محمدرضا پورصباغ
یکی از عوامل مهم رشد جنبه‌های محتوایی سینما نقد، تحلیل و بررسی اثر سینمایی و تاویل موشکافانه درباره اثر است. بعد از شهادت سیدمرتضی آوینی نقد محتوایی عمیق و یافتن ایسم‌ها، مکاتب مختلف فکری بومی و بیگانه، تفسیر محتوایی تاثیر سینما به تدریج رنگ باخت و امروز پرچمداران نقد بر طبل فرمالیسم می‌کوبند و تحلیل محتوا را فراموش کرده‌اند و به عمد نادیده‌اش می‌گیرند. سینمای ایران در چند سال اخیر در مرداب آلوده شبه‌روشنفکرنمایانه فرورفت و تنها دلیلش حذف نقد‌های محتوایی عمیق بر آثار سینمای ایران است. سالیانی است نقد محتوایی در پس نقد فرمالیستی رنگ باخته و کوچ به سوی ترکستان بی‌هویتی در نقد نمود پیدا کرده است. شاید اگر امروز اصالت با نقد محتوایی بود و نشریات سینمایی و صفحات سینمایی روزنامه‌ها در افزایش دایره درک و فهم فیلم گام بزرگي برمي‌داشتند، برداشت‌هاي غلط محتوایی رایج نمی‌شد. امروز در پی همین تکثری که در حوزه برداشت معنایی و فحوایی از فیلم به وجود آمده، عده‌ای بدون کنار گذاشتن باور ایدئولوژیک رشد نیافته‌شان به فیلمی خاص می‌پردازند بدون آنکه کنکاش عمیق معنایی درباره‌اش داشته باشند. این است که با وجود نشریات و سایت‌های تحلیلی – خبری و روزنامه‌های فراوان به دلیل عدم جریان نقد سیال و پویا، مطبوعات نتوانستند شیوه درک فیلم را به مخاطب بیاموزند و این است که نقد محتوایی اثر گاهی متولیانی غیر از منتقدان سینما پیدا می‌کند.فیلم من مادر هستم اثر پر بحث و مناقشه‌برانگیزی است که نمی‌توان با یک نقد ساده و سردستی از آن عبور کرد. بدنه درام تاثیر گناه را در زندگی مورد ارزیابی قرار می‌دهد و نکته حائز اهمیت در این فیلم این است که برای تقبیح گناه شاید نتوان عین گناه را به تصویر بکشد اما به اثر گناه می‌توان جنبه‌های نمایشی افزود. در فیلم من مادر هستم اثر گناه به تصویر کشیده می‌شود و اتفاقا با نقطه عطف‌های منطقی و درست فیلم در بزنگاه دراماتیک سبک زندگی واپسگرایانه‌ای بر اساس کامجویی و نفسانیات به درستی تقبیح می‌شود. پرسوناژهای فیلم من مادر هستم با در پیش گرفتن زندگی عرفی به هر اباحه‌گری اخلاقی و رفتاری تن می‌دهند و عدم درک درست از سبک زندگی اسلامی- ایرانی مرداب گناه و مکافات عمل آنها را به درون چاله‌های سیاه شوم زندگی دنیوی هدایت می‌کند. من مادر هستم با یک زبان ساده سینمایی خیانت را در عالی‌ترین سطح ممکن تقبیح می‌کند و اتفاقا سبک زندگی وارداتی که متناسب و همسو با فرهنگ عمومی مردم نیست را نشانه می‌گیرد. اگر قائل به درک معنایی و فحوایی باشیم بدین نکته پی می‌بردیم که اتفاقا برای سالم‌سازی و پویایی جامعه باید چنین سبک زندگی را نکوهش و مورد پرسش قرار داد. این شیوه و نقد جیرانی به طبقه نوکیسه‌ای که برای اداره زندگی‌شان به هیچ انگاره اعتقادی پایند نیست را می‌توان در عمده ملودرام‌هایش از «قرمز» تا «پارک‌وی» جست‌وجو کرد اما این‌بار در نقد این سبک زندگی نکوهش شده همه مصادیق مورد نقد عریان‌تر و برهنه‌تر نمایشی می‌شوند. در اینجا باید به جمله ابتدایی فیلم