آزاده صالحی
حکایت تاریخ حکایتی عجیب است؛ تاریخ است که در نهایت تعیین می‌کند چه کسی در بستر حوادث مختلف قهرمان است و چه کسی ضدقهرمان. تاریخ است که بدنامان را نزد عامه مردم رسوا و اسطوره‌ها را مورد تقدیر قرار می‌دهد. تاریخ بهترین و در عین حال عادل‌ترین قاضی است که با در دست داشتن ترازوی عدالت سره را از ناسره مشخص می‌کند. تاریخ است که ظلم را محکوم و بر گردن دادگر هرچند بعد از گذشت سال‌ها یا قرن‌ها، مدال افتخار می‌اندازد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی کتاب‌های متعددی مشتمل بر خاطرات شخصیت‌هایی که زندان‌های رژیم شاهی را تجربه کرده بودند منتشر شد. این کتاب‌ها که تعدادشان امروز کم هم نیست به تدریج تاریخ ادبیات شفاهی ما را ساخته‌اند و مطالعه هریک به فراخور سلیقه و حوصله و انتخاب می‌تواند چراغی پیش پای مخاطبی که دوره‌های گذشته را به چشم ندیده روشن کند. یکی از این کتاب‌ها «خاطرات عزت‌شاهی» است که در کنار دیگر آثار مثل خود تا به حال بارها و بارها تجدیدچاپ شده است.
15سال شکنجه
درباره شخصیت عزت‌شاهی یا عزت‌الله مطهری نکات زیادی وجود دارد؛ او یکی از مخالفان حکومت پهلوی بود و در زمان رژیم سابق به 15 سال حبس محکوم شد و بالاخره در بحبوحه پیروزی انقلاب یعنی در سال 1357 همراه دیگر زندانیان سیاسی آزاد شد. او در سال 1363 نام خانوادگی خود را به مطهری تغییر داد. کودکی عزت‌شاهی آنگونه که خود روایت می‌کند در خوانسار و در خانواده‌ای مذهبی ولی فقیر گذشت. کار کردن در كارگاه کوره‌پزي و شاگردی در بازار خاطرات دوران کودکی او را تشکیل می‌دهد؛ خاطراتی که بی‌تناسب با رنج و مشقت نبود. عزت‌شاهی با گرایش به برخی هیات‌های موتلفه فعالیت‌های سیاسی را در دوران نوجوانی آغاز کرد. یکی از فعالیت‌های او در این دوران، پایه‌گذاری جبهه آزادیبخش ملی و همین‌طور انفجار دفتر هواپیمایی اسرائیل (ال عال) بوده است.
بهای مقاومت و مردانگی
خاطرات و خطراتی که او از رهگذر سال‌های زندان در رژیم سابق به دست آورده طی سال‌های اخیر در قالب کتابی به کوشش محسن کاظمی تدوین و گردآوری شده است. «خاطرات عزت‌شاهی» اگرچه یادآور استقامت و پایداری او زیر سخت‌ترین شکنجه‌های ساواک به شمار می‌رود و به نوعی از او نزد مخاطب قهرمان می‌سازد اما اثری تلخ و گزنده نیز به شمار می‌رود؛ تلخ از این جهت که عزت‌شاهی در بازگو کردن این خاطرات از آنچه در زندان‌های رژیم شاهی برسرش آمده ابایی ندارد و به شمردن تک‌تک شکنجه‌ها در آن برهه می‌پردازد که شاید خواندن آنها برای مخاطب غم‌انگیز به نظر بیاید. نکته‌ای که درباره کتاب «خاطرات عزت‌شاهی» حائز اهمیت است اینکه این اثر صرف‌نظر از تبیین خاطرات این مبارز سیاسی به ارائه تحلیلی دور از قضاوت شخصی پرداخته و حکم دادن درباره این گفته‌ها را در نهایت برعهده مخاطب گذاشته است. او در کتاب خود به بیان خاطرات بسیاری از گروه‌ها و سازمان‌های مبارز و برانداز دهه 40 و 50 پرداخته و ضمن توصیفی از هرکدام آنها را به چالش و نقد نیز کشیده است.
