حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدمحمود نبویان: تأملاتی چند
1- اولین ابهام درباره گام نهایی آن است که آیا این گام بعد از انجام گام اول و گام میانی است یا مقارن آنها؟ با عنایت به اینکه زمان انجام گام اول – که 6 ماه بوده- قابل تمدید است (و تعداد دفعات تمدید نیز روشن نیست) و از سوی دیگر، گام دوم نیز باید میان گام اول و گام نهایی باشد، هیچ تفکیکی میان انجام گام‌های اول و نهایی و نیز گام میانی وجود ندارد. چرا این ابهام
وجود دارد؟
2- در اولین بند گام نهایی آمده است که زمان این گام، طولانی است.
اولا: سؤال این است که مقدار این زمان بلند مدت، چه اندازه است؟ وقتی که این سؤال از آقای عراقچی در جلسه کمیسیون امنیت ملی مجلس در تاریخ 5/9/1392پرسیده شد، ایشان در جواب گفته‌اند: «طرف غربی گفته است این زمان، باید 20 سال باشد، ولی ما اعتراض کردیم و مقدار 5 سال را مطرح کردیم، اما آنها نپذیرفتند و گفتند حداقل باید مقدار آن 2رقمی باشد.» معنای این سخن آن است که پرونده هسته‌ای ایران حداقل بیش از 10 سال دیگر عادی خواهد شد و تحریم‌های اصلی بانکی و نفتی حداقل بیش از 10 سال دیگر باقی خواهد ماند. به دیگر سخن، به‌رغم اینکه ایران غالب برنامه هسته‌ای خود را از همین حالا به حالت تعلیق درآورده است، تحریم‌های اصلی کشورهای زورگو، در طول زمانی حداقل بیش از یک دهه دیگر برداشته خواهد شد! معلوم نیست ما براساس کدام منطق باید این همه امتیاز بدهیم.
ثانیا: چرا همین زمان 20 سال نیز در توافقنامه ذکر نشده است؟ در این زمان، مسؤولان آمریکایی زمان 20 سال را مطرح کرده‌اند، اما با کدام تضمین با عوض شدن مسؤولان مذاکره‌کننده آمریکایی، زمان بیشتری درخواست نگردد؟
ثالثا: نکته جالب‌تر اینکه در طول زمان 20 سال صرفا یک‌‌چهارم تحریم‌ها برداشته خواهد شد، زیرا آنچه در موارد مختلفی از توافقنامه از جمله در مقدمه، گام اول و نیز بند سوم گام نهایی ذکر شده است، طرف غربی تعهد کرده در صورتی که ایران، به تمام درخواست‌های آنها در تعلیق اکثر برنامه هسته‌ای خود عمل کند، صرفا تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای ایران رفع خواهد شد؛ برای نمونه در مقدمه آمده است:
This comprehensive solution … would produse the comprehensive lifting of all UN Security Council sanctions,as well as multilateral and national sanctions related to Iran’s nuclear programme.
یا در گام نهایی آورده است:
Comprehensive lift UN Security Council, multilateral and nationalnuclear-related sanction.
اما با عنایت به اینکه به ادعای طرف غربی، تحریم‌های ایران، چهار دسته است: تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای، تحریم‌های مربوط به حقوق بشر، تحریم‌های مربوط به سلاح‌های کشتار جمعی و تحریم‌های مربوط به دفاع از تروریسم، به‌دست می‌آید که بعد از 20 سال مطابق این توافقنامه صرفا تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای ایران رفع خواهد شد و بقیه تحریم‌ها به قوت خود باقی خواهند بود. (در بیانیه توجیهی آمریکا درباره تفاهمنامه ژنو در این مورد آمده است: همه تحریم‌ها علیه 600 فرد و نهاد که با برنامه موشکی و هسته‌ای ایران همکاری می‌کنند، به قوت خود باقی می‌ماند؛ تحریم علیه برنامه نظامی ایران به قوت خود باقی می‌ماند، همه تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل پابرجا می‌ماند؛ همه تحریم‌های مرتبط با حمایت ایران از تروریسم، نقش بی‌ثبات‌کننده‌اش در بحران سوریه و سوابق بد حقوق بشری‌اش به قوت خود باقی می‌ماند.)
