علیرضا پورصباغ
جشنواره فیلم فجر به عنوان فستیوالی بین‌المللی هر سال با تغییر دبیرش در ساختار و نوع برگزاری با دگرگونی فراوانی مواجه شده است. در 3 سال اخیر، تغییرات غلط و یکسویه‌نگری دبیران موجب تنزل جشنواره شده و شیوه مدیریتی و نظارتی به ماهیت و کیفیت آن لطمات فراوانی وارد کرده است. امسال جشنواره فیلم با انتخاب زودهنگام دبیرش این امید را دوباره زنده کرد که سطحی کیفی قطعا ارتقا پیدا می‌کند اما بخشی از این انتقادات به شیوه مدیریتی حقنه شده از سوی سازمان سینمایی و مدیریت ریل‌گذاران باز‌می‌گردد و ربطی به دبیر جشنواره ندارد. با تغییرات کلان در حوزه مدیریتی پس از سال 88 به این سو، جشنواره فیلم فجر نسبت به دورهای قبلی‌اش بویژه نسبت به جشنواره بیست و هفتم دیگر از کیفیت و کمیت خوبی برخوردار نیست. اتفاقی که بدین جشنواره صدمه فراوانی زده کمرنگ شدن بخش‌های بین‌المللی است. یکی از افتخارات مدیران سینمایی دولت نهم این است که به ابعاد بین‌المللی این جشنواره دامن زدند و در عرصه بین‌الملل برای سینمای ایران آبرو خریدند و البته این دستاوردها را لزوما باید به پای محمدرضا جعفری‌جلوه نوشت. هنوز در خاطرمان هست قدیمی‌ترین نشریه سینمایی پس از انقلاب تیتر زد: هوا دلپذیر شد... . اما در 3 سال و اندی اخیر نگاهی کاملا سلیقه‌ای در برگزاری جشنواره حاکم است. هر دبیری که بر کرسی اجرایی جشنواره جلوس کرده مهم‌ترین و پر‌اهمیت‌ترین جشنواره سینمایی کشور را کاملا به صورت سلیقه‌ای اداره کرده است.
بخش‌های بین‌الملل چگونه باید باشد؟
عمده مشکل دوره سی و یکم انتخاب مغشوش هیات انتخاب است. هر چند نگاه فرمایشی هیات انتخاب به جشنواره صدمات فراوانی وارد کرده و عدم دقت در انتخاب فیلم‌های بخش مسابقه هر ساله به شائبه سیاسی‌کاری آقایان اداره‌کننده سینما دامن می‌زند و می‌توان حدس زد جشنواره به دلیل سیاست‌های جانبدارانه و فرسایشی نمی‌تواند استقلال و عدالت را در همه سطوح رعایت کند. به عنوان نمونه بخش جایزه مصطفی عقاد، سازنده فیلم بزرگ «الرساله» (محمد(ص) ) در سالی که جهان اسلام با هجمه‌ای سینمایی درباره پیامبر عظیم‌الشأن اسلام مواجه است از جشنواره حذف می‌شود. این شیوه سیاستگذاری عدم اشراف برگزارکنندگان به مسائل روز را می‌رساند. این موضوع به خودی خود جای تامل و بحث فراوان دارد. نکته دوم درباره حذف بخش جلوه‌گاه شرق در جشنواره فیلم است. سینمای شرق آسیا از زاویه پیرنگ و معنا به سینمای ایران قرابت و نزدیکی فراوانی دارد و اهالی رسانه بهتر می‌دانند تولیدات آسیای شرقی در سینمای جهان حرفی برای گفتن دارد و در عمده جشنواره‌های مهم دنیا از جایگاه ویژه‌ای برخوردار هستند. متاسفانه بخش مهمی همچون جلوه‌گاه شرق از جشنواره فیلم فجر حذف می‌شود و این مساله عدم اشراف دبیران برگزار‌کننده جشنواره در دولت دهم را می‌رساند. واقعا شیوه مدیریتی و نداشتن استراتژی مدیران سینمایی در شیوه برگزاری و کم‌اهمیت جلوه دادن سینمای جهان بویژه تولیداتی خارجی حداقل در 3 دوره گذشته کاملا مشخص و عیان است. در عوض آقایان با شعار‌هایی نظیر تقابل با هالیوود و برگزاری کنفرانس هالیوودیسم کدام مهم انقلابی را به جهانیان اثبات کرده‌اند؟