این رخدادها حقیقی است
محسن کاظمی هدف خود از یافتن عزت‌شاهی و نگارش خاطرات او را تدوین خاطرات یکی از شخصیت‌های سیاسی و تاثیرگذار در زمان رژیم سابق معرفی می‌کند. کاظمی برای نگارش چنین کتابی صرف‌نظر از شنیدن خاطرات عزت‌شاهی و برای آنکه کتاب بیشتر به اثری مستند و رئال نزدیک باشد خود نیز به جست‌وجوی منابع و مآخذ متنوعی می‌پردازد و حدود 3 هزار سند، اخبار، گزارش‌های حوادث مربوط به گروه‌ها و مبارزان ضدشاهی پیش و پس از انقلاب را می‌یابد و مورد مطالعه قرار می‌دهد، از این رو است که کتاب حاضر را باید حاصل شکل‌گیری فرآیندی از خاطرات و اسناد و مستندات قلمداد کرد زیرا مولف تا جایی که ممکن است کوشیده برای شخصیت و نقش‌آفرینان خاطرات عزت‌شاهی و رخدادهای دوران مبارزات وی سند و ادله محکمی ارائه دهد و به بهترین شکل به بازسازی حقیقت بپردازد که البته موفق هم می‌شود و چاپ‌های متعدد کتاب طی سال‌های اخیر از سوی انتشارات سوره مهر به خوبی گواه این ادعاست که عزت‌شاهی در مقام بازگوکننده خاطرات و راوی و محسن کاظمی به عنوان نگارنده و تدوینگر در جذب مخاطب موفق بوده‌اند. برخی بر این باورند که فرازهای کتاب در داده‌ها و اطلاعاتی است که عزت‌شاهی فارغ از بیان خاطرات خود در دوران رژیم شاهی به مخاطب می‌دهد. خواسته یا ناخواسته! اگرچه اسناد کاربردی و وجود عکس‌ها در فصول پایانی کتاب را نیز باید از زیباترین بخش‌های این کتاب عنوان کرد؛ عکس‌هایی که منطبق بر متن خاطرات و پی‌نوشت‌ها آورده شده است. علاوه بر اینها، کتاب به مدد نثر منسجم و یکپارچه و همین‌طور به دور از تکلف مولف اثری خواندنی از کار درآمده؛ اثری که نه‌تنها برای مخاطب عادی و علاقه‌مند به تاریخ که برای محققان و دانشجویانی که به 2 وادی سیاست و ادبیات گرایش دارند خالی از لطف نخواهد بود.
ترور شعبون بی‌مخ
عزت‌شاهی در مقایسه با دیگر شخصیت‌های سیاسی که خاطرات خود را در قالب مجلدات ادبیات شفاهی بیان کرده‌اند شخصیتی متفاوت و جالب نیز هست. او در خاطرات خود به ترور شعبان جعفری (شعبون بی‌مخ) اشاره می‌کند و می‌گوید: «شعبون بی‌مخ به اصطلاح گردن‌کلفت شاه بود. او را اجیر کرده و پول و امکانات در اختیارش گذاشته بودند تا با دار و دسته‌اش که مشتی اراذل و اوباش بودند برای مردم قداره‌کشی کنند. هر جا نمی‌خواستند حمایت دولتی در کار باشه اینها می‌رفتند و قتل و غارت می‌کردند و به آتش می‌کشیدند. بعد هم که مردم شکایت می‌کردند کسی اعتنا نمی‌کرد. در قضیه 28 مرداد شعبون و دار و دسته‌اش بودند که خانه مرحوم دکتر مصدق را آتش زدند. سال 51 بود با کمک بچه‌ها باشگاهی که دولت در اختیار شعبون گذاشته بود را شناسایی کردیم و چون معمولا با ماشین رفت و آمد می‌کرد چند روز تعقیبش کردیم. روزی که پیاده آمد درست ضلع جنوبی خیابان امام خمینی نرسیده به میدان حسن‌آباد به سمتش تیراندازی کردم. 5 تا گلوله شلیک کردم. هر 5 تا به وی اصابت کرد. نقش زمین شد اما با آمدن پلیس نتوانستم آخرین گلوله را بزنم، به ناچار فرار کردیم و شعبون توانست جان سالم به در ببرد. بعد از آن واقعه مدت‌ها در بیمارستان بستری شد، بعد هم خانه‌نشین شد و خوشبختانه دیگر نتوانست به کارهایش ادامه دهد. بعد هم با رفتن شاه او هم فرار کرد رفت خارج و 2 سال پیش به خاطر خوش‌خدمتی به اعلیحضرتش در شب 28 مرداد مرد».