3- چنانکه در بند چهارم گام نهایی آمده است طرف غربی تعهد کرده است با توافق او و ایران، یک برنامه غنی‌سازی با در نظر گرفتن 8 قید و محدودیت به ایران در طول زمان مذکور داده شود.
در مورد این بند باید توجه کرد:
اولا: در هیچ جمله‌ای از این توافقنامه به مسأله حق غنی‌سازی ایران اذعان و تصریح نشده است. در این توافقنامه 16 بار واژه غنی‌سازی به‌کار رفته است که صرفا 2 مورد آن – یعنی در مقدمه و نیز گام نهایی- به برنامه غنی‌سازی با ذکر محدودیت‌های گوناگون اشاره کرده است.
ثانیا: چنانکه در مقدمه بیان شده است، طرف غربی صرفا پذیرفته است که ایران یک برنامه غنی‌سازی داشته باشد، نه اینکه دارای حق غنی‌سازی باشد. تفاوت این دو تعبیر بسیار است، زیرا گاهی شخص مالک ماشین است و حق دارد به هر مکانی که مایل است سفر کند، اما گاهی دارای ماشین نیست و از دیگری ماشینی را به امانت می‌گیرد، مالک ماشین برای او محدودیت‌هایی را تعیین می‌کند و برای نمونه می‌گوید، بیش از 3 نفر نباید سوار کنی، سرعت تو نباید بیش از صد کیلومتر باشد، به مکان دیگر با فاصله بیش از 200 کیلومتر حق نداری بروی و... آنچه در این توافقنامه آمده است به همین صورت است، یعنی طرف غربی در مذاکرات، صرفا به ما یک و آن هم یک برنامه غنی‌سازی اعطا کرده است که دارای محدودیت‌های مختلف است. به همین جهت است که بدون هیچ فاصله‌ای جان کری – وزیر خارجه آمریکا - پس از این توافقنامه به صراحت اعلام کرده است ما در این توافقنامه به ایران حق غنی‌سازی نداده‌ایم. (این جمله از سوی وندی شرمن- مذاکره‌کننده آمریکایی - و برخی از اطراف دیگر مذاکره از کشورهای 1+5 نیز گفته
شده است.)
ثالثا: این یک برنامه غنی‌سازی نیز با 8 قید و محدودیت روبه‌رو است. یعنی ایران در زمان محدودی که مورد توافق غربی‌ها باید قرار گیرد، آزاد نیست که در این یک برنامه غنی‌سازی مطابق نظر و اندیشه خودش در چارچوب اهداف صلح‌آمیز عمل کند، بلکه این برنامه را باید در قالب و محدوده تنگ هشت‌گانه‌ای که طرف غربی برای ما در نظر گرفته است، تحت نظارت کامل آژانس انجام دهد، محدودیت‌هایی مانند سطح غنی‌سازی، ظرفیت آن، محل انجام آن، وجود نیاز عملی به مواد غنی شده و... قیودی هستند که طرف غربی برای ما درنظر گرفته و مذاکره‌کنندگان ایرانی نیز همه آنها را پذیرفته‌اند.
رابعا: مراد از قیود بیان شده چیست؟ اینکه محل غنی‌سازی باید مورد توافق طرفین قرار گیرد، به معنای چیست؟ آیا طرف غربی می‌پذیرد که این محل را ما معین کنیم؟ متاسفانه مذاکره‌کنندگان ایرانی پذیرفته‌اند تعیین محل باید با توافق آنها باشد.
خامسا: قید «نیاز عملی» به معنای چیست؟ در این قید تصریح شده است که برنامه غنی‌سازی ایران در صورتی مجاز است که ایران به موادی که می‌خواهد غنی کند، نیاز داشته باشد
(consistent with practical needs).