حسين قدياني
قصور رسانه‌های ما بویژه صدا و سیما در معرفی دقیق‌تر و شناساندن عمیق‌تر اساتید مسلم اخلاق، سر جای خود محفوظ، اما لااقل درباره حاج‌آقا مجتبی‌تهرانی، باید سخن از شهرت‌گریزی ایشان گفت. عالم عاملی که آزادانه، گمنامی اختیار کرده بود و خیلی اهل تظاهرات رسانه‌ای نبود. آنقدر هست که «رسانه» و «سیر و سلوک» چندان نسبتی با هم ندارند. رسانه یعنی تلاش برای تماشا، سیر و سلوک یعنی تمنا برای گمنامی. رسانه یعنی خود، سیر و سلوک یعنی خدا. این وسط ببین چقدر سخت است کار آنها که می‌خواهند «رسانه اخلاقی» داشته باشند یا «اخلاق رسانه‌ای» را در ژورنالیسم مراعات کنند! البته از تجمیع رسانه و اخلاق، حرفهای روزنامه‌پر‌کن زیادی می‌توان زد، لیکن در مقام عمل، کار آنقدر سخت و دشوار است که بعضی‌ها رسانه را ذاتا غیر‌اخلاق می‌خوانند. رسانه اما خواه فطرت شیطانی و غیر‌اخلاقی داشته باشد، خواه نه، محل بحث ما نیست. بگذریم که این بحث، عمدتا از مباحث بی‌فرجام است. ساده‌انگاران، رسانه را ظرفی می‌خوانند که در آن هم می‌توان صدق و صفا ریخت، هم دروغ و جفا، اما از آن سو، هستند جماعتی که رسانه را مثل ظرف شراب می‌دانند که اختیارش بیش از دوست، دست دشمن است و اساسا دشمن ساخته است و چه ممتنع می‌نماید نوشیدن شربت نذری امام حسین(ع) در ظرفی که حتی شیشه‌اش بوی سکر می‌دهد! از آن دید تفریطی تا این دیدگاه افراطی، صدها منزل میانه وجود دارد، لیکن رسانه حتی اخلاق‌مدار هم که باشد، مخل منش اصحاب گمنامی است. رسانه یعنی اسم، و حاج‌آقا مجتبی دنبال نام نبود. رسانه یعنی امضا، و حاج‌آقا مجتبی دنبال امضا نبود. رسانه یعنی دیدن و دیده شدن، و حاج‌آقا مجتبی شهره بود به گمنامی. رسانه یعنی دوربین، و حاج‌آقا مجتبی فراتر از قاب بود. رسانه یعنی عکس، و حاج‌آقا مجتبی، برعکس، فراری بود از جلوه‌های دنیایی. این نوشته قطعا در‌صدد تخفیف علمای اخلاقی که با رسانه رابطه نزدیک دارند، نیست، لیکن مشی حاج‌آقا مجتبی پرهیز از عوالم رسانه بود. طرفه حکایت اینجاست که معلم اخلاق فقید، خود با کمک یک رسانه، درس اخلاق می‌گفت. نام این رسانه، «منبر» است. عجبا که رسانه انقلاب اسلامی، همین «منبر» است. و باز هم عجبا! اگر «سنت» ملاک باشد، قدمت و قیمت و غنیمت هیچ رسانه‌ای به گرد پای منبر نمی‌رسد، و اگر «مدرنیته» ملاک باشد، باز هم ویژگی‌های متمایز منبر، رسانه رسول خدا(ص) را از اغلب رسانه‌ها ممتاز و صاحب بیشترین امتیاز کرده است.
از تلویزیون گرفته تا سینما، و از روزنامه گرفته تا سایت، اگر چه نمی‌توان منکر ویژگی‌های خاص هر کدام‌شان شد، اما «معجزه منبر»، اعجاز آن رسانه‌ای است که برای ارتباط، نه محتاج کاغذ روزنامه است، نه نیازمند صفحه تلویزیون، و نه حتی پهنای باندی در بیابان اینترنت! اگر مدرنیته در تمنای زدودن فاصله‌هاست، کدام رسانه از منبر بهتر، فاصله صاحب رسانه را از مخاطب، کاهش داده است؟! بهتر از رسانه منبر، کدام رسانه دنیای مدرن، تا این حد می‌تواند مستقیم، نزدیک، سینه به سینه، شفاف و بی‌واسطه باشد؟!
القصه! آن شب شلوغ نیویورکی، وقتی گفت‌و گوی دکتر احمدی‌نژاد و فرید زکریا تمام شد، دقایقی کوتاه با سردبیر نیوزویک حرف‌ها زدیم تند و آتشین. دکتر الهام بود و گمانم جناب مهمانپرست هم. به علاوه حضرت مترجم. بازار تکه‌پرانی داغ بود. از آن سیه‌چهره هندی‌تبار پرسیدم؛ «غرب با این همه رسانه، چه می‌خواهد از جان جمهوری اسلامی؟! وقتی تجارت اسلحه، بیشترین داد و ستد شماست، وقتی اسرائیل‌تان این همه کلاهک هسته‌ای دارد، دست رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی دنبال کدام بمب هسته‌ای می‌گردید؟! و آیا رئیس‌جمهور دموکرات شما هم اجازه می‌دهد من 4 تا سوال ازش بپرسم؟!»