تلخ و شیرین
مساله‌ای که درباره شخصیت عزت‌شاهی به چشم می‌خورد روایت صادقانه و بی‌غل و غش او از دوران گذشته است و شاید وجود چنین خصیصه‌ای از کتاب، اثری خوشخوان و جذاب ساخته است. در فصل «به قدر يک پني‌سيلين» می‌خوانیم: «بعد از اين ملاقات، 4-3 روز بيشتر طول نکشيد که سراغم آمدند و گفتند وسايلت را بردار بيا. من که وسيله نداشتم تنها پيراهن پاره‌ام را برداشتم و از آنجا خارج شدم. موقع دستگيري يک شناسنامه مستعار همراه 250 تومان اسکناس و مقداري پول خرد برداشتم. جالب اينکه کساني که مرا دستگير کرده بودند، براي آنکه پول‌ها را بردارند، شناسنامه را هم تحويل نداده بودند تا از اول زير هر دوي اينها بزنند. موقع خروج از کميته، ديگر از نظر جسمي زخم‌هايم خوب شده بود اما جاي زخم‌ها بویژه در ناحيه کف پا باقي بود و پاي تيرخورده‌ام نيز می‌لنگيد و خيلي کم خم می‌شد و اصلا تا نمي‌شد. خدا را شاکر بودم که نگذاشته بودم در بيمارستان آن را قطع کنند، گرچه سختي و مرارت زيادي برايش متحمل شدم. در آخرين روزهاي مرداد 52 در حالي که لباس زندان به تن داشتم و دمپايي را لخ‌لخ به دنبال خود مي‌کشيدم وارد زندان قصر شدم. به‌رغم اذيت و آزار و مشقت زيادي که در اين 6 ماه کشيده بودم قيافه‌ام چندان تغييري نکرده بود».
دور از اغراق
آنهایی که کتاب «خاطرات عزت‌شاهی» را خوانده‌اند به طور قطع بر این باورند که این کتاب در ردیف یکی از بهترین آثار ادبیات شفاهی به شمار می‌رود. «خاطرات عزت‌شاهی» اگرچه در تمام فصل‌ها به نقد و چالش رژیم شاهی و علاوه بر آن گروهک‌های فعال در آن دوره می‌پردازد با این حال بی‌غرض روایت می‌کند و آن‌طور که اشاره شد در نهایت خواننده را قاضی نهایی می‌داند. غور و تفحص در وقایعی که در دوره رژیم شاهی بر زندانیان گذشته تا امروز به وسیله‌های مختلف نقل شده و مورد توجه قرار گرفته است. با این تفاسیر، «خاطرات عزت‌شاهی» با دربرگیری مولف‌های محتوایی و ساختاری فراوان به مثابه گنجی است که از زیر خروارها خاک بیرون کشیده شده تا مورد مطالعه نسل‌های آینده قرار گیرد. تدوین «خاطرات عزت‌شاهی» که به طور مشخص دهه‌های 40 و 50 و اوایل 60 را دربر می‌گیرد به گفته مولف، 4 سال به طول می‌انجامد. نویسنده بارها در خلال مصاحبه‌هایی که در نشریات مختلف داشته درباره شخصیت «عزت» به این نکته اشاره می‌کند که او هنوز پس از گذشت سال‌ها در فضای ذهنی خود سر می‌کند و همچنان به آرمان‌هایش وفادار است و با وجود اینکه تبیین خاطرات برای تدوین چنین کتابی می‌توانست بهانه‌ای مناسب قرار گیرد که عزت خود را شخصیت آرمانی نزد مخاطب معرفی کند اما ترجیح داد به جای تمام اینها به مدد زبان صادق و سرراست خود تنها پرده از رازهایی بردارد تا مخاطب با خواندن آنها به حقیقت برسد.