احمد رنجبر
در شرایطی که شبکه نمایش خانگی به واسطه سوءمدیریت و هدایت ناصواب روزهای ناخوشی را سپری می‌کند، سیر صعودی تولید و توزیع فیلم‌های نازل به مثابه آخرین ضربات بر پیکره این جسم نیمه‌جان است. جایگاه شبکه نمایش خانگی در چارت سازمان سینمایی به یک دفتر تقلیل یافته و صاحبان موسسات ویدئورسانه دچار بحران شده‌اند. نامه‌نگاری‌ها و فغانشان هم راه به جایی نبرده تا فقط عده‌ای معدود در این چرخه معیوب فعالیت داشته باشند. بدعت سریال‌سازی هم که قرار بود بر رونق شبکه نمایش بیفزاید، بی‌اعتمادی مردم را به همراه داشته و هجوم دوباره آثار متصف به شونه تخم‌مرغی هم درد تازه این شبکه است.
اصل ماجرا
اصطلاح شونه تخم‌مرغی را اولین‌بار مسعود فراستی در برنامه «هفت» بر زبان آورد. مراد از این اصطلاح فیلم‌های بی‌کیفیتی‌اند که همه‌جا و از جمله سوپرمارکت‌ها به وفور و خیلی راحت یافت می‌شوند. اصطلاح شونه تخم‌مرغی خیلی زود جای خود را در ادبیات رسانه‌ای باز کرد و به واسطه انتقادهای جمعی، بساط‌شان کم‌کم برچیده شد. این روز‌ها اما بار دیگر سر و کله اینگونه فیلم‌ها در بازار پیدا شده و با همان عناوین و سر و شکل شبکه نمایش خانگی را قبضه کرده‌اند.
آنچه گذشت
سال 89 در سوپرمارکت‌ها و فروشگاهای عرضه محصولات سینمایی با فیلم‌هایی روبه‌رو شدیم که هم اسمشان غریب بود و هم نام سازندگان آنها. این محصولات ابتدا فروش قابل قبولی داشتند، مخاطبان چیز زیادی درباره آنها نمی‌دانستند و به واسطه اعتماد قبلی به شبکه نمایش و قیمت مناسب محصولات بخشی از سبد فرهنگی خود را به آنها اختصاص دادند. به نگاهی به عقب، حالا به صراحت می‌توان گفت بیشترین صدمه به شبکه نمایش خانگی را همین آثار دم‌دستی زده‌اند. متاسفانه این امکان خیلی زود عرصه جولان عده‌ای فرصت‌طلب شد و به خاطر نبود نگاه درست در معاونت سینمایی، از حسن‌نیت مردم سوء‌استفاده شد. سازندگان ابتدا سود کلانی به جیب زدند اما خیلی زود از سوی مخاطب پس زده شدند. فیلم‌ها خود گویای کیفیت‌شان بودند: «ول‌کن دستمو»، «ثروت بزرگ»، «الم‌شنگه»، «دامادي به نام صفر»، «باباي اجباري»، «کلاه‌گیس»، «داماد خوشقدم»، «به روح پدرم»، «با من شوخي نكن»، «به من نگو دزد» و... . حالا سر و کله همان فیلم‌ها با عنوان‌های تازه مثل «گواهینامه»، «سه خط موازی»، «بي‌نشون»، «خیابان یکطرفه»، «نیم‌کیلو باش مرد باش!» و... پیدا شده است.