در تیتراژ استناد کرد که همه خانواده‌های خوشبخت شبیه یکدیگرند اما هر خانواده بدبختی به شکل خاص خود بدبخت است. جیرانی با برداشت جمله‌ای از رمان آنا کارنینا تعمدا اشاره می‌کند این سبک زندگی مطرود است و خانواده‌ای که با این سبک زندگی خاص حیات می‌کنند قطعا جزو همان خانواده‌های بدبخت شمرده خواهند شد. اگر تحلیل معنایی دقیقی از فیلم به تحریر درآید و بحث‌های مفصلی راجع به فیلم‌های مختلف اتفاق افتد، به هر تقدیر بسیاری از دیدگاه‌های غیرمنطقی جاری در مطبوعات درباره فیلم تغییر خواهد کرد. داستان فیلم من مادر هستم درباره «آوا دلنواز» است که در یک خانواده بحران‌زده زندگی می‌کند. پدر (نادر دلنواز) و
مادر آوا (ناهید) 6 ماهی است که از یکدیگر جدا زندگی می‌کنند و دوران طلاق عاطفی را می‌گذرانند و بزودی قرار است طی یک پروسه قانونی از یکدیگر جدا شوند. آوا جوان و کم‌سن و سال دلباخته «پدرام پنداشته» است و با وی در استودیو‌های زیرزمینی موسیقی تمرین می‌کند. این دلباختن آنچنان که فیلم نشان می‌دهد از سر تعقل نیست بلکه همان حماقتی است که اغلب از آن به عنوان شور جوانی یاد می‌شود اما رابطه آوا و پدرام در محور درام نیست. در سوی دیگر داستان، روایت «سعید» دوست دوران دانشجویی نادر نقل می‌شود. سعید 17 سالی از ایران دور بوده و با همسرش «سیمین کاشف» (پانته‌آ بهرام) در فرانسه زندگی می‌کردند. سعید 2 سالی است به ایران آمده و به رستورانداری مشغول است، وی در این 2 سال از سیمین دور بوده و سیمین بعد از 2 سال به خواست سعید به ایران بازگشته است. یکی از ویژگی‌های شاخص سعید شرب خمر است. البته این رفتار سعید با نقد پررنگی همراه است. جیرانی در عمده آثارش افرادی که عادت به شرب خمر دارند را به نقد و چالش می‌کشد. به سادگی می‌توانیم برای نقد چنین رفتاری بخش‌هایی از سریال «مرگ تدریجی یک رویا» را بررسی کنیم. در آن سریال پرسوناژی که ستاره اسکندری نقشش را ایفا می‌کرد عادت به شرب خمر داشت و اتفاقا همین پرسوناژ بود که می‌خواست خواهرش را به دام شبه‌روشنفکران بیندازد و زندگی‌اش را از تعادل خارج کند. در همان شب ورود سیمین، سعید در شرب خمر زیاده‌روی کرده و نمی‌تواند پشت فرمان بنشیند، از این رو به دوستش می‌گوید همسرش را از فرودگاه به منزل بیاورد. فیلم از همان بدو آغاز 2 خصیصه مهم را مغایر با سبک زندگی ایرانی می‌داند؛ نخست شرب خمر و روابط آزاد میان 2 خانواده که هیچ نسبت فامیلی با یکدیگر ندارند. سیمین که از فرانسه رهسپار ایران شده قبل از ازدواج با نادر، دوست سعید، روابط آزادی داشته و این روابط آزاد منجر به سقط جنین شده و سیمین دیگر نمی‌تواند باردار شود اما این موضوع تا پایان از مخاطب پوشیده می‌ماند تا فیلم لحظه به لحظه خرده‌گره‌های درخور تامل داشته باشد. نادر در همان شبی که از جانب سعید به فرودگاه می‌رود تا سیمین را بازگرداند متوجه می‌شود آوا همراه پدرام پنداشته دستگیر شده‌اند به همین دلیل همراه سیمین به کلانتری می‌رود. در کلانتری این مهم هویدا می‌شود که در سبک زندگی مورد نظر، آوا از تربیت