هالیوودیسم، فاقد پشتوانه
اگر روزی چشم‌هایمان را ببندیم و تلویزیون را بدون تولیدات هالیوودی تصور کنیم مجبور خواهیم شد در فرآیندی ضرب‌الاجلی شبکه نمایش را تعطیل کنیم. برگزاری کنفرانس هالیوودیسم در جایی‌که آقایان به گرفتن جایزه اسکار در دوره مدیریتی خودشان افتخار می‌کنند کاملا مضحک و خنده‌دار می‌نماید، ضمن اینکه فراموش نکنیم رسانه ملی خودمان یکی از بزرگ‌ترین پخش‌کنندگان فیلم‌های هالیوودی به شمار می‌رود و حضور چهره‌های درجه چندم فیلمسازی که از آمریکا به ایران آمده‌اند و با آقایان قرار و مدار ساخت فیلم گذاشته‌اند بیشتر جنبه نمایشی دارد. زمانی که فیلم‌های تولید شده در این دوره مدیریتی معترض خیابانی پیدا می‌کند برگزاری کنفرانس هالیوودیسم به شوخی می‌ماند. آوینی که امروز نام رفیع و بلند‌مرتبه‌اش توسط برخی آقایان اسباب توجیه برای برخی تصمیم‌گیری‌های غلط است، با هالیوود مخالف نبود. اگر او مخالف جریان هالیوود بود چاپ کتابی درباره هیچکاک را حمایت نمی‌کرد. اگر مخالفتی با هالیوود وجود دارد تنها به تولیدات ایدئولوژیک و سیاسی در تعارض با سیاست‌های نظام جمهوری اسلامی است و اغلب آثار تولیدی با چنین مضامینی به اندازه یک‌هزارم کل تولیدات هالیوود است. کافی‌است مدیران با این مزاج ضد‌هالیوودی آثار یک دهه اخیر هالیوود را بررسی کنند که در تولیدات مهم سکس و خشونت رفته رفته رنگ باخته است. در دهمین دور جشنواره بزرگداشتی برای کوروساوا: فیلمساز فقید ژاپنی با عنوان «کوروساوا، شرق، ایمان به فرجام نیک» برگزار شد. یا در جشنواره شانزدهم بزرگداشتی برای آنتونی کوئین برگزار شد، آنهم برای بازیگر مخالفخوانی که در جریان اصلی هالیوود فعالیت می‌کرد اما شأن و منزلتش سبب می‌شود نامی نیکو از خود باقی گذارد. در دوره‌های پیشین عمدتا با تمرکز بر برگزاری همایش درباره سینماگران اروپایی همچون اینگمار برگمان و سیاست‌های کاملا ایجابی یادواره‌هایی در مسیر پررنگ کردن سینمای متعالی برگزار شد. مدیران کنونی با این سیاست‌های سلبی و عنوان‌های مضحک به‌تدریج سینماگران مهم جهانی را دست‌کم می‌گیرند و چنین نگاه‌های سلبی جنبه‌های بین‌المللی فجر را کمرنگ‌تر خواهد کرد. اگر قرار است درباره هالیوود کنفرانسی برگزار شود زیبنده‌تر است فیلمسازان مخالفخوانی نظیر ایستوود، جی روچ، استوارت تاوزند و... را به ایران دعوت کنند. حتی یکی از مخالفان جریان اصلی هالیوود مثل فرانسیس فوردکاپولا می‌تواند جنبه‌های پر‌اهمیتی به این همایش دهد. اگر قرار است مخالفخوانی هم صورت پذیرد باید شیوه درست و منطقی داشته باشد. البته کارشناسی که در این کنفرانس حضور پیدا می‌کنند شأن جدل با جریان اصلی هالیوود را ندارند و میهمانانی که به این بخش دعوت می‌شوند از وجهه فرهنگی چندانی برخوردار نیستند و تنها حضور چنین میهمانانی سیاسی دامن جشنواره را آلوده به سیاست می‌کند. به عنوان نمونه استوارت تاوزند (خالق فیلم شورش در سیاتل) را می‌توانند به ایران دعوت کنند؛ فیلمسازی که همراه همسرش(چارلیز ترون) به دلیل ساخت و نمایش فیلمی مستقل از مجموعه هالیوود و طعنه‌های سیاسی به جریان سرکوب نزدیک به 3 سال از جریان اصلی هالیوود کنار گذارده شدند.