فرصتی‌هایی که هدر رفتند
شبکه نمایش خانگی پس از اوج‌گیری قاچاق فیلم و هجوم این پدیده شوم به آثار در حال اکران، از سوی مسؤولان جدی گرفته شد. یکی از راهکارهای مسؤولان سینمایی برای مبارزه با قاچاق فیلم، کاهش قیمت محصولات نمایش خانگی بود، یعنی قیمتCDهای فیلم از 4500 تومان به 1500 تومان کاهش یافت. فیلم‌ها در فاصله‌ای اندک پس از اکران وارد شبکه نمایش خانگی می‌شدند و به واسطه تبلیغات گسترده‌ای که از بازه اکران شامل‌شان شده بود، به فروش مطلوبی می‌رسیدند. از آن سو، صاحبان ویدئورسانه پیشا‌پیش حق رایت فیلم‌های سینمایی را برای شبکه نمایش می‌خریدند. حتی گاهی تهیه‌کنندگان فیلمشان را از بودجه پیش‌پرداخت موسسات تولید می‌کردند! همان برهه کارشناسان اقتصادی این چرخه را معیوب می‌دانستند و نسبت به آن هشدار می‌دادند. سینماگران و مسؤولان البته خود بهتر می‌دانستند که این روش مقطعی است ولی تا اطلاع ثانوی بهترین روش بود. مشکل از وقتی بروز یافت که مخاطبان شبکه نمایش کم‌کم ریزش کردند. عمده‌ترین دلیل هم رفع نیاز مخاطبان پیگیر سینما بود. از سوی دیگر شبکه‌های ماهواره‌ای جدید اقدام به پخش سریال و فیلم با دوبله فارسی کردند. تلویزیون هم برای مبارزه، بخش عمده‌ای از کنداکتور را به سریال‌ها و فیلم‌های تلویزیونی اختصاص داد. مسؤولان شبکه نمایش برای جبران مخاطب چاره را در عرصه بیشتر محصولات دیدند و یکباره سوپرمارکت‌ها پر شد از فیلم‌های سینمایی. این تدبیر جواب داد و خیلی زود بخش عمده‌ای از مخاطبان غیرپیگیر سینما را با خود همراه کرد. این پایان ماجرا نبود؛ در نیمه سال 89 سر و کله فیلم‌های جدیدی در شبکه نمایش خانگی پیدا شد که عنوان «برای نخستین‌بار» و «بدون اکران در سینما» با خود داشتند؛ فیلم‌هایی که به واسطه مضمون و ساختار ضعیفشان خیلی زود داد همه را درآوردند و متصف شدند به فیلم‌های شونه تخم‌مرغی!
افزایش قیمت، صدای پای قاچاق
از سوی دیگر بالا رفتن رایت فیلم‌های سینمایی توسط تهیه‌کنندگان، موسسات ویدئورسانه را به مرز ورشکستگی رساند. صاحبان ویدئورسانه هم که در این چند سال برای سودآوری بیشتر راهکارهای متعدد را تجربه کرده بودند، حالا برای نجات از سقوط دنبال میانبر می‌گشتند. افزایش قیمت محصولات گزینه نهایی بود. در اواسط سال 89 قیمت فیلم‌ها به 2500تومان افزایش یافت بلکه برای مدتی خطر رفع شود. این افزایش غیرکارشناسی قیمت که البته فقط برای چند موسسه معدود جنبه سودآوری بیشتر داشت، بیش از آنکه به کمک شبکه نمایش بیاید، تنزل و رکود آن را موجب شد. نکته جالب اما ارتباط مستقیم افزایش قیمت CD فیلم‌ها و قاچاق بود. شبکه نمایش جان گرفت تا راهکاری باشد برای مبارزه با قاچاق فیلم. حال که عده‌ای فقط به سودآوری آن توجه کرده و اصل ماجرا را به فراموشی سپرده‌اند، طبیعی است که شاهد افزایش قاچاق محصولات سینمایی باشیم.
اعتمادی که سلب شده!
به همه این مشکلات بیفزایید بی‌اعتمادی مردم را به شبکه نمایش خانگی. بعد از رفتار عجیب و ناجوانمردانه سازندگان «قهوه تلخ» و «قلب یخی» که سریالشان را نیمه‌کاره رها کردند و به تعهداتشان عمل نکردند، افکار عمومی نسبت به شبکه نمایش خانگی دچار سوءظن شده. شهروندان حمایت وزارت ارشاد را هم پشت خود ندیدند و احساس کردند در این باره به واسطه نبود قانون مورد سوء‌استفاده قرار گرفته‌اند. حالا این عدم اعتماد به اضافه پایین بودن کیفیت محصولات موجب شده شبکه نمایش بیش از پیش سوت و کور باشد، آن‌هم در شرایطی که فشارهای اقتصادی موجب شده سبد فرهنگی دغدغه خیلی از خانواده‌ها نباشد.