگان این است که به وزارت بازرگانی فشار بیاورد تا بتواند با بهره‌گیری و در اختیار گرفتن بودجه لازم از بانک مرکزی، به واردات بیشتر کاغذ کمک کند.
وعده‌های عمل نشده وزارت فرهنگ
و ارشاد اسلامی
محسن مهرآبادی، مدیر انتشارات «فرهنگ گستر» دیگر ناشری است که درباره نوسان کاغذ در بازار با او به صحبت می‌نشینیم. او با تاکید بر اینکه دولت در حوزه نشر باید سیاستگذاری‌هایی انجام می‌داد که در انجام آنها تعلل کرد و گناه دیگری در این زمینه ندارد، تصریح می‌کند: در حال حاضر نه‌تنها در کشور ما که در سراسر جهان شاهد یک جور خیزش اقتصادی هستیم. در واقع همه کشورها درگیر مسائل اقتصادی شده‌اند و هریک به نوعی این معضل را تجربه می‌کنند. گذشته از اینها، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره حل پاره‌‌ای از مشکلات حوزه نشر طی سال‌های اخیر وعده‌هایی داد که نسبت به آنها عمل نکرد. یکی از این وعده‌ها این بود که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بحث واردات کاغذ با قیمت سوبسید‌دار ارز را مطرح کرد و در این‌باره به این مساله اشاره کرد که سازوکار خود را بر این اساس تغییر خواهد داد که اینچنین نشد یعنی دست‌کم تا امروز سازوکار و بهبود در این حیطه حاصل نشده است. دیگر اینکه وعده داده بود با حذف سوبسیدهای کاغذ، ویترین‌های کتابفروشی افزایش می‌یابد که این هم تا امروز تحقق نیافته است. همین‌طور ایجاد رونق اقتصادی از دیگر وعده‌های وزارت ارشاد طی 3-2 سال اخیر بوده که میسر نشده است. همه این نشدن‌ها به ضرر ناشران تمام شده و امروز مشاهده می‌کنید دارایی اغلب ناشران به یک‌پنجم نیز تقلیل یافته است.
وجود واسطه‌ها در عرصه نشر
وی درباره تعطیل شدن برخی انتشاراتی‌ها نیز می‌گوید: ناشران برخلاف دیگر صنف‌ها نمی‌توانند در به‌روز کردن خود سهمی داشته باشند. تصور کنید اگر روغن گران شود، بلافاصله و پیش از عرضه در کارخانه لیبل می‌خورد و به همان نسبت قیمت آن افزایش می‌یابد اما ناشر موظف است کتاب را با همان قیمتی که برایش تعیین شده به فروش برساند و حق لیبل زدن روی کتاب‌ها را ندارد. نکته جالبی که در این باره به ذهن می‌رسد وجود واسطه‌ها در حیطه نشر است که به تخریب این حوزه بیش از پیش کمک کرده است. به عنوان مثال در سفری که اخیرا به شیراز داشتم، مشاهده کردم کتاب «آواز طولانی جنوب» را که خود من نخستین‌بار به چاپ رسانده بودم، کنار خیابان می‌فروختند و دستفروش می‌خواست این کتاب را 4 برابر قیمتی که من در چاپ اول منتشر کرده بودم به من بفروشد.
موازی‌کاری به جای هم‌پوشانی
در لابه‌لای صحبت به ایجاد کارگروه‌هایی برای مرتفع کرده مشکلاتی از این دست اشاره می‌کنم ولی مهرآبادی در این باره می‌افزاید: درست است که امروز شاهد تشکیل کارگروه‌های مختلفی در حوزه نشر هستیم اما به نظر می‌رسد این کارگروه‌ها نیز نتوانند به آن شکلی که باید خون را به رگ نشر برگرداند زیرا در وضع فعلی همه هیجان‌زده هستند پس دست به موازی کاری می‌زنند، یعنی به جای اینکه هر کارگروه و ارگان به هم‌پوشانی بپردازد، به موازات دیگری گام برمی‌دارد. به بیان ساده‌تر، به جای اینکه این کارگروه‌ها 10 دست باشند، مبدل به ده‌ها رقیب شده‌اند. راهکاری که می‌شود در این زمینه ارائه داد این است؛ هماهنگی روغن‌کاری شده در سازوکارهای مختلف حوزه نشر، ضمن اینکه تک‌صدایی در حوزه نشر، موازی کار کردن و رفتن هر ارگان و نهاد به یک سو، اصلا در شرایط فعلی نشر جواب نمی‌دهد و نمی‌توان انتظار داشت از این رهگذر به نتایج خوبی دست یابد.