انتخاب و داوری، سلیقه یا مطالبات مدیریتی؟!
نکته مهم بعدی به نحوه داوری و انتخاب فیلم‌ها در جشنواره باز‌می‌گردد. در 3 سال گذشته اعمال سلیقه از سوی مدیران ارشد سینمایی بیشتر به چشم می‌آید. در جشنواره‌ای که دبیری آن بر‌عهده محمد خزاعی بود جایزه ویژه دبیر جشنواره کاملا سلیقه‌ای به فهرست جوایز افزوده شد اما نکته شائبه‌برانگیز درباره این جایزه، اعطایش به نازل‌ترین و ضعیف‌ترین فیلم حاضر در جشنواره سی‌ام بود. نظیر چنین اتفاقاتی را باید وصله کرد به شایعاتی و شائبه‌هایی که درباره هیات‌های انتخاب و داوری وجود دارد. نمونه دم‌دستی‌اش به داوری جشنواره بیست و نهم باز‌می‌گردد. انتخاب فیلم «جرم» کیمیایی به عنوان بهترین فیلم، شبهه‌برانگیز‌ترین جایزه جشنواره 30 سال اخیر به شمار می‌رود، در صورتی که نباید این جایزه به کیمیایی اعطا می‌شد. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان و اهالی رسانه، جرم فیلمی لبریز از کارگردانی بود که می‌توانست در بهترین حالت جایزه کارگردانی به کیمیایی اعطا شود. ناداوری و لحاظ شدن سلیقه در تقدیر و بزرگداشت از این فیلمساز سبب شد اشتباهات در داوری نمود پیدا کند. داوری همراه با محافظه‌کاری بار دیگر تکرار شد و ریل‌گذاران برای سرپوش گذاشتن روی موج اعتراضات به محتوای فیلم‌ها، با مضمون خیانت، تمام جوایز دوره سی‌ام را به غلط به فیلمی تلویزیونی اهدا کردند؛ فیلمی که در گیشه فروش آن از مرز 300میلیون تومان تجاوز نکرد و از دیدگاه منتقدان و اصحاب رسانه اثر قابل اعتنایی هم نبود و سلیقه داوران سینمایی به فیلمی کاملا تلویزیونی تنزل پیدا کرد تا جشنواره همچنان قربانی سیاست‌بازی گردانندگانش شود. در این جشنواره اهالی رسانه و منتقدان به فیلم «ملکه» بذل توجه بیشتری داشتند، کارگردانی و فیلمبرداری این فیلم مستحق دریافت جایزه بود اما با سیاسی‌کاری و داوری پشت پرده جوایز به آثاری تعلق گرفت که وجاهتی برای دریافت سیمرغ بلورین فجر نداشتند. البته در جشنواره امسال انتخاب 9کارگردان به عنوان داور، این امید را پدید می‌آورد که برگزارکنندگان از سیاسی‌کاری و لحاظ کردن نگاه سفارشی در نوع داوری پرهیز کنند.
حکایت سردرگمی هیأت انتخاب و...