خوبی برخوردار نبوده است. او گستاخانه با رئیس کلانتری صحبت می‌کند و این سطح گستاخی با ظرفیت‌های کمتری در نوع روابط با خانواده‌اش مشخص می‌شود. او پدر و مادرش را با نام‌های کوچکشان مورد خطاب قرار می‌دهد و از این حیث چنین شیوه تربیتی نیز مورد نقد قرار خواهد گرفت. در بخش‌های کلانتری درخواهیم یافت شاید عده‌ای از این طبقه شغل‌های رسمی دارند و در حوزه قانون فعالیت می‌کنند اما به تبعیت از سبک زندگی خاصی نمی‌توانند در مواردی با عرفیات جامعه همسو شوند. پدر و مادر آوا هر دو وکیل و از اهالی قانون هستند اما در زندگی فردی هیچ قانون و ارزشی را مهم نمی‌شمارند. پدر اخلاق‌گراست اما در نوشیدن مشروبات الکلی افراط می‌کند و به همین دلیل ناهید از او دل شسته و جدا از او زندگی می‌کند. سعید در زندگی زناشویی‌اش پرسوناژی خط‌شکن است که رابطه او و سیمین به هیچ‌وجه رابطه‌ا‌ي انسانی نیست. سعید مثل خوک زندگی می‌کند و به تدریج درخواهیم یافت علاقه‌اش به آوا فرزند نادر علاقه غیرمتعارفی است اما رابطه پدرام و آوا به دلیل واکنش‌های غیرمتعارف دچار گسست می‌شود و در شبی که آوا از این جریان افسرده و غمگین است به سعید پناه می‌آورد. او سعید را عموی خودش می‌داند اما در همان شب شوم سعید برای آوا دام پهن می‌کند و حادثه‌ای ناگوار اتفاق می‌افتد و بعد از آن حادثه ناگوار آوا اقدام به کشتن سعید می‌کند اما ناهید گناه قتل سعید را به گردن می‌گیرد و رویداد دیگری مرتبط با این حادثه همه معادلات را برهم می‌ریزد. آوا متوجه می‌شود از سعید باردار شده و این بار خودش را به عنوان قاتل سعید به دستگاه قضا معرفی می‌کند. سعید بازمانده‌ای در ایران ندارد و برادرش که در آمریکا زندگی می‌کند به سیمین کاشف وکالت می‌دهد خونخواه برادرش باشد. سیمین در دادگاه قتل عمد آوا را توسط وکیل جوانی که سابق بر این برای نادر کار می‌کرده به اثبات می‌رساند و در نهایت آوا روانه چوبه دار می‌شود؛ فرجامی سخت برای عدم پرهیز از اخلاقمدارانه نبودن سبک زندگی وارداتی که این روزها از طریق رسانه‌های خارجی در جوامع اسلامی تبلیغ می‌شود. فیلم جیرانی که رسما همه تراژدی‌اش ریشه در شرب خمر دارد با اتکا به همین نکته سبک زندگی مورد نظر را مورد هجمه قرار می‌دهد. مثلا داشتن معشوقه- نامزد که عنوان بهتر دوست‌پسر درباره‌اش دقیق‌تر است در این فیلم به بحث کشیده می‌شود چرا که چنین روابطی عامل بحران در زندگی آوا می‌شود و زمینه‌ای فراهم می‌آورد تا به سعید پناه ببرد. از این منظر فیلم به نقد کشیده می‌شود در واقع هیچ رابطه غیرعرفی و شرعی نیست که در متن اثر مورد نکوهش و تقبیح قرار نگیرد. اما فیلم جیرانی در نوع روایتگری در نیمه ابتدایی لحن منطقی و آرامی دارد اما از نیمه دوم به بعد شلوغ می‌شود و داده‌های دراماتیک به مخاطب عرضه نمی‌شود، به همین دلیل که بسیاری از مخاطبان به موضوع وکالت برادر سعید به سیمین پی نمی‌برند باید حجم داده‌های دراماتیک بویژه در بخش دادگاه شکل آرام‌تری پیدا می‌کرد تا داده‌های دراماتیک بخش دوم با ریتمی آرام‌تر به مخاطب منتقل می‌شد.