جواب فرید زکریا رفت در فاز سیاستمداران! خندیدم و گفتم: «پرزیدنت رفت بخوابد، راحت باش!» خندید. متاثر از سوال بودارش از احمدی‌نژاد، گفتم: «امام خمینی اما با یک منبر چوبی، مچ همه پروپاگاندای غرب را خواباند. شاه و آمریکا را با هم از ایران بیرون کرد. همان منبر، هنوز هم رسانه
امام خامنه‌اي است». اندکی تامل کرد و گفت: «پس باید می‌گفتی؛ انقلاب اسلامی با منبر، چه از جان آمریکا و اسرائیل می‌خواهد؟!» یکی گفت: «خیلی چیزها، عجالتا قدس شریف!» بلند خندید و جواب داد: «من البته برتری منبر را نسبت به سایر رسانه‌های دنیای مدرن قبول دارم!»
آن شب در قلب غرب، از اعتراف عنصر رسانه‌ای آمریکا نسبت به قدرت منبر، مسرور و متحیر شدم، اما این روزها در فراق حاج‌آقا مجتبی، مظلومیت رسانه منبر آزارم می‌دهد. اگر دیروز منع معلم اخلاق جمهوری اسلامی، سبب شده بود آن منبر مشهور اخلاق، در عین همه شهرتش، گمنام بماند، اینک اما بر همه رسانه‌های ما بویژه صدا و سیما فرض است که بُرد آن منبر گرانقدر را فزونی دهند. لااقل انتشار جلساتی که فیلم‌شان موجود است، فرصت مغتنمی خواهد بود.
من اعتراف می‌کنم که هرگز مخاطب حرفهای و ثابت آن درس منور اخلاق نبوده‌ام- و این حسرت، برایم همیشه موجب تاسف خواهد بود- لیکن همان چند باری که لیاقت حضور در کلاس اخلاق حاج‌آقا مجتبی را داشتم، مبهوت می‌ماندم از آن همه تنوع مخاطب مجلس ایشان. «وحدت ملی» بود، نه کاریکاتورش، که سیاسی‌ها می‌خواهند بکشند! ما تا «منبر» داریم، «وحدت ملی» مان بر مدار «ولی فقیه» استقرار دارد. پای منبر حاج‌آقا مجتبی، فرش وحدتی بی‌مثال پهن بود از همه آدم‌هایی که جاذبه رسانه رسول خدا(ص) و جذبه شاگرد مکتب اسلام، حول محور ولایت‌فقیه، متحدشان کرده بود. از این فرش دستباف، دگر بار باید رونمایی شود. به خدا در این فضای سیاست‌زده و مملو از سیاه‌نمایی، به درس اخلاق حاج‌آقا مجتبی نیاز مبرم داریم. حیف! که با وجود چنین فرش دستبافی، گاهی سراغ اخلاق از فرش ماشینی‌های زمخت می‌گیریم؛ اخلاق مجازی! عرفان مجازی! قرب الی‌الله در 2 دقیقه! اتصال بچه بازی!
حاج‌آقا مجتبی اگر چه مسافر اربعین شد، اما آب اخلاق ناب او همچنان در کوزه است. باورم هست اغلب بی‌خود گرد جهان می‌گردیم!
رسانه منبر، در این مقام، رسانه منبر معلم اخلاق جمهوری اسلامی، نعمتی است که شکر آن به جا نمی‌آید الا با انتشار مجدد. این خاطره اگر «تجدید» شود، ما در اخلاق، «رفوزه» نمی‌شویم.
***
ناظر بر جملات ابتدایی این نوشتار، ماه رمضان سال 90 مزاحم اوقات شریف حاج‌آقا صدیقی شدم، با این سوال اساسی: «حاج‌آقا! در کار روزنامه‌نگاری و تنظیم خبر و مقاله‌نویسی، اغلب حرف از این و آن است. چه کنیم که هم کارمان را انجام داده باشیم و هم مرتکب غیبت و دروغ و تهمت و ناسزا نشویم؟! واقعا می‌ترسم هزینه حرفهای شدن در کارم، چیزی جز آتش جهنم نباشد».
حاج‌آقا صدیقی اندکی صبر کرد و آنگاه گفت: «واقعا در کار رسانه، رعایت مرز حلال و حرام، از اغلب کارها دشوارتر است و مرز تنظیم فلان خبر با مرتکب بهمان حرام نشدن، باریک‌تر از تار مو. شما هم باید افشاگری کنید و هم باید مراقب آبروی افراد باشید که احیانا غیبتی نکرده باشید، تهمتی نزده باشید. واقعا کار سختی است. من الان نمی‌دانم فی‌المجلس چه توصیه‌ای باید بکنم، اما هر چند کلمه‌ای که نوشتی، برگرد عقب، دوباره بخوان، ببین احیانا دروغی نباشد، تهمتی نباشد، حرامی ننوشته باشی. و هر پاراگراف را دوباره بخوان، ببین خودت را می‌بینی یا خدا را».
با حاج‌آقا صدیقی خداحافظی کردم و داشتم می‌رفتم که صدایم زد. برگشتم. گفت: جلسات حاج‌آقا مجتبی را زیاد برو. خیلی برایت خوب است.
***
یکی، دو شب بعد، وسط سخنرانی حاج‌آقا مجتبی بود که رسیدم مسجد بازار. داشتم وضو می‌گرفتم که صدای معلم اخلاق در گوشم خوش نشست؛ «ببین جنست را داری به مشتری می‌فروشی، یا ایمانت را؟!»