امسال در هیات انتخاب ظاهرا خبری از نگاه سلیقه‌ای نیست اما کار به جایی می‌رسد که هیات انتخاب نگاه خود را در عدم پذیرش آثار ظاهرا فاخر به مخاطب حقنه می‌کند و با گذشت چندین روز تعداد فیلم‌های بخش مسابقه در هاله‌ای از ابهام است و مشخص نیست چه تعداد فیلم در بخش مسابقه پذیرفته می‌شود. ابتدا 21فیلم را بر‌می‌گزینند، سپس تصمیم می‌گیرند فیلم‌های بخش مسابقه را تا مرز 26 فیلم و 31 فیلم (به مناسبت سی و یکمین سال برگزاری) افزایش دهند و تعلل و نامعلومی احوال پوشیده هیات انتخاب همچنان به شایعات دامن خواهد زد.
حذف بخش‌های جانبی چرا و چگونه؟
رسم مرسوم جشنواره این است که همه فیلم‌هایی که قرار است سال بعد در سینماهای کشور نمایش داده شوند در جشنواره سال قبل در معرض نمایش اصحاب رسانه قرار گیرد. دبیر جشنواره نیز با حذف بخش جنبی و فیلم‌های میهمان تصمیم دارد از حواشی هیات انتخاب و داوری انتخاب بکاهد و با چنین تصمیمی تولیداتی که سال بعد در سینماهای کشور نمایش داده می‌شوند از قضاوت توسط اصحاب رسانه باز‌می‌ماند. نمونه سال گذشته اشتباهات بدوی هیات انتخاب به عدم انتخاب فیلم درخور اعتنای «زندگی خصوصی آقا و خانم میم» (روح‌الله حجازی) و «رویای سینما» (علی شاه‌حاتمی) باز‌می‌گردد. زمانی‌که این 2 فیلم در برج میلاد به نمایش درآمدند به آثار بحث‌برانگیز منتقدان بدل شدند و هیات انتخاب و دبیر جشنواره درباره این 2 فیلم پاسخ روشن و شفافی برای ارائه نداشتند. امسال بخش جنبی و نمایش فیلم‌های خارج از بخش مسابقه می‌تواند به شائبه‌ها و شبهات هیات داوران دامن زند و دبیر جشنواره به این مهم واقف نیست که بعد‌ها آثار فاخر کنار گذاشته شده از بخش مسابقه بالاخره در جریان اکران دیده خواهد شد و ملامت رسانه‌ها و منتقدان را در پی خواهد داشت، ضمن اینکه در 10 روز برگزاری جشنواره نمایش اگر قرار باشد اهالی رسانه تنها 30 الی 40 فیلم را در برج میلاد تماشا کنند زمان باقی مانده را در برج میلاد چگونه سپری خواهند کرد. از سوی دیگر در سینماهای مردمی هر ساله فیلم‌های خارج از مسابقه و عامه‌پسندانه‌تر است که تنور جشنواره را گرم‌تر می‌کند.
حضور حاشیه‌ای غیر‌رسانه‌ای‌ها
هنوز جشنواره آغاز نشده، به سیاق 3 سال اخیر، آقایان برای صدور کارت برای اصحاب رسانه سختگیری می‌کنند و سعی در کم کردن سهمیه سایت‌ها، خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها دارند. مسؤولان برگزاری تلاش می‌کنند برای کودکان و نوزادانی کارت صادر کنند که سال گذشته وسط سالن اصلی برج میلاد صدای دلنوازشان اجازه شنیدن صدای فیلم را به اصحاب رسانه نمی‌داد! در عمده جلسات نقد و بررسی هم افرادی برای سوال از عوامل فیلم حاضر می‌شدند که از اصحاب رسانه نبودند. آنارشی مدیریتی و نوع ریل‌گذاری در حوزه سینما به نوع برگزاری جشنواره فیلم فجر سرایت می‌کند و نتیجه چنین می‌شود که بسیاری از اهالی سینما و اصحاب رسانه‌ها نمی‌توانند با فراغ بال به تماشای آثار سینمایی بنشینند.