از بندی 50 تا 70 هزار تومان
مهرآبادی قیمت کاغذ در شرایط فعلی را بندی 50 تا 70 هزار تومان عنوان می‌کند و می‌گوید: این قیمت در حال حاضر در بازار در تلورانس است و نکته تاسف‌برانگیز این است که کاغذی با این قیمت از کیفیت خوبی نیز برخوردار نیست و ناشران آن را به عنوان کاغذ مرغوب نمی‌دانند، در حالی که قیمت جهانی کاغذ در حال حاضر 1100 دلار است. در عین حال اگر به کشور وارد‌کننده کاغذ رجوع کنیم، می‌توانیم با قیمت 900 دلار نیز کاغذ باکیفیت تهیه کنیم. می‌شود از برآیند این حرف‌ها این طور جمع‌بندی کرد که بی‌تدبیری در نوع عملیات واردات و قیمتگذاری کاغذ، حوزه نشر را دستخوش مشکلات بی‌شمار کرده است. به نظر می‌رسد یکی از راه‌های حیات‌بخش در این زمینه این است که کارگروه‌های تشکیل شده در این وادی، دست از موازی‌کاری بردارند و به جای خنثی کردن یکدیگر به هم‌پوشانی بپردازند. در واقع با تصمیم واحد است که می‌توان به شرایط کاشت، داشت و برداشت مناسب رسید.
کنترل قیمتی که اتفاق نیفتاد
مدیر انتشارات «نگارینه» یکی دیگر از ناشرانی است که با او درباره معضل نوسان بازار کاغذ به گفت‌وگو نشسته‌ام. منصور جام‌شیر می‌گوید: قیمت کاغذ 60 در 90،
70 گرمی در سال 90، 25600 تومان بود. البته این هم قیمت پایینی نبود اما هرچه بود قیمت متعادلی به شمار می‌رفت اما با افزایش قیمت دلار، قیمت کاغذ به بالای 70هزار تومان نیز در اسفند سال گذشته رسید و امروز عدم ثبات قانونگذاری در زمینه ارز و واردات و صادرات باعث شده قیمت کاغذ به بالای 90 هزار تومان نیز برسد. زمانی که بهمن دری معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بود، وعده داد در نمایشگاه بین‌المللی کتاب قیمت‌ها کنترل خواهد شد اما این اتفاق نیفتاد. همین‌طور دیگر مسؤولان در این زمینه قول‌هایی دادند که اجرا نشد. یا یکی دیگر از این وعده‌ها این بود که می‌خواستند کاغذ را از گروه‌بندی 8 و 9 به گروه‌بندی 4 و 5 منتقل کنند که این امر نیز تا امروز به وقوع نپیوسته است.
قیمت‌های کمرشکن
از جام‌شیر می‌پرسم آیا می‌توان نقش وزارت بازرگانی را در افزایش قیمت کاغذ پررنگ دانست، او می‌گوید: صددرصد، زیرا مبدا قانونگذاری کالاها برعهده این وزارتخانه است. توجه داشته باشید وقتی قیمت کاغذ به نوسان می‌افتد و در اغلب اوقات افزایش می‌یابد، دیگر عوامل در حوزه نشر مثل حمل و نقل، انبار، صحافی و... نیز به همین ترتیب افزایش پیدا می‌کند و به شکستن کمر ناشر می‌انجامد. من به شخصه اخیرا به صرافت افتاده‌ام روی کتاب‌هایم لیبل بزنم اما به واسطه قانون نانوشته‌‌ای که در این‌باره وجود دارد و کتاب‌ها نباید لیبل بخورند، نمی‌توانم چنین کاری کنم زیرا اگرچه این کار باعث سودآوری من می‌شود اما در نهایت ضرر آن متوجه خریدار است. اگر بخواهم به عملکرد خود طی سال‌های اخیر در حوزه نشر اشاره کنم باید بگویم فروش من در سال 1390، یک‌صدم سال 1384 بوده است. از طرفی، نبود بودجه و عدم خرید کتاب‌های ما از سوی ارگان‌های دولتی نیز به معضلات حوزه نشر افزوده است.